Ostatni ordynat przygodzicki Michał Radziwiłł – szkic biograficzny
DOI:
https://doi.org/10.18778/1644-857X.25.01.05Słowa kluczowe:
Michał Radziwiłł, Ołyka, Przygodzice, Radziwiłłowie, historia arystokracji, ziemiaństwo, zarząd przymusowy, Ministerstwo Spraw Zagranicznych Drugiej Rzczypospolitej, II wojna światowa, okupacja niemieckaAbstrakt
Artykuł przybliża losy Michała Radziwiłła, ostatniego ordynata na Przygodzicach, postaci tyleż intrygującej, co kontrowersyjnej. Jego poczynania, szeroko opisywane w prasie okresu międzywojennego, doprowadziły do trwającego przez większość życia konfliktu z resztą arystokratycznego rodu oraz polskimi władzami państwowymi. Na podstawie źródeł archiwalnych (w tym akt Ministerstwa Spraw Zagranicznych Drugiej Rzeczypospolitej i korespondencji w sprawach prawnych) autor analizuje kryzys finansowy ordynacji przygodzickiej, skutkujący wprowadzeniem sądowego zarządu przymusowego, oraz kulisy spraw o bigamię i próby ubezwłasnowolnienia księcia. Ważnym elementem artykułu jest ukazanie postawy Michała Radziwiłła podczas II wojny światowej – jego jednoznacznego opowiedzenia się po stronie niemieckiej, próby zapisu majątku Adolfowi Hitlerowi oraz starań o uznanie jego niemieckiej narodowości. Tekst weryfikuje dotychczasowe ustalenia biograficzne, ukazując proces marginalizacji i narastania negatywnej oceny społecznej działalności ostatniego ordynata Przygodzic.
Pobrania
Bibliografia
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (Central Archives of Historical Records in Warsaw). Archiwum Rodziny Radzwiiłłów z Nieborowa (Archives of the Radziwiłł Family from Nieborów). Correspondence, Series 1, ref. no. 25
Archiwum Akt Nowych w Warszawie (Archives of Modern Records in Warsaw) [AAN]. Konsulat Generalny w Londynie (Consulate General in London) [KGL], ref. no. 104
Archiwum Akt Nowych w Warszawie (Archives of Modern Records in Warsaw) [AAN]. Konsulat Honorowy RP w Monaco (Honorary Consulate of the Republic of Poland in Monaco) [KHM], ref. no. 86
Archiwum Akt Nowych w Warszawie (Archives of Modern Records in Warsaw) [AAN]. Ministerstwo Finansów (Ministry of Finance), ref. no. 26/511
Archiwum Akt Nowych w Warszawie (Archives of Modern Records in Warsaw) [AAN]. Ministerstwo Spraw Zagranicznych (Ministry of Foreign Affairs), ref. no. 12167
Archiwum Państwowe w Kaliszu (State Archives in Kalisz). Zespół Państwowe Gimnazjum Męskie w Ostrowie Wielkopolskim (Complex of State Male Gymnasium (grammar school) in Ostrów Wielkopolski), ref. no. 60
Archiwum Państwowe w Kielcach (State Archives in Kielce). Archiwum Rodziny Radzwiiłłów z Nieborowa (Archives of the Radziwiłł Family from Nagłowice), ref. no. 60
Archiwum Państwowe w Poznaniu (State Archives in Poznań) [APwP]. Majątek Przygodzice (Przygodzice Estate), ref. no. 243
Archiwum Państwowe w Poznaniu (State Archives in Poznań) [APwP]. Sąd Powiatowy w Ostrowie Wielkopolskim (County Court in Ostrów Wielkopolski), ref. no. 3; ref. no. 110
Archiwum Państwowe w Poznaniu (State Archives in Poznań) [APwP]. Urząd Powierniczy w Poznaniu (Trustee Office in Poznań), ref. no. 53/759/0/5.21/12166
Archiwum Państwowe w Poznaniu (State Archives in Poznań) [APwP]. Wojewódzkie Biuro do Spraw Finansowo-Rolnych w Poznaniu (Voivodeship Office for Financial and Agricultural Affairs in Poznań), ref. no. 682/0/5/134
Archiwum Państwowe w Poznaniu (State Archives in Poznań) [APwP]. Wojewódzki Urząd Rozjemczy do Spraw Majątkowych (Voivodeship Arbitration Office for Property Matters), ref. no. 683/0/2.6/17
Archiwum prywatne Krystyny Radziwiłł-Milewskiej (Private archives of Krystyna Radziwiłł-Milewska). Letter from Janusz Radziwiłł to his daughter, Krystyna Potocka, dated 25 XI 1954, photocopy of the letter in possession of the author
Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu (Library of the National Ossolinski Institute in Wrocław) [BZNiO]. Acc. 65/98
Muzeum w Nieborowie i Arkadii (Museum in Nieborów and Arkadia). Library collection – manuscripts, rkps 182
Kossak W., Listy do żony i przyjaciół 1883–1942, vol. II (lata 1908–1942), Kraków 1985.
