Pyrrhic victories and fortuitous defeats. Notes on the Ferments of Władysław Stanisław Reymont

Authors

DOI:

https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.15

Keywords:

novel, Reymont, defeat, folk turn, Ferments

Abstract

The Comedienne and the Ferments are seen as a dylogy. In this text, however, its second part is considered as a autonomous work, and the mechanics of the failures and successes that the characters experience are brought to the fore. The perception of Ferments as a narrative of Janka Orłowska’s failure undoubtedly also resulted from the historical and social contexts of the era, clearly visible in the critical reception of the novel. Starting from a recapitulation and diagnosis of Orłowska’s failures, the authoress shows how they become less unambiguous, provide paradoxical benefits, while at the same time, in the cases of other characters, what can be interpreted as success (on the example of Andrzej Grzesikiewicz and his sister, Józefa) is paid for with great effort, a double effort (also in terms of identity), the necessity to betray one’s own social class. Because of the later motif, Ferments can also be read as a realistic account of the mechanisms of social advancement, which brings the novel into the discussion of the folk turn in contemporary humanities.

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biography

Anna Pekaniec, Uniwersytet Jagielloński

Anna Pekaniec, doktorka habilitowana, profesorka UJ, zatrudniona w Katedrze Krytyki Współczesnej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Historyczka literatury, autorka trzech monografii: Czy w tej autobiografii jest kobieta? Kobieca literatura dokumentu osobistego od początku XIX wieku do wybuchu II wojny światowej (2013), Autobiografki. Szkice o literaturze dokumentu osobistego kobiet (2020), Uskoki i kontynuacje. Literatura kobiet w pierwszych dekadach XX wieku (2023), jak również wielu tekstów naukowych opublikowanych w tomach zbiorowych i czasopismach naukowych, np. „Ruch Literacki”, „Pamiętnik Literacki”, „Wielogłos”, „Zagadnienia Rodzajów Literackich”, „Autobiografia. Literatura. Kultura. Media”. Założycielka i kierowniczka Pracowni Badań Biografii i Autobiografii (WP UJ), współpracuje też z Ośrodkiem Badań Literatury Dziecięcej i Młodzieżowej (WP UJ). Jej zainteresowania badawcze obejmują: autobiografie i epistolografie kobiet, literaturę niefikcjonalną, historię literatury kobiet (od wieku XIX do współczesności), feministyczną krytykę literacką, rodzimą literaturę i krytykę przedziału XIX–XXI wiek.

References

Baczyński Stanisław, Władysław St. Reymont. Komediantka-Fermenty-Sprawiedliwe-Chłopi-Rok 1794, Dom Książki Polskiej, Warszawa 1927.
Google Scholar

Badowska Katarzyna, Nieznane dusze i fermentujące „ja” – Władysław Reymont o modernistycznych tożsamościach popękanych, w: „Wskrzesić choćby chwilę”. Władysława Reymonta zmagania z myślą i formą, red. nauk. M. Bourkane, R. Okulicz-Kozaryn, A. Sell, M. Wedemann, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań 2017, s. 97–98.
Google Scholar

Bąbel Agnieszka, Skandal, gafa, prowokacja. Obraz normy obyczajowej i jej naruszania w polskiej powieści drugiej połowy XIX wieku, Wydawnictwo NCK, Warszawa 2014.
Google Scholar

Budrecki Lech, Sprawa Władysława Reymonta, „Pamiętnik Literacki” 1951, z. 1, s. 47–48.
Google Scholar

Büthner-Zawadzka Małgorzata, Warszawa w oczach pisarek. Obraz i doświadczenie miasta w polskiej prozie kobiecej 1864–1939, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2014, https://doi.org/10.4000/books.iblpan.7267
Google Scholar

Czachowski Kazimierz, Obraz współczesnej literatury polskiej 1884–1933, t. 1: Naturalizm i neoromantyzm, Państwowe Wydawnictwa Książek Szkolnych, Lwów 1934.
Google Scholar

