Patroni kieleckich szkół. Studium przypadku modelowania przestrzeni publicznej w Polsce (1945–1989)

Anita Młynarczyk-Tomczyk

doi:10.18778/1644-857X.25.01.10

Autor

Anita Młynarczyk-Tomczyk Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach https://orcid.org/0000-0002-7116-4198

DOI:

https://doi.org/10.18778/1644-857X.25.01.10

Słowa kluczowe:

komunizm, patron, przestrzeń publiczna, szkoły

Abstrakt

The process of modelling public space in the People’s Republic of Poland between 1945 and 1989 proceeded in a number of stages. Initially, the process involved promoting figures associated with the communist movement; subsequently, it shifted to balancing regime-aligned names with neutral ones, before, by the 1980s, ideological designations were increasingly supplanted by those unaffiliated with the system. The practice of modelling public space through the designation of school patrons intensified in the1960s, driven by the ‘One Thousand Schools for the Millennium’ project, a high-priority political initiative that fundamentally altered the educational landscape and the appearance of many Polish cities. The ceremonial aspects of such designations were instrumental in fostering ideological attachment to the patron, from the formal naming ceremony and symbolic identification to the integration of the patron’s legacy into the daily life of the school. General conclusions drawn from the Kielce case study indicate that both the selection of neutral or correlative patrons and the timing of these designations were representative of national trends.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Anita Młynarczyk-Tomczyk - Uniwersytet Jana Kochanowskiego w Kielcach

Anita Młynarczyk-Tomczyk, prof. UJK – zatrudniona w Instytucie Historii Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach.
Zainteresowania naukowe: historia Polski po 1944 r., historia historiografii, zależności pomiędzy ideologią polityczną a nauką historyczną i edukacją, związki polskich mediów i polityki na przestrzeni drugiej połowy XX w., pamięć historyczna, edukacja historyczna i obywatelska, popularyzacja historii.

Bibliografia

Archiwum Akt Nowych w Warszawie [AAN]. Akta Stanisława Skrzeszewskiego 1917–1977, sygn. 478/160

Archiwum Akt Nowych w Warszawie [AAN]. Ministerstwo Oświaty i Wychowania w Warszawie [1950–1972] 1972–1988, sygn. 1030, 1031, 1039

Archiwum Akt Nowych w Warszawie [AAN]. Ministerstwo Oświaty w Warszawie [1944] 1945–1966, sygn. 1342, 1343, 1345, 1346

Archiwum Akt Nowych w Warszawie [AAN]. Polska Zjednoczona Partia Robotnicza Komitet Centralny w Warszawie 1905–1947, 1948–1990, sygn. 237/VIII/481

Archiwum Kuratorium Oświaty w Kielcach [AKO w Kielcach]. Szkoła Podstawowa nr 16 [Zespół nr 061], Kronika szkolna 1962–1999, sygn. 111, 112, 112 (cz. 2), 113, 114 (t. 1–3), 117

Archiwum Kuratorium Oświaty w Kielcach. Zespół Szkół Ogólnokształcących im. K. I. Gałczyńskiego, sygn. 368/16; 368/16, 1/1; 368/16, 1/2

Archiwum Państwowe w Kielcach [AP w Kielcach]. Wojewódzka Rada Narodowa w Kielcach 1974–1990, sygn. 469, 570, 571, 572, 573, 590

Archiwum Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Czajka M., Dzieje Szkoły Podstawowej nr 9 im. Adolfa Dygasińskiego w Kielcach w latach realizacji reformy oświatowej w Polsce 1999–2004. Monografia historyczno-pedagogiczna, (praca magisterska napisana pod kierunkiem dr. Stanisława Majewskiego), Kielce 2004, sygn. 1877/12

Archiwum Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach. Słupiński B., Monografia Szkoły Podstawowej nr 27 im. Krzysztofa Kamila Baczyńskiego w Kielcach w latach 1989–2003, (praca magisterska napisana pod kierunkiem dr. Stanisława Majewskiego), Kielce 2003, sygn. 1637/97

Archiwum Zakładowe IV Liceum Ogólnokształcącego w Kielcach. Kronika IV LO. r. szk. 1975/76–1984/85; Kronika IV LO do r. szk. 1974/1975; r. szk. 1984/1985

Archiwum Zakładowe Szkoły Podstawowej nr 22 w Kielcach im. generała Stanisława Maczka. B-50, sygn. 3/1; B-25, sygn. 9/20

Dz. Urz. Min. Ośw. 1947, nr 6; 1948, nr 10, poz. 33; 1952, nr 14, poz. 111; 1960, nr 8, poz. 131.

Dz. Urz. Min. Ośw. i Wych. 1980, nr 10, poz. 71.

