Przygotowanie i spożywanie posiłków w świetle zabytków metalowych pozyskanych na stanowisku przy ulicy Wałowej 40 w Gdańsku

Marta Wołyńska

doi:10.18778/0208-6034.36.14

Autor

Marta Wołyńska Muzeum Narodowe w Gdańsku https://orcid.org/0000-0002-0782-0939

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6034.36.14

Słowa kluczowe:

artefakty kuchenne, zastawa stołowa: noże, łyżki, kufel, wyroby z mosiądzu i cyny, znak producenta

Abstrakt

Artykuł stanowi opracowanie 31 zabytków używanych podczas przygotowania oraz konsumpcji posiłków, pozyskanych ze stanowiska przy ulicy Wałowej 40 w Gdańsku. Pośród wymienionych w pracy obiektów można wskazać 15 łyżek, 13 noży, w tym jeden tworzący komplet z widelcem, drugi dwuzębny widelec oraz cynowy kufel. Przedmiotem analizy jest forma i zdobienie zabytków oraz kwestia znaków wytwórców. Szczególną uwagę zwrócono na komplet sztućców złożony z noża oraz dwuzębnego widelca i kolejny widelec tego typu. Sztućce te mogły być wykorzystywane do nakładania potraw z półmisków. Warte podkreślenia jest również potwierdzenie lokalnej proweniencji niektórych z łyżek lub nawet wskazanie gdańskiego wytwórcy, partacza Petera Dralanda. Znalezisko wyjątkowe, podnoszące walory wystawiennicze zbioru, to cynowy kufel. Zabytki z tego metalu, z uwagi na powiązane z nimi aspekty finansowe i społeczne, takie jak: duże zainteresowanie nabywców, kwestie jakości i walki cechu z partaczami, stanowią również punkt wyjścia do szerszej refleksji nad gdańskim konwisarstwem. Omawiane artefakty pozyskano z kontekstu datowanego na okres od drugiej połowy XVI po XVIII w. Chronologię przedmiotów ustalono jednak w większości przypadków na XVII stulecie.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

APG – Archiwum Państwowe w Gdańsku

Amme J. (2002), Historische Bestecke. Formenwandel von der Altsteinzeit bis zur Moderne, Arnoldsche, Stuttgart.

Amme J. (2007), Historische Bestecke II. Supplement zu AMME 2002, Arnoldsche, Stuttgart.

Amme J. (2012), Historische Bestecke III. Von der Frühzeit bis in die Zeit um 1600, Arnoldsche, Stuttgart.

Baart J., Krook W. i in. (1977), Opgravingen in Amsterdam, Fibula-Van Dishoeck, Amsterdam.

Bobrow R. (1998), Dawne sztućce, Pagina, Warszawa.

Bogucka M. (1962), Gdańsk jako ośrodek produkcyjny w XIV–XVII w., Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Burrows J., Niemann M. (2000), Rostocker Studentenleben in der ersten Hälfte des 16. Jahrhunderts. Archäologische und historische Belege, „Zeitschrift für Archäologie des Mittelalters”, 27/28, s. 163–184.

Calisch A. (1993), Bestek, [w:] J.J. Lenting, H. van Gangelen, H. van Westing (red.), Schans op de Grens. Bourtanger bodemvondsten 1580–1850, SPA Uitgevers, Sellingen, s. 537–556.

Cotterel H.H. (1969), Old Pewter its Makers and Marks, in England, Scotland and Ireland. An Account of the Old Pewterer & his Craft, Rutland, Vermont.

Cowgill J., de Neergaard M., Griffiths N. (1987), Knives and Scabbards. Medieval Finds from Excavations in London, vol. I, Her Majesty’s Stationery Office, London.

Folke G., Holtmann W. (1993), Untersuchung zu mittelalterlichen und frühneuzeitlichen Messern, Göttingen (PhD dissertation).

Gdańsk w Europie Europa w Gdańsku. Kontakty handlowe i kulturowe Gdańska w świetle wykopalisk archeologicznych. Katalog wystawy (2011), Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Gdańsk.

