Finds of Gold and Silver Ornaments of the People of the Wielbark Culture From the Area of the So-Called Eastern Zone of the Przeworsk Culture

Angelika Błażejewska

doi:10.18778/0208-6034.38.08

Autor

Angelika Błażejewska Jagiellonian University https://orcid.org/0009-0008-2085-8078

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6034.38.08

Słowa kluczowe:

kultura wielbarska, wschodnia strefa kultury przeworskiej, cesarstwo rzymskie, złoto, srebro, ozdoby, ciałopalenie

Abstrakt

W niniejszej pracy przestawiono znaleziska złotych i srebrnych ozdób, charakterystycznych dla kultury wielbarskiej, pochodzących z obszaru wschodniej strefy kultury przeworskiej. W literaturze wielokrotnie zwracano uwagę na odrębność terenów prawobrzeża Wisły zajmowanych przez ludność kultury przeworskiej. Wspomniana odrębność przejawia się przede wszystkim w specyficznym stylu, łączącym cechy typowe dla kultury przeworskiej z elementami wywodzącymi się z innych obszarów kulturowych, m.in. kultury wielbarskiej. Niezwykły kunszt złotniczy najlepiej widoczny jest w kobiecych ozdobach, tj. w różnych formach wisiorków oraz bransolet. W artykule opisano piętnaście egzemplarzy złotych i elektronowych wisiorków kulistych i odwrotnie gruszkowatych. Zwrócono uwagę na ich wewnętrze zróżnicowanie oraz elementy zdobnicze, jak granulacja czy filigran. Pokrótce scharakteryzowano znaleziska bransolet z omawianego obszaru. Poruszono również problematykę pozyskiwania metali kolorowych potrzebnych do wykonywania ozdób. Nie odnotowano na terenie zajmowanym przez kulturę wielbarską i przeworską obecności wychodni wspomnianych materiałów. Najprawdopodobniej zatem były one pozyskiwane z terenów cesarstwa rzymskiego. Nie jest jasne, czy pewne źródło ich pochodzenia mogły stanowić rzymskie monety, biorąc pod uwagę stopień ich zanieczyszczenia podczas panowania poszczególnych cesarzy. Uchwycenie przedmiotów wykonanych ze złota i srebra w inwentarzu grobowym omawianych kultur jest utrudnione przez stosowany wówczas obrządek pogrzebowy, jakim było ciałopalenie. Większość znalezisk ma formę niewielkich, stopionych bryłek kruszcu, niemożliwych do identyfikacji. Badania i eksperymenty związane ze spalaniem stosu pogrzebowego z inwentarzem grobowym pokazały niemalże całkowity zanik małych ozdób z metali kolorowych, które wnikają w stos pogrzebowy lub ulegają całkowitemu stopieniu, stając się niezauważalne, co pokazuje, iż nie należy wykluczać obecności takich materiałów w badanych grobach ciałopalnych.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Andersson K. (1995), Romartida guldsmide i Norden. Övriga smycken, teknisk analys och verkstadsgrupper III, Aun 21, Uppsala.

Andrzejowski J. (1994), Powiązania kultur przeworskiej i wielbarskiej w świetle znalezisk bransolet, [in:] Kultura przeworska, vol. I, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, p. 317–341.

Andrzejowski J. (1998), Nadkole 2. A Cemetery of the Przeworsk Culture in Eastern Poland, Wydawnictwo Secesja, Kraków (Monumenta Archaeologica Barbarica, 5).

Andrzejowski J. (2001), Wschodnia strefa kultury przeworskiej – próba definicji, “Wiadomości Archeologiczne”, 54.1–2 (1995–1997) (= Kultura wielbarska a wschodnia strefa kultury przeworskiej), p. 59–87.