Dz. Urz. Min. Ed. Nar. 1989, nr 4.

Dz. U. 2001 nr 61, poz. 624; 2016 r. poz. 744, tekst jedn. z dnia 10 maja 2018 r.; 2018 r. poz. 1103.

Zarządzenie nr 36 MEN z dnia 31 maja 1989 r. w sprawie nadawania szkołom i innym placówkom oświatowo-wychowawczym imienia patrona, sztandaru i godła szkolnego, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzienniki-resortowe/nadanie-szkolom-i-innym-placowkom-oswiatowo-wychowawczym-imienia-33631338 (dostęp: 10 VI 2015).

Zarządzenie nr 14 MEN z dnia 19 czerwca 1992 r. w/s ramowego statutu szkół Publicznych, https://sip.lex.pl/akty-prawne/dzienniki-resortowe/ramowy-statut-szkol-publicznych-dla-dzieci-i-mlodziezy-33631421 (dostęp: 10 VI 2025).

XXV-lecie IV Liceum Ogólnokształcącego im. Hanki Sawickiej w Kielcach, Kielce 1975.

(BA), Uroczystość w Szkole Podstawowej nr 28, „Słowo Ludu” 1983, nr 254, s. 4.

Borowski A., O patronie, patronach i o patronacie, [w:] Patron szkoły – promieniowanie wartości, Kraków 2009, s. 239–257.

Centkowski J., Publicystyka historyczna prasy PPR w latach 1944–1948, „Materiały Pomocnicze do Historii Dziennikarstwa Polski Ludowej” 1974, z. 3, s. 124–146.

Drożdż A., Wychowanie patriotyczne przez postaci patronów szkół, [w:] Patron szkoły – promieniowanie wartości, Kraków 2009, s. 27–42.

Drzycimski A., Losy westerplatczyków, „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 2016, nr 4, s. 13–46.

Eisler J., Czterdzieści pięć lat, które wstrząsnęły Polską. Historia polityczna 1944–1989, Warszawa 2018.

Fic M., Wstęp, [w:] Polska Ludowa w edukacji historycznej, red. M. Fic, Katowice 2019, s. 7–12.

Friszke A., Opozycja polityczna w PRL 1945–1980, Londyn 1994.

Gątkiewicz C., Wielki dzień kieleckiej szkoły, „Oświata i Wychowanie” 1978, nr 1, s. 41–42.

Główne problemy oświaty i wychowania na Kielecczyźnie w 40-leciu PRL, red. J. Krasuski, Z. Ruta, Kielce 1987.

Gołdyn P., Z katedr na sztandary. Rozważania o nauczycielach – patronach szkół (na przykładzie Wielkopolski Wschodniej), [w:] Wychowawca, nauczyciel, mistrz: o potrzebie mądrości, autorytetu i cnoty, Wrocław 2017, s. 145–156.

Hołda R., Pomniki w mieście: pogranicza pamięci i historii, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne” 2013, t. XIII, s. 57–72.

Jakubowska B., Przeobrażenia w szkolnej edukacji historycznej w Polsce w latach 1944–1956, Warszawa 1986.

Jaskulska S., Rola patrona w życiu szkoły. Na przykładzie patronatu doktor Wandy Błeńskiej nad Piątkowską Szkołą Społeczną w Poznaniu, „Biografistyka Pedagogiczna” 2021, nr 2, s. 239–257. https://doi.org/10.36578/BP.2021.06.53

Korejwo M., Związek Bojowników o Wolność i Demokrację na Warmii i Mazurach w latach 1947–1975. Zarys dziejów, „Komunizm: system – ludzie – dokumentacja” 2015, nr 4, s. 171–209.

Kosiński K., O nową mentalność. Życie codzienne w szkołach 1945–1956, Warszawa 2000.

Kościńska J., Miejsca pamięci w przestrzeni miejskiej Warszawy. Pomnik generała Emila Augusta Fieldorfa „Nila” na warszawskiej Pradze-Południe, „Social Contexts” 2018, nr 1, s. 64–76.

Kumor-Miernowska D., Kogo nie boli, temu powoli, „Słowo Ludu. Magazyn” 1983, nr 1247, s. 1.

Kusiak P., Legenda i kult Józefa Piłsudskiego. Jak w Polsce doby integracji europejskiej interpretować postać Marszałka?, „Colloquium Wydziału Nauk Humanistycznych i Społecznych” 2010, R. II, s. 241–258.

Leszkowicz T., Spadkobiercy Mieszka, Kościuszki i Świerczewskiego. Ludowe Wojsko Polskie jako instytucja polityki pamięci historycznej, Warszawa 2022 (Monografie. Instytut Pamięci Narodowej. Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, t. CLXXVII).