Motty M., Przechadzki po mieście, vol. II, Warszawa 1957.
Niemojowski J. N., Wspomnienia, Warszawa 1925.
Nowicki R., Hrabiego Skórzewskiego poszukiwania miejsca na ziemi. Dziennik z podróży do Australii, Bydgoszcz 2010.
Potocka M. M., Z moich wspomnień, London 1983.
Potocki F., Potocki K., Księga peczarska, Łomianki 2017.
Radziwill M., One of the Radziwills, London 1971.
Rosco Bogdanowicz M., Wspomnienia, vol. I, Kraków 1959.
“Dzień Dobry!” 1937.
“Gazeta Lwowska” 1938.
“Gazeta Ostrzeszowska” 1937, 1939.
“Ilustrowany Kurier Polski” 1937.
“Kurier Poznański” 1937.
“Kurjer Polski” 1938.
“The Australian Women’s Weekly” 1939.
“The New York Times” 1938.
“The Sun” 1945 (Sydney).
“Truth” 1938 (Sydney).
Banach W., Radziwiłłowie. Burzliwe losy słynnego rodu, Poznań 2018.
Bieniecki R., Pałac Myśliwski. Dom Pracy Twórczej w Antoninie, Kalisz 1984.
Duda A. A., Ordynat ołycki książę Janusz Radziwiłł i jego rodzina. Społeczno-ekonomiczny obraz polskiej rodziny arystokratycznej od II połowy XIX wieku do 1939 roku, Lublin 2024.
Dunin-Borkowski J., Almanach błękitny. Genealogia żyjących rodów polskich, Lwów 1908.
Durka J., Antoni Henryk Radziwiłł (1775–1833) – szkic do portretu arystokraty, namiestnika Wielkiego Księstwa Poznańskiego, [in:] Górny Śląsk i Wielkopolska w XIX i pierwszej połowie XX wieku. Wybrane aspekty z dziejów polityki i edukacji, ed. J. Durka, Poznań 2012, pp. 11–30.
Durka J., A Sketch of the History of the Radziwiłł Family Berlin Line until 1939, [in:] Souvenirs of the Past 1796–1945. The Berlin Line of the Radziwiłłs, ed. R. Gromacka, Nieborów 2018, pp. 29–41.
Durka J., Aparat bezpieczeństwa wobec ziemian wielkopolskich do 1957 roku, “Zeszyty Kaliskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk” 2015, no. 15, pp. 204–226.
Durka J., Janusz Radziwiłł 1880–1967. Biografia polityczna, Warszawa 2011.
Durka J., Mieczysław Seweryn (1895–1940) i Stanisław (1896–1939) Kwileccy – uczestnicy powstania wielkopolskiego i właściciele ziemscy, “Polonia Maior Orientalis” 2022, vol. IX, pp. 357–377.
Durka J., Perypetie małżeńskie ostatniego ordynata przygodzickiego księcia Michała Radziwiłła, “Rocznik Kaliski” 2006, vol. XXXII, pp. 203–210.
Durka J., Z dziejów ordynacji przygodzickiej, własności rodu Radziwiłłów do 1945 roku, “Prace Uczestników Studium Doktoranckiego” [Opole] 2001, issue 3 (Historia), pp. 7–18.