Gomoliszek A. (2016), Noże z wykopalisk przy ulicy Chmielnej 73–74 w Gdańsku, „Dantiscum”, 1, s. 377–454.

Grupa M. (2007), Przyczynek do historii późnośredniowiecznych sztućców, „Archaeologia Historica Polona”, 17, s. 433–437.

Haedecke H.-U. (1981), Bestecke. (Deutsches Klingenmuseum Solingen), Rheinland-Verl., Köln–Bonn.

Hall D.W., Gadd J. (2001), The Pewter Collection. Identification and Listing by Members of the Pewter Society, Dublin.

Hausbuch der Landauerschen Zwölfbrüderstiftung, Bd. I, 1511–1706, Nürnberg.

Hausbuch der Mendelschen Zwölfbrüderstiftung, Bd. I, 1426–1549, Nürnberg.

Hausbuch der Mendelschen Zwölfbrüderstiftung, Bd. II, 1550–1791, Nürnberg.

Historia Gdańska, t. I (1978), E. Cieślak (red.), Wydawnictwo Morskie, Gdańsk.

Historia Gdańska, t. II (1982), E. Cieślak (red.), Wydawnictwo Morskie, Gdańsk.

Historia kultury materialnej Polski w zarysie, t. III, Od XVI do połowy XVII w. (1978), A. Keckowa, D. Molenda (red.), Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.

Hoeniger C. (2006), The Illuminated Tacuinum sanitatis Manuscripts from Northern Italy ca. 1380–1400. Sources, Patrons and Creation of a New Pictorial Genre, „Avista Studies in the History of Medieval Technology, Science and Art”, 5, s. 51–82.

Ignasiak M. (2020), Próba rekonstrukcji zagospodarowania terenu Lastadii w czasach budowy statków wodnych w oparciu o analizę stratygrafii stanowiska, [w:] B. Kościński (red.), Lastadia – najstarsza stocznia Gdańska w świetle badań archeologicznych, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Gdańsk (Archeologia Gdańska, 7), s. 87–112.

Jagiełło S. (2017), Opracowanie historyczne działki przy ulicy Wałowej 40 w Gdańsku, Warszawa (maszynopis).

Jędrzejczak A. (2004), Późnośredniowieczne i nowożytne noże z Wyspy Spichrzów w Gdańsku, Toruń (maszynopis w bibliotece UMK).

Jędrzejczak-Skutnik A. (2020), Noże, [w:] B. Kościński (red.), Lastadia – najstarsza stocznia Gdańska w świetle badań archeologicznych, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Gdańsk (Archeologia Gdańska, 7), s. 401–424.

Kasprzak M. (2013), Noże ze stanowiska w południowo-zachodniej części kwartału ulic: Długie Ogrody, Szafarnia, Angielska Grobla i Św. Barbary w Gdańsku, [w:] H. Panera (red.), Archeologia Gdańska, t. V, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Gdańsk, s. 309–336.

Konczewska M., Konczewski P. (2004), Zabytki metalowe z fosy miejskiej we Wrocławiu, „Wratislavia Antiqua”, 6, s. 89–205.

Konczewska M., Wachowski K. i in. (2010), Kultura materialna publicznej przestrzeni miasta w świetle zabytków ruchomych, „Wratislavia Antiqua”, 11, s. 179–406.

Kriegseisen J. (2015), Podrożny komplet sztućców wykonany przez Johanna Bartolomowicza – złotnika z Lidzbarka Warmińskiego, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 63.1, s. 93–104.

Krzywdziński R. (2013), Analiza przestrzenno-funkcjonalna archeologicznych reliktów zagospodarowania działek mieszczańskich z południowo-zachodniej części kwartału ulic: Długie Ogrody, Szafarnia, Angielska Grobla i Św. Barbary w Gdańsku, [w:] H. Panera (red.), Archeologia Gdańska, t. V, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Gdańsk, s. 23–132.