Dobkowska-Kubacka Joanna, Przyszedł czas na ruch kobiet poważnych. Kampania o prawo do wykształcenia i pracy zawodowej, w tym artystycznej, kobiet wywodzących się z ziemiaństwa i inteligencji w latach 1864–1914 w Królestwie Polskim, Wydawnictwo Avalon, Kraków 2024.
Google Scholar

Doświadczenie prowincji w literaturze polskiej II połowy XIX i XX wieku, red. E. Paczoska, R. Chodźko, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, Białystok 1993.
Google Scholar

Freud Zygmunt, Wyparcie, przeł. M. Poręba, w: Z. Rosińska, Freud, wyd. 2, Państwowe Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 2002, s. 259–269.
Google Scholar

Gawin Magdalena, Spór o równouprawnienie kobiet (1864–1939), Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2015.
Google Scholar

Głowiński Michał, Gry powieściowe. Szkice z teorii i historii form narracyjnych, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1973.
Google Scholar

Głowiński Michał, Powieść młodopolska. Studium z poetyki historycznej, prace wybrane, t. 1, red. R. Nycz, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 1997.
Google Scholar

Górnicka-Boratyńska Aneta, Stańmy się sobą. Cztery projekty emancypacji (1863– 1939), Świat Literacki, Izabelin 2001.
Google Scholar

Górska Urszula, Drogi wolności. Ruch emancypacyjny kobiet w monarchii habsburskiej na podstawie publicystyki i twórczości literackiej w latach 1867–1918, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2016.
Google Scholar

Halberstam Jack, Przedziwna sztuka porażki, przeł. M. Denderski, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Kraków 2018.
Google Scholar

Iwanowska (Krzymuska) Maria, Władysław Reymont: Komediantka, Fermenty, Ziemia obiecana. Szkice i obrazki, [b.m.w.] 1899, s. 324–345.
Google Scholar

Kisielewski Jan August, W sieci, Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych „Universitas”, Kraków 2002.
Google Scholar

Kłosińska Krystyna, Fantazmaty. Grabiński – Prus – Zapolska, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2004.
Google Scholar

Kłosińska Krystyna, Feministyczna krytyka literacka, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2010.
Google Scholar

Kobieta i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX, zbiór studiów, t. VIII, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, DiG, Warszawa 2004.
Google Scholar

Krakowska Joanna, Historia ludzi, „Dialog” 2021, nr 11–12, https://www.dialog-pismo.pl/w-numerach/historia-ludzi
Google Scholar

Krzyżanowski Julian, Władysław St. Reymont, twórca i dzieło, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Lwów 1937.
Google Scholar

Leder Andrzej, Nienapisana epopeja, kilka uwag o zapomnianym wyzwoleniu, „Teksty Drugie” 2017, nr 6, s. 58–59, https://doi.org/10.18318/td.2017.6.4
Google Scholar

Legutko Grażyna, Komediantka – nierządnica – rewolucjonistka. Kreacje emancypantek w prozie modernistycznej, w: Przemiany dyskursu emancypacyjnego kobiet, seria II, Perspektywa polska, red. nauk. A. Janicka, C. Fournier-Kiss, B. Olech, wstęp i układ tomu A. Janicka, Wydawnictwo Stowarzyszenia Absolwentów Wydziału Prawa, Białystok 2019, s. 289–304.
Google Scholar

Lisak Agnieszka, Miłość, kobieta i małżeństwo w XIX wieku, Bellona, Warszawa 2009.
Google Scholar

Litwinowicz-Droździel Małgorzata, Zmiana, której nie było. Trzy próby czytania Reymonta, Wydawnictwo Neriton, Warszawa 2019.
Google Scholar

Matuszewski Ignacy, Władysław Reymont (ewolucja talentu), w: I. Matuszewski, Twórczość i twórcy. Studya i szkice estetyczno-literackie, Nakład Gebethnera i Wolffa, Warszawa 1904, s. 177–202.
Google Scholar