Andrzejowski J. (2020), The Eastern Zone of the Przeworsk culture – and what it comprehends, “Acta Archaeologica Carpathica”, 55, p. 9–38, https://doi.org/10.4467/00015229AAC.20.002.13507 DOI: https://doi.org/10.4467/00015229AAC.20.002.13507

Barankiewicz B. (1959), Cmentarzysko z okresu rzymskiego w Grodzisku Mazowieckim, “Materiały Starożytne”, 5, p. 191–231.

Becker M., Döhle H., Hellmund M., Leineweber R., Schafberg R. (2005), Nach dem Großen Brand Verbrennung auf dem Scheiterhaufen – ein interdisziplinärer Ansatz, “Bericht der Römisch-Germanischen Kommission”, 86, p. 63–195.

Bezzenberger A. (1904), Analysen vorgeschichtlicher Bronzen Ostpreussens, Verlag von Gräfe und Unzer, Königsberg.

Blume E. (1912), Die germanischen Stämme und die Kulturen zwischen Oder und Passarge zur römischen Kaiserzeit, vol. I, C. Kabitzsch, Würzburg.

Bujakowska B. (2004), Łączany, pow. radomski, woj. mazowieckie, [in:] J. Andrzejowski, A. Kokowski, Chr. Leiber (ed.), Wandalowie. Strażnicy bursztynowego szlaku. Państwowe Muzeum Archeologiczne w Warszawie, 8 marca – 16 czerwca 2004. Katalog wystawy, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej; Państwowe Muzeum Archeologiczne, Lublin–Warszawa, p. 330–331.

Czarnecka K. (2007), Oblin. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur in Südmasowien, Państwowe Muzeum Archeologiczne; Fundacja Monumenta Archaeologica Barbarica, Warszawa (Monumenta Archaeologica Barbarica, 13).

Czarnecka K. (2014), Północne nawiązania w uzbrojeniu kultury przeworskiej z wczesnego okresu wpływów rzymskich. Dwa ciekawe groby z bronią z cmentarzyska w Czersku, pow. piaseczyński, [in:] R. Madyda-Legutko, J. Rodzińska-Nowak (ed.), Honoratissimum assensus genus est armis laudare. Studia dedykowane Profesorowi Piotrowi Kaczanowskiemu z okazji siedemdziesiątej rocznicy urodzin, Towarzystwo Historyczne “Historia Iagellonica”, Kraków, p. 101–110.

Dąbrowska T. (1981a), Zmiany kulturowe prawobrzeżnego Mazowsza i Podlasia w okresie wpływów rzymskich, “Wiadomości Archeologiczne”, 45.1, p. 45–58.

Dąbrowska T. (1981b), Przeworsk culture and Wielbark culture in Mazovia and Podlasie, [in:] Problemy kultury wielbarskiej, Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Słupsk, p. 111–125.

Dąbrowska T. (1997), Kamieńczyk. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur in Ostmasowien, Wydawnictwo Secesja, Kraków (Monumenta Archaeologica Barbarica, 3).

Dąbrowska T., Pozarzycka-Urbańska A. (1978), Wyniki prac wykopaliskowych na cmentarzysku kultury przeworskiej w Kamieńczyku, woj. Ostrołęka, “Sprawozdania Archeologiczne”, 30, p. 151–174.

Gedl M. (1988), Obiekty z okresu wpływów rzymskich na cmentarzysku w Kietrzu, woj. Bythe way, [in:] M. Gedl (ed.), Scripta Archaeologica, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Kraków (Uniwersytet Jagielloński, Varia, 231), p. 119–198.

Gitler H., Ponting M. (2003), Silver Coinage of Septimius Severus and his family, 193–211 AD. A study of the chemical composition of the Roman and Eastern issues, Ennerre, Milano (Galux, 16).

Godłowski K. (1970), Discovery of further graves in the cemetery of Lusatian culture and the period of Roman influence in Opatów, district. Kłobuck, “Sprawozdania Archeologiczne”, 22, p. 243–251.

