Symbolika średniowiecznych mieczy z terytorium Łotwy w XI–XIII wieku
DOI:
https://doi.org/10.18778/0208-6034.29.08Słowa kluczowe:
miecze typu kurońskiego, symbolika broni, średniowiecze, bronioznawstwoAbstrakt
Miecze zajmują ważne miejsce pośród wczesnośredniowiecznych znalezisk na Łotwie. Są one również widoczną częścią kultury materialnej mieszkańców terenów dzisiejszej Łotwy w okresie od IX do XIII w. Użycie pierwszych mieczy jest poświadczone już w późnej epoce brązu, jednak ich znaleziska do czasu epoki najazdów wikingów są niezwykle rzadkie. Największy przyrost znalezisk mieczy na Łotwie notuje się od 2. poł. XI w., kiedy to rozpoczynają się krucjaty przeciw pogańskim mieszkańcom dzisiejszych terenów Łotwy i Estonii. W okresie od końca epoki najazdów wikingów aż do początków XIII w. społeczności Bałtów i Finów zamieszkujące wschodnie wybrzeża Morza Bałtyckiego stworzyły nadzwyczajną kulturę wojowników. Jednym z bardziej znaczących elementów tej kultury były miecze. Spośród nich najbardziej interesującym i zarazem licznym typem mieczy na terenie Łotwy we wczesnym średniowieczu był tzw. miecz kuroński. Broń ta była charakterystyczna dla całego obszaru wschodniobałtyckiego. Typ ten uosabia najbardziej symboliczne aspekty wszystkich mieczy dla rozważanego czasu i regionu. Tej broni jest też poświęcona zasadnicza cześć niniejszego artykułu. Elementy rękojeści mieczy kurońskich były zazwyczaj bardzo bogato zdobione różnego rodzaju motywami. Chociaż przebadane pod kątem występujących napisów głownie tych mieczy wskazują na ich import z terenów zachodnioeuropejskich, to jednak części oprawy były najprawdopodobniej wytwarzane na miejscu. Motywy zdobiące rękojeści mieczy kurońskich można podzielić na dwie grupy: ponadregionalną (międzynarodowy) i lokalną. Elementami zaadoptowanymi z XII-wiecznej sztuki romańskiej były prawdopodobnie motywy roślinne i faliste. Z rodzimym wytwórstwem należy powiązać pojawiający się także na miejscowej biżuterii ornament w postaci koncentrycznych kręgów oraz szewronu. Sztuka zdobnicza na różnych wyrobach późnej epoki żelaza może wskazywać na sakralizację i większe znaczenie zdobionych w ten sposób artefaktów. Miecze oraz elementy garnituru mieczowego rozpowszechnione wzdłuż wschodnich wybrzeży Morza Bałtyckiego były dekorowane zarówno motywem geometrycznym jak i zwierzęcym. Na marginesie warto dodać, że tradycja niszczenia inwentarza grobowego może sugerować, że broń ta stała się pewnym symbolem, odbiciem idei wojownika, manifestacją przynależności do konkretnej części społeczeństwa i grupową tożsamością odzwierciedloną w kulturze materialnej. Rozprzestrzenienie wschodnio-bałtyckich typów mieczy (zwłaszcza typu kurońskiego) w XI–XIII w. może być rozważane jako ponadetniczny dowód istnienia szczególnych grup społecznych w obrębie całego regionu wschodniobałtyckiego.
Pobrania
Bibliografia
AH 1998 Atskaņu hronika. No vidusaugšvācu val. atdzejojis V. Bisenieks, Ē. Mugurēviča priekšvārds, Ē. Mugurēviča un K. Kļaviņa komentāri, Rīga, p. 389.
Google Scholar
Asaris J. 1994 11.–13. gs. zobena maksts bronzas uzgaļu tipi un to izplatība Kurzemē, “Arheoloģija un etnogrāfija” 17, Laid, pp. 21–28.
Google Scholar
Astrup E.E., Christensen A.E. 1993 Decoration Nails from Oseberg find: Chemical Analyses and Production Techniques, “Universitets Oldsaksamling”, Arbok 1991/1992, Oslo.
Google Scholar
Atgāzis M. 2002 Latvijā atrastie senākie zobeni, “Civitas et castrum ad Mare Balticum”, Rīga, pp. 345–366.
Google Scholar
Baltų menas... 2009 Baltų menas. Parodos katalogas, ed. A. Butrimas, Vilnius.
Google Scholar
Bliujienė A. 1999 Vikingu epochos kuršiu papuošalu ornamentika, Vilnius.
Google Scholar
Bliujienė A. 2000 Lokaliu Europos Puošibos stiliu itaka I tūkstantmečio vidurio baltu genčiu ornamentikai, [in:] Iš baltu kultūros istorijios, ed. V. Kazakevičius, Vilnius.
Google Scholar
IH 1993 Indriķa hronika, transl. Ā. Feldhūns; introduction and comm. Ē. Mugurēvič, Rīga.
Google Scholar
ILA 1999 Inside Latvian Archaeology, “Gotarc Series A”, Vol. 2, eds. O.W. Jensen, H. Karlsson, A. Vijups, Göteborg.
Google Scholar
Internet... n/d n/t, https://www.arild-hauge.com/arild-hauge/168_G114_Ardre_k-a_4b_SHM.jpg [2010-04-17].
Google Scholar
Internet... 2010 n/t, http://www.odinsvolk.ca/dragon.htm [2010-05-07].
