On the Issue of the Typological Definition of the So-called “Central European Castell”

Luboš Hobl

doi:10.18778/0208-6034.38.04

Autor

Luboš Hobl University of West Bohemia in Pilsen, Faculty of Arts, Department of Archaeology https://orcid.org/0000-0003-2889-7537

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6034.38.04

Słowa kluczowe:

typologia, metody archeologiczne, kastelologia, zamki, rewizja, kasztel środkowoeuropejski

Abstrakt

Typologia to jedna z podstawowych metod archeologicznych, która pomaga uporządkować duże ilości danych i uprościć pracę z nimi. Stosowana jest również w kastelologii, gdzie dzieli zamki na typy, np. na podstawie ich rozplanowania (tak jest w przypadku kastelologii czeskiej). Jedną z problematycznych grup są tzw. kasztele środkowoeuropejskie. Żaden z przedstawicieli tej grupy nie odpowiada jednak w pełni definicji sformułowanej przez T. Durdíka. Najlepiej zbadanymi zamkami tej grupy, które są najbliżej definicji, są te w Písku i Kadani. Z tego powodu posłużyły one jako analogie dla pozostałych domniemanych przedstawicieli, na podstawie których stworzono koncepcję formy pierwotnej. Najnowsze badania pogłębiły wątpliwości co do zaliczenia ich do tej grupy typologicznej. W przeciwieństwie do wspomnianych przykładów, istnieją inne stanowiska, które zbliżają się do definicji, ale ich włączenie do grupy tzw. kasztelów środkowoeuropejskich zostało co najmniej zakwestionowane. Przywołane w artykule problemy podkreślają niewystarczający poziom dostępnej wiedzy o zamkach reprezentujących tzw. kasztele środkowoeuropejskie, co de facto wyklucza zasadność stosowania tego typu w zakresie metody archeologicznej. Rozwiązaniem tej sytuacji jest włączenie ich do innej grupy typologicznej (najlepiej do tzw. zamków z obwodową zabudową), co pozwoliłoby na ich dalsze stosowanie. Co więcej, takie połączenie usunęłoby sztuczne granice między obiektami, które są ze sobą bezpośrednio powiązane. Niemniej jednak o typologii należy myśleć głównie jako o metodzie, która pomaga i upraszcza pracę z pewną ilością zebranych danych. Istniejące grupy należy zweryfikować, aby można je było wykorzystać do dalszych badań. Nie powinno to ograniczać się do oceny cech architektonicznych i historycznych, ale powinno również obejmować inne podejścia, które do tej pory były rzadziej stosowane, co pomoże stworzyć bardziej plastyczny obraz, a tym samym pozwoli lepiej zrozumieć obiekty zamkowe.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Adams W.Y., Adams E.W. (1991), Archaeological Typology and Practical Reality. A Dialectical Approach to Artifact Classification and Sorting, Cambridge University Press, Cambridge, https://doi.org/10.1017/CBO9780511558207 DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511558207

Anderle J. (2007), Románská kaple na hradě Horšovský Týn, [in:] Dějiny staveb 2007, Klub Augusta Sedláčka ve spolupráci se Sdružením pro stavebněhistorický průzkum, Plzeň, p. 195–200.

Castra Terrae Culmensis. Na rubieży chrześcijańskiego świata (2020), M. Wiewióra (ed.), Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu, Toruń.

Durdík T. (1987), Chodský hrad v Domažlicích, Muzeum Chodska, Domažlice.

Durdík T. (1989), K původu kastelů středoevropských typu, “Archaeologia historica”, 14, p. 232–255.

Durdík T. (1993a), Mitteleuropäische Kastelle – ein mögliches Vorbild der Ordensburgarchitektur im Balticum, [in:] K. Drake (ed.), Castella Maris Baltici, vol. I, Aarhus University Press, Aarhus, p. 45–50.

Durdík T. (1993b), Hrad v Písku, Prácheňské muzeum, Písek.

Durdík T. (1994a), Kastellburgen des 13. Jahrhunderts in Mitteleuropa, Böhlau, Wien.

Durdík T. (1994b), K problematice kastelů středoevropského typu, “Archeologické rozhledy”, 46, p. 255–273.

Durdík T. (1998), Hrady kastelového typu 13. století ve střední Evropě, Academia, Praha.

Durdík T. (1999), Ilustrovaná encyklopedie českých hradů, Libri, Praha.

Durdík T. (2001), K problematice hradu v Chrudimi, “Archeologické rozhledy”, 53, p. 615–619.

Durdík T. (2002), Ilustrovaná encyklopedie českých hradů. Dodatky, Libri, Praha.

Durdík T. (2011), Ilustrovaná encyklopedie českých hradů. Dodatky 4, Libri, Praha.

Durdík T., Bolina P. (2001), Středověké hrady v Čechách a na Moravě, Argo, Praha.

Durdík T., Lehečková E. (1977), Stavební vývoj a podoba středověkého hradu v Kadani na základě archeologického výzkumu, “Archeologické rozhledy”, 29, p. 281–292.

Frolík J. (2008), Hrad v Chrudimi? (Archeologický výzkum na Školním náměstí a Komenského ulici v letech 2004–2006), “Castellologica bohemica”, 11, p. 553–584.