Godłowski K. (1981), Kultura przeworska, [in:] J. Wielowiejski (ed.), Prahistoria ziem polskich, vol. V, Późny okres lateński i okres rzymski. Opracowanie zbiorowe, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław, p. 57–135.

Godłowski K. (1985), Przemiany kulturowe i osadnicze w południowej Polsce w młodszym okresie przedrzymskim i w okresie rzymskim, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Godłowski K., Wichman T. (1998), Chmielów Piaskowy. Ein Gräberfeld der Przeworsk-Kultur im Świętokrzyskie-Gebirge, Wydawnictwo Secesja, Kraków (Monumenta Archaeologica Barbarica, 6).

Grabarczyk T. (1983), Metalowe rzemiosło artystyczne na Pomorzu w okresie rzymskim, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.

Grzymkowski A. (1986), Wstępne wyniki badań na birytualnym cmentarzysku ciałopalnym i szkieletowym w Modle, gm. Wiśniewo, woj. Ciechanów, “Sprawozdania Archeologiczne”, 38, p. 223–258.

Kaczanowski P. (1988), Chronologia inkrustowanych grotów broni drzewcowej z okresu wpływów rzymskich z obszaru europejskiego Barbaricum, [in:] M. Gedl (ed.), Scripta Archaeologica, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa–Kraków (Uniwersytet Jagielloński, Varia, 231), p. 51–77.

Kaczanowski P., Zaborowski J. (1988), Bemerkungen über die Bewaffnung der Bevölkerung der Wielbark-Kultur, [in:] Kultura wielbarska w młodszym okresie rzymskim, vol. I, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, p. 221–239.

Kmieciński J. (1962), Zagadnienie tzw. kultury gocko-gepidzkiej na Pomorzu Wschodnim w okresie wczesnorzymskim, Łódzkie Towarzystwo Naukowe, Łódź.

Kokowski A. (1991), Grób wojownika kultury przeworskiej z Orońska w woj. radomskim, “Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica”, 12, p. 105–133, https://doi.org/10.18778/0208-6034.12.07 DOI: https://doi.org/10.18778/0208-6034.12.07

Kucharenko Ju.V. (1964), Zarubineckaja kul’tura, Archeologija SSSR D1-19, Moskva.

Madyda R. (1977), Sprzączki i okucia pasa na ziemiach polskich w okresie rzymskim, “Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne”, 4, p. 351–409.

Madyda-Legutko R. (1984), Próba rekonstrukcji pasów z metalowymi częściami na obszarze środkowoeuropejskiego Barbaricum w okresie wpływów rzymskich i we wczesnej fazie okresu wędrówek ludów, “Przegląd Archeologiczny”, 31, p. 91–133.

Madyda-Legutko R., Rodzińska-Nowak J., Zagórska-Telega J. (2010), Złote wisiorki z cmentarzyska ludności kultury przeworskiej w Prusieku, stan. 25, gm. Sanok, [in:] A. Urbaniak, R. Prochowicz, I. Jakubczyk, M. Levada, J. Schuster (ed.), Terra Barbarica. Studia ofiarowane Magdalenie Mączyńskiej w 65. rocznicę urodzin, Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego; Fundacja Monumenta Archaeologica Barbarica, Łódź–Warszawa (Monumenta Archaeologica Barbarica, Series Gemina, 2), p. 387–395.

Madyda-Legutko R., Rodzińska-Nowak J., Kotowicz P.N. (2021), W cieniu góry Wroczeń. Znalezisko fragmentu pomorskiej bransolety wężowatej z miejscowości Jurowce, pow. sanocki, [in:] A. Michałowski, M. Brzostowicz, M. Kaczmarek, A. Strobin (ed.), Ze świata dawnych barbarzyńców. Studia pradziejowe i wczesnodziejowe. Księga dedykowana Profesorowi Henrykowi Machajewskiemu z okazji 70. urodzin i 50 lat pracy archeologicznej, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań, p. 89–100.

