Dzieje i obraz majętności charłupskiej w rękach Walewskich herbu Kolumna w drugiej połowie XVII i XVIII wieku na podstawie inwentarzy dóbr

Michał Kobierecki

doi:10.18778/1644-857X.18.02.04

Autor

Michał Kobierecki Instytut Pamięci Narodowej, Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Łodzi https://orcid.org/0000-0001-6111-6646

DOI:

https://doi.org/10.18778/1644-857X.18.02.04

Słowa kluczowe:

inwentarze dóbr w XVIII wieku, szlachta sieradzka w XVIII wieku, własność szlachecka

Abstrakt

Wsie Charłupia Wielka, Rowy i Drzązny tworzyły majętność charłupską, która położona w województwie sieradzkim w Rzeczypospolitej Obojga Narodów należała do XVII w. do rodu Świnków, Malskich herbu Nałęcz i Zapolskich herbu Pobóg. Na skutek umów małżeńskich i procesów sądowych dobra te trafiły w ręce Jana Franciszka Walewskiego, stolnika sieradzkiego, i jego żony Konstancji Bogumiły z Zapolskich. W XVIII w. właścicielami dóbr byli kolejni przedstawiciele rodu Walewskich herbu Kolumna: kasztelanowie rozpierscy Jan i Franciszek oraz Jan Nepomucen, chorąży większy sieradzki. Na podstawie zachowanych inwentarzy z końca XVII i XVIII w. można śledzić losy Charłupi Wielkiej, Rowów i Drzązny. Dobra te, które przeżywały okres rozwoju za czasów stolnika sieradzkiego, podupadły na początku XVIII w. z powodu problemów z wierzycielami. Następni właściciele przejęli owe dobra w swoje ręce i podjęli się spłaty zobowiązań. Jednocześnie przez całe stulecie inwestowali w nie, podnosząc ich wartość. Opisy dworu i budynków towarzyszących wskazują, jak wiele zmieniało się na przestrzeni lat. Dwór stał się siedzibą tej gałęzi Walewskich, a różnorodność zabudowań świadczyła o tym, że właściciele oprócz dochodu z pracy na roli czerpali korzyści finansowe z hodowli owiec czy koni. Ważną kwestią było również zmienne zaludnienie dóbr. Od momentu przezwyciężenia kryzysu z początku XVIII w. liczba ludności zależnej wzrastała, a co za tym szło – rósł również dochód z produkcji rolnej. Losy majętności charłupskiej pokazują, w jaki sposób szlacheckie majątki położone na terenie województwa sieradzkiego starały się podnieść z okresu zniszczeń z czasów wojny północnej oraz jak radzono sobie z problemem ich zadłużenia i zarządzania w różnych okresach koniunktury gospodarczej.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD], Księgi sieradzkie grodzkie inskrypcje [SGInscr.] 184, 186, 188, 190, 191, 201–205, 207, 209, 217, 219, 225, 226, 228, 230, 234.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD], Księgi sieradzkie grodzkie relacje [SGRel.] 41, 45, 55 cz. 1, 61, 66, 92, 188.

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ], Archiwum Kazimierza Walewskiego z Tubądzina [Arch. K. Wal.], t. I–IV, VII, VIII, XXXIX, XLI, XLIII, XLV.

Biblioteka Kórnicka PAN, rkps 11267 (S. Leitgeber, Walewscy herbu Kolumna, maszynopis).

Kitowicz J., Opis obyczajów za Augusta III, Warszawa 1985.

Niesiecki K., Herbarz Polski, t. IX, Lipsk 1842.

Atlas historyczny Polski, t. V (Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku), red. H. Rutkowski, Warszawa 1998.

Baranowski B., Gospodarstwo chłopskie i folwarczne we wschodniej Wielkopolsce w XVIII wieku, Warszawa 1958.

Ciesielski T., Armia koronna w czasach Augusta III, Warszawa 2009.

Gloger Z., Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce, t. I–II, Warszawa 1907.

Gloger Z., Encyklopedia staropolska ilustrowana, t. I, Warszawa 1900.

Kajzer L., Z badań nad budownictwem rezydencjalno-obronnym ziemi łęczyckiej i sieradzkiej w XVI wieku, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1979, t. XXIV, z. 4, s. 373–382.

Klimek B., Zabytkowa stolarka okienna i drzwiowa drewnianych chałup i zabudowy gospodarskiej na Lubelszczyźnie – wybrane przykłady z Muzeum Wsi Lubelskiej, „Budownictwo i Architektura” 2015, t. XIV (III), s. 195–207.

Kobierecki M., Walewscy herbu Kolumna w XVII–XVIII wieku. Genealogia. Majętność. Działalność publiczna, Łódź 2008.

Łoziński W., Życie polskie w dawnych wiekach (wiek XVI–XVIII), Jerozolima 1946.

Podraza A., Jakub Kazimierz Haur pisarz rolniczy z XVII wieku, Studium z dziejów polskiej literatury rolniczej, Wrocław–Warszawa–Kraków 1961.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. I, red. B. Chlebowski, Warszawa 1880.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XV, red. B. Chlebowski, J. Krzywicki, Warszawa 1900.

Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. VI, z. 2, Wrocław–Warszawa–Kraków 1970.

Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. VIII, z. 2, Wrocław 1978.

Szymczak A., Szlachta sieradzka w XV wieku. Magnifici et generosi, Łódź 1998.

Trzyna E., Wtórne poddaństwo, [w:] Historia chłopów polskich, t. I (Do upadku Rzeczypospolitej szlacheckiej), red. S. Inglot, Warszawa 1970, s. 327–336.

Wyczański A., Szlachta polska XVI wieku, Warszawa 2001.

Wyczański A., Uwagi na temat dworu szlacheckiego w Wielkopolsce XVI w., „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1979, t. XXIV, z. 4, s. 347–355.

Zajączkowski S., Uwagi nad osadnictwem dawnych ziem łęczyckiej i sieradzkiej (do przełomu XI i XII w.), „Rocznik Łódzki” 1964, t. IX (XII), s. 165–198.

Zajączkowski S.M., Studia nad wielowioskową własnością szlachecką w Łęczyckiem i Sieradzkiem i jej rola w osadnictwie (od końca XIV do połowy XVI w.), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1966, R. XIV, nr 2, s. 179–208.

Zajączkowski S.M., Wielowioskowa własność szlachecka w dawnych ziemiach łęczyckiej i sieradzkiej w drugiej połowie XIII i w XIV w., „Rocznik Łódzki” 1964, t. IX (XII), s. 119–143.

Zajączkowski S.M., Wielowioskowa własność szlachecka w województwie sieradzkim (XV i pierwsza połowa XVI w.), „Rocznik Łódzki” 1973, t. XVIII (XXI), s. 23–50.

Zajączkowski S.M., Własność rycerska w dawnych ziemiach łęczyckiej i sieradzkiej do połowy XIII w., „Rocznik Łódzki” 1961, t. IV (VII), s. 139–169.

Żychliński T., Złota księga szlachty polskiej, t. IV, Poznań 1882.