Maj J. R., Twórczy wymiar patronatu szkolnego, [w:] Patron szkoły – promieniowanie wartości, Kraków 2009, s. 53–58.

Majewski S., Organizacja szkolnictwa średniego ogólnokształcącego w województwie kieleckim 1944–1961, Kielce 1995.

Massalski A., Szkolnictwo na Kielecczyźnie w okresie okupacji 1939–1945, Warszawa 1975.

Młynarczyk-Tomczyk A., Edukacja historyczna w liceach pedagogicznych (1944–1970). Teoria i praktyka, Kielce 2009.

Młynarczyk-Tomczyk A., W kręgu polityki, nauki i popularyzacji. Obchody „Polskiego Tysiąclecia” 1957–1966/67, Kielce 2019.

Patron, [w:] Wielki słownik wyrazów obcych, red. M. Bańko, Warszawa 2003.

Polniak Ł., Patriotyzm wojskowy w PRL w latach 1956–1970, Warszawa 2011.

(r), Do 1990 r. – trzeba wybudować w Kielcach siedem szkół, „Echo Dnia”. Relaks, 1983, nr 84, s. 9.

Rutkowski T. P., Nauki historyczne w Polsce 1944–1970. Zagadnienia polityczne i organizacyjne, Warszawa 2007.

Rużyło-Pawłowska J., O Pracy Komisji Naukowej Obchodu Roku Mickiewiczowskiego PAN, „Pamiętnik Literacki” 1956, nr 2, s. 636–646.

Słownik języka polskiego, t. II (L–P), Warszawa 1979.

Stinia M., Patroni szkół – ciągłość i zmiana (w polskich szkołach autonomicznej Galicji i niepodległej Rzeczypospolitej), [w:] Aksjologiczny wymiar pracy szkoły i nauczyciela. Różne podejścia i perspektywy poznawcze, red. M. Jaśko, Tarnów 2018, s. 49–58.

Strauchold G., Uroczystości państwowe na ziemiach zachodnich i północnych organizowane we Wrocławiu w latach 60. XX w., [w:] Piastowsko-komunistyczna satysfakcja? Obchody rocznic historycznych i świąt państwowych na Śląsku po II wojnie światowej, red. J. Nowosielska-Sobel, G. Strauchold, Wrocław 2008, s. 145–150.

Sukiennik A., Patroni gdańskich gimnazjów publicznych, „Argumenta Historica” 2021, nr 8, s. 138–155.

„Szkoła Olimpijczyków”. Monografia IV Liceum Ogólnokształcącego im. Hanki Sawickiej w Kielcach, Jubileusz 50-lecia 1950–2000, red. E. Kosik, J. Pytel, P. Olszewski, Kielce 2000.

Wołowiec G., „Barwy walki” i polska droga do socjalizmu, [w:] Rok 1966. PRL na zakręcie, red. K. Chmielewska, G. Wołowiec, T. Żukowski, Warszawa 2014, s. 39–68.

Zajączkowski K., Westerplatte. Mechanizmy kształtowania się i funkcjonowania miejsca pamięci w latach 1945–1989, praca doktorska napisana pod kierunkiem naukowym prof. UŚ dr. hab. Tomasza Pawelca, Katowice 2013.

https://lo1busko.edupage.org/a/historia-szkoly (dostęp: 20 VI 2025).

https://sp18.kielce.eu/index.php/zawartosc/50-lat-szkoly (dostęp: 15 VI 2025).

Dane osoby z katalogu funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa, https://katalog.bip.ipn.gov.pl/informacje/86757 (dostęp: 15 VI 2025).

Komunizacja, https://wsjp.pl/haslo/podglad/48078/komunizacja (dostęp: 10 VI 2025).

SP nr 5, https://sp5.kielce.eu/zawartosc/historia-szkoly (dostęp: 15 VI 2025).

SP nr 7, http://www.sp7.kielce.eu/content/kalendarium-szkoly-podstawowej-nr-7 (dostęp: 15 VI 2025).

SP nr 9, Historia szkoły, http://sp9.kielce.eu/historia-szkoly/ (dostęp: 19 VI 2025).

SP nr 11, https://spi11.kielce.eu/historia/ (dostęp: 15 VI 2025).

SP nr 15, https://sp15.kielce.eu/historia-szkoly (dostęp: 15 VI 2025).

SP nr 19, http://sp19.kielce.eu/?cat=350 (dostęp: 15 VI 2025).

SP nr 27, https://sp27.kielce.eu/historia (dostęp: 15 VI 2025).

SP nr 28, https://sp28.kielce.eu/historia-szkoly (dostęp: 15 VI 2025).