Frolík J., Sigl J. (2001), K úvahám Martina Ježka o počátcích města Chrudimi a tamějším hradu, “Archeologické rozhledy”, 53, p. 620–629.

Gabriel F. (2014), Poznámky k třídění hradů podle dispozičních typů, “Castellologica bohemica”, 14, p. 5–18.

Heroutová M., Holanová E., Líbal D. (1967), Horšovský Týn. Zámek. Stavebně historický průzkum, inv. č. 037-4-2791-5, Plzeň (unpublished report stored in National Heritage Institute – Regional Office in Plzeň).

Ježek M. (1999), Kastel východočeského typu? A další otázky ze středověké Chrudimi, “Archeologické rozhledy”, 51, p. 833–871.

Ježek M., Slavík J. (1998), K možnostem interpretace nálezů v chrámu sv. Mikuláše v Jaroměři. (Cesta jedné hypotézy do encyklopedií), “Průzkumy památek”, 5.2, p. 118–139.

Jóźwiak S., Trupinda J. (2012), Krzyżackie zamki komturskie w Prusach – Topografia i układ przestrzenny na podstawie średniowiecznych źródeł pisanych, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń.

Kotyza O., Sýkora M. (2012), Litoměřický hrad a jeho počátky. (Poznámky k hradní politice Jana Lucemburského v severozápadních Čechách), [in:] J. Kuljavceva Hlavová, O. Kotyza, M. Sýkora (ed.), Hrady českého severozápadu. Sborník k životnímu jubileu Tomáše Durdíka, Ústav archeologické památkové péče severozápadních Čech, Most, p. 87–148.

Kuthan J. (1991), Zakladatelské dílo Přemysla Otakara II. v Rakousku a ve Štýrsku, Academia, Praha.

Lavička R., Čapek L., Fröhlich J., Havlice J., Krajíc R., Reitinger L. (2016), Královská založení na jihu Čech za vlády posledních Přemyslovců, Národní památkový ústav, České Budějovice.

Macek P. (1989), Městský hrad v Litoměřicích, “Castellologica bohemica”, 1, p. 101–112.

Menclová D. (1976), České hrady, vol. I, Odeon, Praha.

Mitchell P. (2018), Die Baugeschichte der Wiener Hofburg im Mittelalter. Neue Ergebnisse im Bau und Boden, “Beiträge zur Mittelalterarchäologie in Österreich”, 34, p. 137–153.

Neustupný E. (2007), Metoda archeologie, Aleš Čeněk, Plzeň.

Plaček M. (1997), Hrady v hrazených moravských městech, “Archaeologia historica”, 22, p. 199–215.

Plaček M. (2001), Ilustrovaná encyklopedie moravských hradů, hrádků a tvrzí, Libri, Praha.

Procházka Z. (2014), Domažlice. Historicko-turistický průvodce městem a jeho památkami, Nakladatelství Českého lesa, Domažlice.

Razím V. (1992), Kastel středoevropského typu?, “Archaeologia historica”, 17, p. 133–139.

Razím V. (2013), Ke stavu a potřebám výzkumu středověkých fortifikací v ČR, “Svorník”, 11, p. 142–148.

Razím V. (2014), Městský hrad v Písku jako předmět mezioborového výzkumu historické architektury, “Archeologické rozhledy”, 66, p. 493–514.

Razím V., Ježek M. (2001), Ke stavebnímu vývoji kostela Nanebevzetí P. Marie v Chrudimi, “Průzkumy památek”, 8.1, p. 37–66.

Schicht P. (2003), Österreichs Kastellburgen des 13. und 14. Jahrhunderts, Österreichische Gesellschaft für Mittelalterarchäologie, Wien (Beiträge zur Mittelalterarchäologie in Österreich. Beihefte, 5).

Schicht P. (2012), Kastellburgen an der Reichsgrenze, imperiale Machtgestik oder lokaler Herrschaftsanspruch?, [in:] O. Wagener (ed.), Symbole der Macht? Aspekte mittelalterlicher und frühneuzeitlicher Architektur, Peter Lang, Bern–Frankfurt am Main, p. 89–104.

Schicht P. (2018), Kastelle: Architektur der Macht, Michael Imhof Verlag, Petersberg.

Schwarz M. (2013), Die Baukunst des 13. Jahrhunderts in Österreich, Böhlau Verlag, Wien–Köln–Weimar, https://doi.org/10.26530/OAPEN_467999 DOI: https://doi.org/10.26530/OAPEN_467999

Schwarz M. (2015), Die Wiener Hofburg im Mittelalter. Von der Kastellburg bis zu den Anfängen der Kaiserresidenz, Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien.

Sedláček A. (1893), Hrady, zámky a tvrze Království českého, díl 9, Domažlicko a Klatovsko, Franttišek Šimáček, Praha.

Torbus T. (2014), Zamki konwentualne Państwa krzyżackiego w Prusach, Słowo/obraz terytoria, Gdańsk.

Urban J., Vlček P. (1992), Dějiny a stavební vývoj domažlického hradu, [in:] Minulostí Západočeského kraje 28, Albis International, Plzeň, p. 7–31.

Varhaník J. (2000), K morfologii hradu v Písku, “Archaeologia historica”, 25, p. 159–170.