Przemysł zabawkarski w okresie PRL: potrzeby badawcze, baza źródłowa
DOI:
https://doi.org/10.18778/1644-857X.23.02.11Słowa kluczowe:
przemysł zabawkarski w okresie PRL, historia spółdzielczościAbstrakt
Bezpośrednio po II wojnie światowej produkcję zabawkarską w Polsce prowadzono głównie w zakładach prywatnych (część miała genezę przedwojenną), od przełomu lat czterdziestych i pięćdziesiątych w tej gałęzi wytwórczości dominującą formą własności na 40 lat stały się przedsiębiorstwa państwowe i spółdzielcze. Z czasem w produkcji zabawek spółdzielnie zdobyły pozycję pierwszoplanową. Dzieje produkcji zabawek w Polsce nie tylko nie doczekały się całościowego opracowania, ale faktycznie nawet ustalenia fragmentaryczne (cząstkowe) dotyczące tego dość istotnego działu gospodarki należą do rzadkości.
Określając potrzeby badawcze dotyczące produkcji zabawek, trzeba stwierdzić, że najbardziej pożądane byłoby podjęcie prac nad całością problematyki, a więc opracowanie tematu: Przemysł zabawkarski (produkcja zabawek) w Polsce (na ziemiach polskich). W takim szerokim ujęciu okres PRL stanowiłby część najbardziej obszerną. W szerszej perspektywie czasowej (odnoszącej się nie tylko do okresu PRL) rozważania mogłyby ewentualnie dotyczyć wybranego asortymentu zabawkarskiego (np. produkcji lalek, klocków, zabawek pluszowych, zabawek mechanicznych, zabawek militarnych). Cenne byłyby także pojedyncze opracowania koncentrujące się na wybranych większych zakładach produkcyjnych lub na grupach zakładów o określonej specjalizacji, ewentualnie z danego regionu.
Źródeł do dziejów przemysłu zabawkarskiego w Polsce po 1945 r. poszukiwać możemy przede wszystkim w placówkach podległych Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, pewne znaczenie mają także materiały zgromadzone w innych instytucjach, prasa z badanego okresu, wspomnienia, wreszcie same zabawki (w zbiorach muzeów i kolekcji prywatnych). W przypadku archiwów państwowych pierwszoplanowe znaczenie mają zbiory Archiwum Akt Nowych w Warszawie oraz kilku archiwów terenowych, szczególnie w Kielcach, Łodzi, Poznaniu, Krakowie, Wrocławiu i Białymstoku.
Pobrania
Bibliografia
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Centralny Związek Spółdzielczości Rękodzieła Ludowego i Artystycznego Cepelia w Warszawie, sygn. 40, 63, 120, 142, 144
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Centralny Związek Spółdzielni Pracy, sygn. 2/2/6, 2/2/7, 2/2/93, 4/4/40, 4/4/217
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Ministerstwo Przemysłu Drobnego i Rzemiosła w Warszawie, sygn. 292, 345, 378, 396
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Najwyższa Izba Kontroli, sygn. 65/263, 77/154, 77/163
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Telewizja Polska SA – zbiór wycinków prasowych, sygn. 2/1766, 2/1768, 8/541
Archiwum Narodowe w Krakowie, Inspektorat Kontrolno-Rewizyjny w Krakowie, sygn. 12
Archiwum Narodowe w Krakowie, Inspektorat Pracy Związku Zawodowego Pracowników Gospodarki Komunalnej i Terenowej w Krakowie, sygn. 31
Archiwum Narodowe w Krakowie, Krakowskie Zakłady Elektryczne Telpod w Krakowie, sygn. 1057, 1098, 1099
Archiwum Narodowe w Krakowie, Najwyższa Izba Kontroli. Delegatura w Krakowie, sygn. 544, 1311, 1862, 2187, 3586, 3883, 4084
Archiwum Narodowe w Krakowie, Okręgowy Zarząd Dochodów Państwa i Kontroli Finansowej w Krakowie, sygn. 178
Archiwum Narodowe w Krakowie, Zakopiańska Spółdzielnia Zabawkarska „Czerwone Wierchy” w Zakopanem, sygn. 1, 2
Archiwum Państwowe w Białymstoku, Najwyższa Izba Kontroli. Delegatura w Białymstoku, sygn. 8/11
Archiwum Państwowe w Białymstoku, Okręgowa Komisja Arbitrażowa w Białymstoku, sygn. 26
Archiwum Państwowe w Białymstoku, Wojewódzki Związek Spółdzielni Pracy w Białymstoku, sygn. 96, 128, 457
Archiwum Państwowe w Białymstoku. Oddział w Łomży, Spółdzielnia Pracy Wyrobów Zabawkarskich „Miś” w Łomży, sygn. 18–23, 30–36, 42
Archiwum Państwowe w Kielcach, Archiwum Państwowe w Kielcach, sygn. 3.7/754