Meducka Maria, Artystki o sobie. Pamiętniki polskich artystek sprzed 1939 roku, w: Kobieta i kultura. Kobiety wśród twórców kultury intelektualnej i artystycznej w dobie rozbiorów i w niepodległym państwie polskim, t. IV, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, DiG, Warszawa 1996, s. 211–221.
Google Scholar

Nasiłowska Anna, Komediantka, w: …czterdzieści i cztery. Figury literackie. Nowy kanon, red. M. Rudaś-Grodzka i in., Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2016, s. 294–306.
Google Scholar

Niedosyt. Rozmowa Dobrochny Kałwy i Małgorzaty Szpakowskiej, https://www.dialog-pismo.pl/w-numerach/niedosyt
Google Scholar

Reymont Władysław Stanisław, Fermenty, w: W.S. Reymont, Dzieła wybrane, t. V, posłowie E. Korzeniewska, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1957, s. 269.
Google Scholar

Showalter Elaine, Krytyka feministyczna na bezdrożach, przeł. I. Kaniowska-Blackwood, przekład przejrzał R. Nycz, „Teksty Drugie” 1993, nr 4/5/6, s. 115–146.
Google Scholar

Skrendo Andrzej, „Nocny złodziej jabłek” – Henryk Bereza i nurt chłopski w prozie polskiej, „Teksty Drugie” 2017, nr 6, s. 36–53, https://doi.org/10.18318/td.2017.6.3
Google Scholar

Sobieraj Tomasz, Czasoprzestrzeń prowincjonalnego miasteczka w polskiej prozie dziewiętnastowiecznej, w: Prus i inni. Prace ofiarowane prof. Stanisławowi Ficie, red. J.A. Michalik, E. Paczoska, Wydawnictwo KUL, Lublin 2003, s. 297–313.
Google Scholar

Szczuka Kazimiera, Kopciuszek, Frankenstein i inne. Feminizm wobec mitu, eFKa, Kraków 2001, s. 104–106.
Google Scholar

Sztachelska Jolanta, „Reporteryje” i reportaże. Dokumentarne tradycje polskiej prozy z 2 poł. XIX wieku i na początku XX wieku. Prus – Konopnicka – Dygasiński – Reymont, Wydawnictwo Filii Uniwersytetu Warszawskiego, Białystok 1997, s. 142–148.
Google Scholar

Sztachelska Jolanta, Reymont, filistry i miejskie fenomeny, w: W kręgu Młodej Polski. Studia i szkice, red. J. Sztachelska, seria III, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok 1998, s. 123–139.
Google Scholar

Urbanik-Kopeć Alicja, Matrymonium. O małżeństwie nieromantycznym, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2022.
Google Scholar

Wyka Kazimierz, Reymontowska mapa polskiej prowincji, w: K. Wyka, Reymont, czyli ucieczka do życia, oprac. B. Koc, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1979, s. 119–177.
Google Scholar

Zacharska Jadwiga, Bohaterki utworów Reymonta w jarzmie obowiązku, w: Inny Reymont, red. W. Książek-Bryłowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin 2002, s. 151–154.
Google Scholar

Zacharska Jadwiga, Filister w prozie fabularnej Młodej Polski, DiG, Warszawa 1996.
Google Scholar

Zientek Sylwia, Polki na Montparnassie, Wydawnictwo Agora, Warszawa 2021.
Google Scholar

Żadziłko-Sztachelska Jolanta, „Tajemnice stacji kolejowej”, w: Doświadczenie prowincji w literaturze polskiej II połowy XIX i XX wieku, red. E. Paczoska, R. Chodźko, Filia Uniwersytetu Warszawskiego w Białymstoku, Białystok, 1993, s. 28–31.
Google Scholar

Published

2025-12-31

How to Cite

Pekaniec, A. (2025). Pyrrhic victories and fortuitous defeats. Notes on the Ferments of Władysław Stanisław Reymont. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica, 71(2), 251–272. https://doi.org/10.18778/1505-9057.71.15