Maksimov E.V., Rusanova I.P. (1993), Zarubineckaja kul’tura, [in:] Slavjane i ich sosedi v konce I tysjačeletija do n.è. – pervoj polovine I tysjačeletija n.è., Archeologija SSSR, Moskva, p. 20–39.

Michelbertas M. (1986), Senasis geležies amžius Lietuvoje, Mokslas, Vilnius.

Moora H. (1938), Die Eisenzeit in Lettland bis etwa 500 n. Chr., vol. II, Mattiesen, Tartu.

Natuniewicz-Sekuła M. (2020), Złotnictwo społeczności kultury wielbarskiej ze szczególnym uwzględnieniem wybranych zabytków z cmentarzyska w Weklicach, Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, Warszawa.

Nowakowski W. (1983), Kultura bogaczewska na Pojezierzu Mazurskim od schyłku późnego okresu przedrzymskiego do starszej fazy późnego okresu wpływów rzymskich. Próba analizy chronologiczno-kulturowej, “Materiały Starożytne i Wczesnośredniowieczne”, 7.

Okulicz J. (1965), Plemiona grupy nidzickiej kultury grobów jamowych (a manuscript of a doctoral dissertation in the Institute of Archaeology and Ethnology PAS, Warszawa).

Okulicz J. (1970), Studia nad przemianami kulturowymi i osadniczymi w okresie rzymskim na Pomorzu wschodnim, Mazowszu i Podlasiu, “Archeologia Polski”, 15, p. 419–491.

Okulicz J. (1983), Cmentarzyska z okresu rzymskiego na „Łysej Górze” i „Zwierzyńcu” w Gródkach w województwie ciechanowskim, “Rocznik Olsztyński”, 14/15, p. 73–189.

Okuliczowa Ł. (1964), Cmentarzysko z okresu rzymskiego w Tuchlinie, pow. Wyszków, “Wiadomości Archeologiczne”, 30.3–4, p. 372–387.

Olędzki M. (2015), Cmentarzysko w Mnichu koło Kutna (stan. 1) i jego kulturowe tło, [in:] M. Fudziński, H. Paner (ed.), Kontakty ponadregionalne kultury wielbarskiej. Przemiany kulturowe w okresie wpływów rzymskich na Pomorzu, Muzeum Archeologiczne, Gdańsk, p. 289–310.

Olędzki M. (2022), Plemienny świat Germanów, Stara Szuflada, Chrzan.

Peiser F.E. (1916), Das Gräberfeld von Pajki bei Praßnitz in Polen, Gräfe und Unzer, Königsberg.

Pescheck Ch. (1939), Die frühwandalische Kultur in Mittelschlesien 100 vor bis 200 nach Christus, C. Kabitzsch, Leipzig.

Raddatz K. (1996), Der ‘Alte See’ bei Butzke, ein Opferplatz urgeschichtlicher Zeit im östlichen Pommern, “Jahrbuch des Römische-Germanischen Zentralmuseums Mainz”, 41.1 (1994), p. 231–295.

Rehren Th. (2003), Crucibles as reaction vessels in ancient metallurgy, [in:] P. Craddock, J. Lang (ed.), Mining and Metal Production Through the Ages, British Museum Press, London, p. 208–215.

Tuszyński M., Strobin A., Strobin J. (2016), Rzemieślnicy czy artyści? Ozdoby kobiece z Pomorza u schyłku starożytności. Katalog skrócony wystawy, Muzeum Archeologiczne, Gdańsk, p. 10–29.

Wielowiejski J. (1960), Przemiany gospodarczo-społeczne u ludności południowej Polski w okresie późnolateńskim i rzymskim, “Materiały Starożytne”, 6, p. 52.

Zieling N. (1989), Studien zu germanischen Schilden der Spätlatène- und der römischen Kaiserzeit im freien Germanien, vol. I–III, B.A.R., Oxford (BAR International Series, 505).