Feldman J., Bismarck a Polska, Warszawa 1980.
Gersdorff D., Na całym świecie tylko Ona. Zakazana miłość Elizy Radziwiłł i Wilhelma Pruskiego, transl. G. Prawda, Jelenia Góra 2014.
Girzyński Z., Ferdynand Radziwiłł marszałek senior Sejmu Ustawodawczego, [in:] Fundamenty Niepodległej: Sejm Ustawodawczy (1919–1922), eds Z. Girzyński, J. Kłaczkow, J. Żaryn, Toruń 2020.
Górzyński S., Grala J., Piwkowski W., Urbaniak V, Zielińska T., Radziwiłłowie herbu Trąby, Warszawa 1996.
Korporowicz L. J., Owen J. G., Polish Ordynacje and the English Common Law Entail and Strict Settlement: Social, Political, and Religious Comparative Contexts, “Comparative Legal History” 2022, vol. X, no. 2, pp. 172–203.
Kozaczka M., Gospodarka ordynacji rodowych w Polsce, Rzeszów 1996.
Lange T. W., Zakon Maltański w Drugiej Rzeczypospolitej 1919–1939, Poznań 2000.
Łuczak A., Utracone decorum. Grabież dóbr kultury z majątków ziemiaństwa polskiego w Wielkopolsce w czasie okupacji niemieckiej w latach 1939–1945, Warszawa–Poznań 2011.
Madajczyk C., Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce, vol. I, Warszawa 1970.
Materiały do biografii, genealogii i heraldyki polskiej, vol. II, ed. S. Konarski, Buenos Aires–Paryż 1964.
Nowakowski T., Radziwiłłowie, Warszawa 2005.
Nowicki R., Skórzewscy właściciele dóbr łabiszyńskich. Rola w życiu społeczno-politycznym wielkopolskiego ziemiaństwa, Toruń 2002.
Painter G. D., Marcel Proust. Biografia, vol. I, transl. A. Olędzka-Frybesowa, Warszawa 1972.
Pałat Z., Zespół pałacowy książąt Radziwiłłów w Antoninie. Dziedzictwo materialne, Kalisz 2011.
Peśla D. J., Antonin i Radziwiłłowie [unpublished typescript of the book], Dębnica 2002.
Peśla D. J., “Antoniński Maharadża”, “Wiadomości Ziemiańskie” 2001, no. 8, pp. 24–30.
Pietrzak J., Gibasiewicz A., Dziedzice, dwory, pałace. Właściciele dóbr rycerskich w powiecie ostrowskim wielkopolskim 1795–1945, Ostrów Wielkopolski 2020.
Radziwiłł F., Przemówienia parlamentarne 1880–1919, transl. and compiled E. Wanke, Warszawa 2023.
Wanke E., Ferdynand książę Radziwiłł (1834–1926). Życie i działalność, Warszawa–Bellerive-sur-Allier 2021.
Wegener L., Der wirtschaftliche Kampf der Deutchen mit den Polen um die Provinz Posen, Posen 1903.
Żychliński T., Historya Sejmów Wielk. Ks. Poznańskiego, vol. II, Poznań 1867.
Grigorev B., Povsednevnaia zhizn tsarskikh diplomatov v XIX veke, https://coollib.net/b/188059-boris-nikolaevich-grigorev-povsednevnaya-zhizn-tsarskih-diplomatov-v-xix-veke/read (accessed 1 October 2023).
Mary Atkinson, https://www.findagrave.com/memorial/261164208/mary-atkinson (accessed 28 August 2025).
Książę Michał Karol Jan Radziwiłł h. Trąby, https://www.geni.com/people/ksi%C4%85%C5%BC%C4%99-Micha%C5%82-Radziwi%C5%82%C5%82-h-Tr%C4%85by/6000000002188456735 (accessed 28 August 2025).
Michał Radziwiłł b. 8 luty 1870 d. 6 październik 1954, https://pl.rodovid.org/wk/Osoba:164798 (accessed 28 August 2025).
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