Archiwum Państwowe w Kielcach, Komitet Wojewódzki PZPR w Kielcach, sygn. 1/383, 1/2938
Archiwum Państwowe w Kielcach, Krajowy Związek Spółdzielni Zabawkarskich w Kielcach, sygn. 1–9
Archiwum Państwowe w Kielcach, Najwyższa Izba Kontroli. Delegatura w Kielcach, sygn. 1507, 2412, 3352, 5510, 7684
Archiwum Państwowe w Kielcach, Wojewódzki Związek Spółdzielni Pracy w Kielcach, sygn. 1501, 1503, 2434, 3886, 4283, 5016, 6228, 6249, 6637
Archiwum Państwowe w Kielcach, Zarząd Miejski Związku Młodzieży Socjalistycznej w Kielcach, sygn. 247
Archiwum Państwowe w Łodzi, Archiwum Państwowe w Łodzi, sygn. 2.212, 2.926
Archiwum Państwowe w Łodzi, Delegatura Centralnego Związku Rzemieślniczych Spółdzielni Zaopatrzenia i Zbytu na miasto Łódź i Województwo Łódzkie, sygn. 274, 283
Archiwum Państwowe w Łodzi, Łódzki Związek Spółdzielni Pracy w Łodzi, sygn. 4360, 4370
Archiwum Państwowe w Łodzi, Spółdzielnia Przemysłu Ludowego i Artystycznego „Zabawka” w Łodzi, sygn. 1/2, 1/3, 2/11, 8/28
Archiwum Państwowe w Łodzi, Wojewódzki Związek Spółdzielni Pracy w Łodzi, sygn. 2303, 2304
Archiwum Państwowe w Łodzi, Zarząd Przemysłu Zabawkarskiego w Łodzi, sygn. 44, 46, 48, 50
Archiwum Państwowe w Poznaniu, Centrala Przemysłu Ludowego i Artystycznego w Poznaniu, sygn. 2/183, 4.3/343
Archiwum Państwowe w Poznaniu, Krajowy Związek Spółdzielni Przemysłu Poligraficznego i Opakowań w Poznaniu, sygn. 191
Archiwum Państwowe w Poznaniu, Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu, sygn. 2.7/7454, 19/8313
Archiwum Państwowe w Poznaniu, Wojewódzki Związek Spółdzielczości Pracy w Poznaniu, sygn. 324, 383
Archiwum Państwowe w Siedlcach, Komitet Zakładowy PZPR w Spółdzielni Pracy „Miś”, sygn. 8, 9, 12, 15
Archiwum Polskiej Agencji Prasowej, Kolekcja fotografii Centralnej Agencji Fotograficznej (wraz z materiałem opisowym), sygn. 102371, 254761, 255658, 255659, 332634, 340814, 361738, 368767
Informacje uzyskane w 2023 r. od Jerzego Strzelca (ostatniego prezesa KZSZ w Kielcach).
„Spółdzielczość Pracy” 1972.
40 lat Spółdzielni Pracy „Galanteria Drzewna” w Mrągowie, Mrągowo 1987.
Böhme D., Große Hoffnungen und unerfüllte Träume. Spielzeung in der Volksrepublik Polen [niepublikowana praca doktorska: Wydział Kulturoznawstwa Uniwersytetu Europejskiego Viadrina we Frankfurcie nad Odrą, 2022].
Karaś A., Moszczeńska J., Piętowski T., Secomski A., Witaczek W., Zabawki, Warszawa 1967.
Kistryn T., Strzelec J., XV lat Krajowego Związku Spółdzielni Zabawkarskich, Kielce 1987 [publikacja zamieszczona w wydawnictwie: Muzeum Zabawkarstwa w Kielcach. Studia i Materiały, z. 1].
Łódzkie Zakłady Zabawkarskie Spółdzielnia Pracy „Spójnia” 1957–1987, [Łódź 1987].
Oczko P., Miniaturowe światy. Historia domków dla lalek, Warszawa 2021.
Piętowski T., Witaczek W., Zabawki z tkanin, Warszawa 1957.
Popiel-Machnicka A., Sztylko A., Mazowiecki przemysł zabawkarski XX wieku, Warszawa 2023.
Przeniosło M., Przeniosło M., Powstanie Krajowego Związku Spółdzielni Zabawkarskich w Kielcach (1972 r.), „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX wieku” 2022, t. XXV, s. 125–145. https://doi.org/10.18778/2080-8313.25.06 DOI: https://doi.org/10.18778/2080-8313.25.06
Staszewska M., XXXV lat Chemicznej Spółdzielni Pracy im. 22 Lipca w Łukowie 1953–1988, Kielce 1988.
Strzelec J., Produkcja zabawek w Polsce w XX wieku, „Zabawy i Zabawki” 2009, nr 1–4, s. 101–127.
Tyszewicz-Obara A., Codzienne zmagania o nową zabawkę. Z dziejów kieleckich spółdzielni zabawkarskich, Kielce 2022.
Wojciechowski J., Nowoczesne zabawki. Elektronika w domu, pracy i w szkole, Warszawa 1962.
Zięzio R., Spółdzielnia Pracy Wyrobów Zabawkarskich „Miś” w Łomży 1958–1988, Kielce 1988.
Żołądź-Strzelczyk D., Sztylko A., Polskie lalki celuloidowe, Wrocław 2022.
Żołądź-Strzelczyk D., Gomułka I., Kabacińska-Łuczak K., Nawrot-Borowska M., Dzieje zabawek dziecięcych na ziemiach polskich do początku XX wieku, Wrocław 2016.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