Google Scholar
Internet... 2011 n/t, http://www.ebay.com/itm/ANCIENT-VIKING-BRONZE-IRON-HANDLE-SWORD-RARE-/180744681416?pt=LH_DefaultDomain_0&hash=item2a1538f7c8 [2011-09-11].
Google Scholar
Internet... 2011a n/t, http://www.ebay.com/itm/ANCIENT-SWORD-VIKING-RARE-/180745848386?pt=LH_DefaultDomain_0&hash=item2a154ac642 [2011-10-27].
Google Scholar
Kazakevičius V. 1996 IX–XIII a. baltų kalavijai, Vilnius.
Google Scholar
Kazakevičius V. 1997 On One Type of Baltic Sword of the Viking Period, “Archaeologica Baltica”, Vol. 2, Vilnius, pp. 117–132.
Google Scholar
LSV 2001 Latvijas senākā vēsture 9. g.t.pr.Kr.–1200. g., Rīga.
Google Scholar
Mandel M. 1991 Eesti 8.–13. sajandi mõõkade tüpoloogiast ja dateerimisest, “Muinasaja teadus”, Vol. 1, pp. 101–133.
Google Scholar
Marek L. 2004 Wczesnośredniowieczne miecze z Europy Środkowej i Wschodniej: dylematy archeologia i bronioznawcy, “Studia Archeologiczne”, Vol. XXXVI, Wrocław.
Google Scholar
Mühlen von B. 1975 Die Kultur der Wikinger in Ostprussen, “Bonner Hefte zur Vorgeschichte”, No. 9, Bonn.
Google Scholar
Nylén E., Lamm J.P. 1988 Stones, ships and symbols. The Picture Stones of Gotland from the Viking Age and Before, Stockholm.
Google Scholar
Oakeshott R.E. 2007 Records of the Medieval sword, Woodbridge.
Google Scholar
Ørsnes M. 1969 Südskandinavische Ornamentik in der Jüngeren Germanischen Eisenzeit, “Acta Archaeologica”, Vol. 40, pp. 1–121.
Google Scholar
Petersen J. 1919 De Norske Vikingesverd. En Typologisk-Kronologisk Studie Over Vikingetidens Vaaben, Kristiania.
Google Scholar
Siliņš F. 1922 Dažas vēsturiskas ziņas par mūsu zirgu sakarā ar latviešu tautas dziesmām, “Izglītības Ministrijas mēnešraksts”, No. 7, pp. 730–733.
Google Scholar
Šnē A. 2008 Kuršu vikingi: vēsturiskās iespējas un vēstures mīti, “Pētījumi Kuršu senatnē. Rakstu krājums. Latvijas Nacionālā vēstures muzeja raksti”, No. 14, “Arheoloģija”, pp. 181–191.
Google Scholar
Šterns I. 2002 Latvijas vēsture 1180–1290. Krustakari. Latvijas vēstures institūta apgāds, Rīga.
Google Scholar
Šturms E. 1936 Kuršu zobeni, “Senatne un Māksla”, nr. 4, pp. 106–116.
Google Scholar
Szabó M. 1989 Beiträge zur Geschichte des Keltischen Drachenpaarmotivs, “Communikationes Archeaologicae Hungariae”, 1989, pp. 119–128.
Google Scholar
Tomsons A. 2007 Divasmeņu zobens kā latgaļu bruņojuma sastāvdaļa 9.–13. gs., “Akadēmiskā dzīve”, Vol. 44, pp. 77–82.
Google Scholar
Tomsons A. 2008 Kuršu (T1 tipa) zobenu rokturu ornaments 11.–13. gs., “Pētījumi Kuršu senatnē. Rakstu krājums. Latvijas Nacionālā vēstures muzeja raksti”, No. 14, “Arheoloģija”, pp. 85–104.
Google Scholar
Vaska B. 2003 Viduslaiku ornaments Rietumlatvijā pēc arheoloģiskajiem materiāliem, “Ventspils muzeja raksti”, III sēj., pp. 34–92.
Google Scholar
Vijups A. 1994 Pakavsaktas ar masīvām un garenām zvērgalvām Latvijas 14.–15. gs. arheoloģiskajā materiālā, “Arheoloģija un etnogrāfija”, 17. laid., pp. 124–128.
Google Scholar
Volkaite-Kulikauskiene R. 1964 IX–XII amžių Kalavijai Lietuvoje, “Jš Lietucių Kulūros Jstorijos”, Vol. IV, pp. 197– 292.
Google Scholar
Zeids T. 1992 Senākie rakstītie Latvijas vēstures avoti, Rīga.
Google Scholar
Zemītis G. 2004 Ornaments un simbols Latvijas aizvēsturē, Rīga.
Google Scholar
Žulkus V. 1997 Baltische Funde an der westlischen Ostseeküsten, “Archaeologica Baltica”, Vol. 2, pp. 165–189.
Google Scholar
Кирпичников A.Н. 1966 Древнерусское оружие. Выпуск 1. Мечи и сабли IX–XIII вв, “Археология СССР. Свод археологических источников”, Е1-36, Москва–Ленинград.
Google Scholar
Плавiнски M.A. 2006 Клiнковая зброя X–XIII. стст. на тэрыторыi Беларусi, Miнск.
Google Scholar
Щеглова O.A. 2010 Еще раз о функциях “Мартыновских фигурок”, [in:] Краеугольный камень Т. II, Москва, pp. 520–539.
Google Scholar
Pobrania
Opublikowane
Jak cytować
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.