Zmieniać rzeczy w znaki. Kod przedmiotowy w tradycji Bożego Ciała z kwietnymi dywanami w spycimierzu

Katarzyna Smyk

doi:10.18778/2299-8403.09.01

Autor

Katarzyna Smyk UMCS, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Instytut Nauk o Kulturze, pl. M. Curie-Skłodowskiej 4, 20-031 Lublin

DOI:

https://doi.org/10.18778/2299-8403.09.01

Słowa kluczowe:

Spycimierz, Boże Ciało, kwiatowe dywany, semiofory, Krzysztof Pomian, kod przedmiotowy

Abstrakt

Artykuł stanowi semiotyczną analizę przedmiotów (materiałów, narzędzi, przedmiotów kultu) wykorzystanych w Spycimierzu (województwo łódzkie, powiat Poddębice, gmina Uniejów) podczas święta Bożego Ciała. Wieś ta wyróżnia się nadzwyczaj bogatym wystrojem, a szczególnie kwietnymi dywanami 2-kilometrowej długości układanymi na całej trasie procesji eucharystycznej. Autorka do analizy obrzędowego kodu przedmiotowego zastosowała teorię semioforów Krzysztofa Pomiana. Semioforami według niej są dywany kwiatowe, bramy i ołtarze – przedmioty w najwyższym stopniu sakralne w czasie mszy świętej i procesji. Powstają one z i za pomocą rzeczy – materiałów, narzędzi, przy asyście mediów – aparatów i kamer. Po procesji następuje etap desakralizacji semioforów i wytracania przez nie symbolicznych funkcji oraz wysokich wartości. Część z materiałów użytych do stworzenia semioforów zostanie przechowana na następny rok stając się rzeczami, część jako odpady trafi na kompostowniki, zamieniając się w ciała – glebę, z której w kolejnym roku wyrosną kwiaty. Wobec tego, że kwiaty posłużą do ułożenia kwietnego dywanu czy ozdobienia ołtarza, opisany obieg przedmiotów można nazwać spycimierskim kontinuum.

Bibliografia

Boże Ciało w Spycimierzu. Niematerialne dziedzictwo kulturowe, fotografie i koncepcja albumu J. Tatarkiewicz, [b.m.w.] [2018].

Burke P., Kultura ludowa we wczesnonowożytnej Europie, tłum. R. Pucek, M. Szczubiałka, Warszawa 2009.

Ciesielska-Szynal B., Dekoracje kwiatowe trasy procesji Bożego Ciała w Spicimierzu, „Sieradzki Rocznik Muzealny” 1996, t. 10, s. 31–40.

Douglas M., Symbole naturalne. Rozważania o kosmologii, tłum. E. Dżurak, Kraków 2004.

Figlus T., Rozwój układu ruralistycznego Spycimierza na tle dziejów osadnictwa w świetle badań geograficzno-historycznych i archeologicznych, „Biuletyn Uniejowski” 2015, t. 4, s. 73–94.

Hołda R., Boże Ciało. Święto, ceremonia i performans, „Journal of Urban Ethnology” 2013, t. 11, s. 61–74.

Jackson P., Entropy and Redundancy in Culture, „Method and Theory in the Study of Religion” 2006, t. 18, nr 3, s. 219–231. DOI: https://doi.org/10.1163/157006806778553516

Kaźmierczak W., Procesja Bożego Ciała z tradycją kwietnych dywanów w Spycimierzu jako krajowe dziedzictwo niematerialne, „Biuletyn Uniejowski” 2018, t. 7, s. 65–75. DOI: https://doi.org/10.18778/2299-8403.07.05

Lurker M., Przesłanie symboli w mitach, kulturach i religiach, przeł. R. Wojnakowski, Warszawa 2011.

Łotman J., Uniwersum umysłu. Semiotyczna teoria kultury, przekł. i przedmowa B. Żyłko, Gdańsk 2008.

Miodyński L., Symbole miejsca w kulturze i literaturze macedońskiej, Katowice 2011.

Nowiński J., Ars eucharistica. Idee, miejsca i formy towarzyszące przechowywaniu eucharystii w sztuce wczesnochrześcijańskiej i średniowiecznej, Warszawa 2000.

Ogrodowska B., Zwyczaje, obrzędy i tradycje w Polsce. Mały słownik, Warszawa 2011.

Pomian K., Historia. Nauka wobec pamięci, przeł. H. Abramowicz, J. Pietrzak-Théblault, Lublin 2006.

Pozorski K. SDB, Włoskie pochodzenie tradycji dekoracyjnych uroczystości Corpus Domini, „Biuletyn Uniejowski” 2019, t. 8, s. 67–75. DOI: https://doi.org/10.18778/2299-8403.08.04

Rubin M., Corpus Christi. The Eucharist in Late Medieval Culture, Cambridge University Press 1991.

Segalen M., Obrzędy i rytuały współczesne, przekł. J.J. Pawlik, Warszawa 2009.

Smyk K., Kwietne dywany na Boże Ciało w przekazach mieszkańców parafii Spycimierz, „Twórczość Ludowa” 2018, nr 3–4, s. 27–31.

Smyk K., Obrzęd jako tekst kultury. Przykład Bożego Ciała w Spycimierzu, Wyd. Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, w druku.

Smyk K., Spycimierskie kwietne dywany na Boże Ciało – typologia i symbolika wzorów, „Biuletyn Uniejowski” 2019, t. 8, s. 35–65. DOI: https://doi.org/10.18778/2299-8403.08.03

Szadura J., Czas jako kategoria językowo-kulturowa w polszczyźnie, Lublin 2017.

Tolstoj N.I., Jazyk i narodnaja kul’tura. Očerki po slavjanskoj mifologii i etnolingvistike, Moskva 1995.

Tołstoj N.I., Język a kultura (niektóre zagadnienia słowiańskiej etnolingwistyki), przeł. L. Zienkiewicz, J. Bartmiński, „Etnolingwistyka. Problemy Języka i Kultury” 1992, nr 5, s. 15–25.

Zalewski Z., Święto Bożego Ciała w Polsce do wydania Rytuału Piotrkowskiego (1621), „Studia z Dziejów Liturgii w Polsce” 1973, t. 1, s. 95–162.

Zaremska H., Procesje Bożego Ciała w Krakowie w XIV‒XVI wieku, [w:] B. Geremek (red.), Kultura elitarna a kultura masowa w Polsce późnego średniowiecza, Wrocław 1978, s. 25–40.

Żółkiewski S., Teksty kultury. Studia, Warszawa 1988.

Żyłko B., Kultura i znaki. Semiotyka stosowana w szkole tartusko-moskiewskiej, Gdańsk 2011.

Żyłko B., Semiotyka kultury. Szkoła tartusko-moskiewska, Gdańsk 2009.

Spycimierskie Boże Ciało, scen. i reż. J. Tatarkiewicz, zdjęcia J. Piwowarski, J. Tatarkiewicz, 2019, na portalu YouTube, online: https://www.youtube.com/watch?v=xkjtijZ_r7Q [dostęp: 18.03.2020].

Portal Spycimierski, http://spycimierskiebozecialo.pl/pl/ [dostęp: 15.03.2020]; http://spycimierskiebozecialo.pl/pl/ochrona/ [dostęp: 5.07.2020].

GUS – Bank Danych Lokalnych, https://bdl.stat.gov.pl/BDL/metadane/teryt/miejscowosci/1434# [dostęp: 15.03.2020].