Krzywdziński R. (2016), Analiza przestrzenno-funkcjonalna archeologicznych reliktów zagospodarowania południowej części Wyspy Spichrzów przy ulicy Chmielnej 73–74 w Gdańsku, „Dantiscum”, 1, s. 7–76.

Krzywdziński R. (2018), Jatki rzeźnicze Głównego Miasta w Gdańsku w świetle źródeł archeologicznych, [w:] A. Pudło, W. Ossowski, E. Trawicka (red.), Jatki mięsne w Gdańsku od XIV do XX wieku, Muzeum Historyczne Miasta Gdańska; Muzeum Archeologiczne, Gdańsk, s. 13–234.

Leśniewska D. (2014), Analiza zabytków metalowych, [w:] J. Prager, A. Longa (red.), Opracowanie wyników ratowniczych badań archeologicznych na stanowisku ul. Jana z Kolna 11 w Gdańsku, s. 66–86 (maszynopis złożony w Muzeum Archeologicznym w Gdańsku).

Mackiewicz M., Marcinkiewicz K. Piekalski J. (2014), Plac Nowy Targ we Wrocławiu w świetle badań wykopaliskowych w latach 2010–2012, „Archaeologia Historica Polona”, 22, s. 167–184, https://doi.org/10.12775/AHP.2014.008 DOI: https://doi.org/10.12775/AHP.2014.008

Marquardt K. (1997), Europäisches Essbesteck aus acht Jahrhunderten, Arnoldsche, Stuttgart.

Michalik P. (2007), Późnośredniowieczne i wczesnonowożytne noże z zamku w Pucku, Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa (Światowit. Supplement Series P: Prehistory and Midle Ages, 15).

Miścicki M. (2017), Wyroby i produkcja przedmiotów metalowych w późnośredniowiecznym Pucku, [w:] M. Starski (red.), Puck. Kultura materialna małego miasta w późnym średniowieczu, Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa, s. 193–238.

Niemcewicz-Ledwoń B. (1988), Złotnictwo i Konwisarstwo Elbląskie od XVII do XIX wieku, Muzeum, Elbląg.

Old Pewter at the Birmingham Museum, http://www.pewterbank.com/1_-_Old_Pewter_Spoons_pages_1-231_at_Birmingham_Museum.pdf [10 V 2019].

Omilanowska M. (2010), Defortyfikacja Gdańska na tle przekształceń miast niemieckich w XIX wieku, „Biuletyn Historii Sztuki”, 72, s. 293–334.

Paszkiewicz B., Wachowski K. (2018), Handel i wymiana. Nowa postać handlu (XIII–XV wiek). Przykład Wrocławia, „Wratislavia Antiqua”, 23, s. 379–399.

Schans op de Grens. Bourtanger bodemvondsten 1580–1850 (1993), J.J. Lenting, H. van Gangelen, H. van Westing (red.), SPA Uitgevers, Sellingen.

Sil B., Burdziej M. (2015), Stargard, ul. Marii Skłodowskiej-Curie, Gdańska i Światopełka, obszar dawnej kaplicy i cmentarza św. Jakuba, stan. 11a (AZP 32-10/167), „Stargardia”, 9 (2014), s. 394–398.

Sprawozdanie z badań archeologicznych przy ulicy Wałowej 40 w Gdańsku (2017), A. Longa (red.) (maszynopis złożony w WUOZ w Gdańsku).

Szajt J. (2018), Dom i jego wyposażenie. Między kuchnią a stołem. Kultura stołu, „Wratislavia Antiqua”, 23, s. 379–399.

Targ Sienny w Gdańsku. Przedmieście europejskiej metropolii w świetle wykopalisk archeologicznych. Katalog wystawy prezentowanej w Ratuszu Głównego Miasta w Gdańsku w okresie od 1 czerwca do 25 września 2016 roku (2016), R. Krzywdziński (red.), Muzeum Historyczne Miasta Gdańska, Gdańsk.

Trawicka E. (2010), Zabytki metalowe z Wyspy Spichrzów w Gdańsku (badania z 2004 roku), [w:] H. Paner (red.), Archeologia Gdańska, t. IV, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Gdańsk, s. 93–150.

Trawicka E. (2018), Zabytki metalowe, [w:] A. Pudło, W. Ossowski, E. Trawicka (red.), Jatki mięsne w Gdańsku od XIV do XX wieku, Muzeum Historyczne Miasta Gdańska; Muzeum Archeologiczne, Gdańsk, s. 335–388.

Trawicka E. (2020a), Katalog, [w:] B. Ceynowa (red.), Kawa czy herbata? Archeologiczne świadectwa konsumpcji napojów w dawnym Gdańsku, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Gdańsk, s. 172.

Trawicka E. (2020b), Przygotowanie i spożywanie posiłków. Metalowe sprzęty kuchenne, [w:] B. Kościński (red.), Lastadia – najstarsza stocznia Gdańska w świetle badań archeologicznych, Muzeum Archeologiczne w Gdańsku, Gdańsk (Archeologia Gdańska, 7), s. 329–332, 347.

Tuchołka-Włodarska B. (1978), Znaki gdańskich konwisarzy, „Gdańskie Studia Muzealne”, 2, s. 77–98.

Tuchołka-Włodarska B. (1981), Konwisarstwo pozacechowe oraz import angielskich naczyń cynowych w Gdańsku w okresie od XVI do XVIII wieku, „Gdańskie Studia Muzealne”, 3, s. 65–82.

Tuchołka-Włodarska B. (1992), Cyna od XV do XIX wieku. Katalog stałej wystawy ze zbiorów Muzeum Narodowego w Gdańsku, Muzeum Narodowe w Gdańsku, Gdańsk.

Weinstein R. (2011), The Archaeology of Pewter Vessels in England 1200–1700. A Study of Form and Usage (Durham theses, Durham University).

Wieczorek-Kańczura K. (2018), Dom i jego wyposażenie. Między kuchnią a stołem. Wyposażenie kuchni, „Wratislavia Antiqua”, 23, s. 272–296.

Wieczorek-Kańczura K., Szajt J. (2018), Dom i jego wyposażenie. Między kuchnią a stołem. Noże, pochewki i okucia pochewek na noże, „Wratislavia Antiqua”, 23, s. 296–322.

Wiśniewski Z. (1993), Inwentarz zabytków ruchomych pozyskanych podczas eksploracji zasypiska wewnętrznej fosy miejskiej w obrębie wschodniej części placu Dominikańskiego, „Silesia Antiqua”, 35, s. 331–354.

Włodarska B. (1975), Cyna. Katalog zbiorów Muzeum Narodowego w Gdańsku, Krajowa Agencja Wydawnicza, Gdańsk.

Wrak statku General Carleton, 1785 (2008), W. Ossowski (red.), Polish Maritime Museum, Gdańsk.

Wühr H. (1961), Altes Essgerät, F. Schneekluth, Darmstadt.

Zdaniewicz R. (2013), Nowożytny depozyt przedmiotów metalowych z okolic Gliwic-Czechowic, „Rocznik Muzeum w Gliwicach”, 24, s. 405–418.

http://collections.vam.ac.uk/item/O271838/spoon-unknown/ [1 IV 2019]

http://www.gedanopedia.pl/gdansk/?title=STARE_MIASTO [24 VI 2019].

https://gdansk.fotopolska.eu/696150,foto.html [25 VI 2019].

https://www.gedanopedia.pl/gdansk/?title=FORTYFIKACJE [24 VI 2019].

https://www.gedanopedia.pl/gdansk/?title=M%C3%96LLER_ANTON [26 IX 2021].

https://www.gedanopedia.pl/gdansk/?title=Strona_g%C5%82%C3%B3wna [24 VI 2019].

https://www.gedanopedia.pl/index.php?title=OSIEK [26 VI 2019].

https://www.nuernberger-hausbuecher.de/75-Amb-2-279-113-v [26 IX 2021].