Metody ekscerpcji i analizy nazw terenowych występujących w I, II i III katastrze gruntowym Galicji
DOI:
https://doi.org/10.18778/0208-6077.58.1.08Słowa kluczowe:
mikrotoponimia historyczna, krajobraz nazewniczy wsi, ekscerpcja materiału onimicznego, Pogórze PrzemyskieAbstrakt
Nazwy terenowe, które mogą służyć badaniom językoznawczym i kulturowym, pozyskuje się często w efekcie rozmów prowadzonych z mieszkańcami danej okolicy. Chcąc przyjrzeć się im w ujęciu diachronicznym, szczególnie w przypadku większego regionu, często nie sposób sięgnąć poza rejestry, spisy, wykazy oraz mapy opracowane w XX bądź pod koniec XIX wieku. W przypadku południowo-wschodniego zakątka Polski sytuacja jest wyjątkowa, ponieważ do dyspozycji mamy kompleksowe źródła, z których najstarsze wytworzono pod koniec XVIII wieku. W niniejszym artykule przedstawiono metody pracy ekscerpcyjnej wraz z napotkanymi problemami i ich rozwiązaniami. Zaprezentowano również kryteria, jakie przyjęto przy wyborze nazw własnych spośród materiału najczęściej narracyjnego, oraz wstępne wyniki analizy owych onimów. Za studium przypadku posłużyły Nowosiółki Dydyńskie, wieś położona na terenie Pogórza Przemyskiego.
Sporządzenie I, II i III katastru gruntowego Galicji miało służyć zaborcy do opisu gruntów leżących w granicach zaboru austriackiego w celach podatkowych, źródła zawierają więc opis granic miejscowości ze szczegółowym podziałem na grunty, ich wydajność oraz właścicieli. Są to materiały powstałe kolejno w latach 1785–1789, 1819–1820 oraz 1844–1854. Wnikliwe ich odczytanie pozwala na poznanie nazw własnych części wsi, miast i miasteczek, łanów, pól, łąk, pastwisk, wzgórz, cieków wodnych oraz innego rodzaju miejsc oznaczanych konkretnym onimem.
Pobrania
Bibliografia
Cieślikowa A., 1988, O sposobie przenoszenia apelatywów do kategorii nazw osobowych, w: K. Zierhoffer (red.), V Ogólnopolska konferencja onomastyczna, Poznań 3–5 września 1985. Księga referatów, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza.
Gołębiowska T., 1964, Nazwy terenowe orawskie, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Górnowicz H., 1983, Nazwy terenowe i ich podział wewnętrzny, w: K. Rymut (red.), Geografia nazewnicza. Materiały z VII konferencji Komisji Onomastyki Słowiańskiej przy Międzynarodowym Komitecie Slawistów i II posiedzenia Komisji Onomastycznej Komitetu Językoznawstwa PAN, Mogilany, 23–25 IX 1980 r., Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Jelonek T., 2018, Językowo-kulturowy obraz wsi i jej mieszkańców utrwalony w mikrotoponimach, Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN.
Kaleta Z., 2005, Teoria nazw własnych, w: E. Rzetelska-Feleszko (red.), Polskie nazwy własne. Encyklopedia, Kraków: Wydawnictwo Instytutu Języka Polskiego PAN.
Koper M., 2005, Problemy z ustaleniem statusu historycznej nazwy terenowej, „Roczniki Humanistyczne” LIII(6), s. 53–59.
Koper M., 2016, Kilka uwag o mikrotoponimii dawnej ziemi chełmskiej, w: A. Gałkowski, R. Gliwa (red.), Nazwy terenowe i miejscowe w przestrzeni fizycznej, Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, s. 235-244.
Kuć J., 2011, Mikrotoponimy z okolic Łukowa w XIX-wiecznych aktach notarialnych, „Białostockie Archiwum Językowe” 11, s. 75–97. DOI: https://doi.org/10.15290/baj.2011.11.06
Kuryłowicz J., 1956, La position linguistique du nom propre, „Onomastica” II(1), s. 1–14.
Kwaśnicka A., 2006, Uwagi o fonetyce i fleksji gwar okolic Przemyśla, w: J. Okoniowa (red.), Studia dialektologiczne III, Kraków: Wydawnictwo LEXIS, s. 87–98.
Lech-Kirstein D., 2020, Nazwa własna – nazwa pospolita – dylematy z pogranicza chrematonimii, w: A. Siwiec, I. Domaciuk-Czarny, M. Kojder (red.), Ze studiów nad nazwami własnymi. Terminologia. Teoria i metodologia badań. Zagadnienia nazwotwórstwa, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, s. 239–250. https://doi.org/10.17951/ff.2019.37.2.143-154 DOI: https://doi.org/10.17951/ff.2019.37.2.143-154
Lubaś W., 1963, Nazwy terenowe powiatów jasieńskiego i krośnieńskiego, cz. I, II, „Onomastica” VIII, IX, s. 195–236, 123–163.
Mrózek R., 1990, System mikrotoponimiczny Śląska Cieszyńskiego XVIII wieku, Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Mrózek R., 2014, Interdyscyplinarne i wewnętrzne determinanty zróżnicowań badawczych onomastyki, „Onomastica” XVIII, s. 33–66.
Myszka A., 2006, Toponimia powiatu strzyżowskiego, Rzeszów: Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego.
Nowak D., 2021, Austriackie katastry gruntowe na terenie Galicji. Metryka Józefińska (1785–1789), Metryka Franciszkańska (1819–1820) i Stały Kataster Galicyjski (1844–1854). Studium źródłoznawcze, Krosno: Wydawnictwo Ruthenus.
Olejnik M., 2014, Mikrotoponimia powiatu włodawskiego, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej.
Rymut K., 2003, Granica czy strefa przejściowa między nomen apellativum a nomen proprium, w: K. Rymut, Szkice onomastyczne i historycznojęzykowe, Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN, s. 9–12.
Rzetelska-Feleszko E., 2006, W świecie nazw własnych, Warszawa–Kraków: Towarzystwo Naukowe Warszawskie.
Sochacka S., 1974, Polskie nazwy terenowe na XIX-wiecznych mapach katastralnych powiatu opolskiego, „Studia Śląskie”, t. 26, s. 297–315.
Stoksik J., 1975, Galicyjski kataster gruntowy, jego geneza, dzieje i spuścizna aktowa, „Archeion” 63, s. 165–187.
Taszycki W., 1946, Słowiańskie nazwy miejscowe: (ustalenie podziału), Warszawa: Polska Akademia Umiejętności.
Zagórski Z., Grzelakowa E., 1988, Z metodologii badań nazw terenowych, w: K. Zierhoffer (red.), V Ogólnopolska Konferencja Onomastyczna, Poznań 3–5 września 1985. Księga referatów, Poznań: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, s. 275–279.
Archiwum Państwowe w Przemyślu, Akta sporu Kapituły z Franciszkanami o prawo własności pastwisk i dróżek w Nowosiółkach 1864–1867, 1904–1907, zesp. 143, sygn. 131.
Archiwum Państwowe w Przemyślu, Mapy Nowosiółki Dydyńskie (1852–1923), 1852, zesp. 143, sygn. 522, mapa nr 2.
Centralne Historyczne Archiwum Państwowe Ukrainy we Lwowie, Drugi Kataster Gruntowy Galicji, 1819–1820, fond nr 20, Nowosiółki Dydyńskie.
Centralne Historyczne Archiwum Państwowe Ukrainy we Lwowie, Pierwszy Kataster Gruntowy Galicji, 1786–1788, fond nr 19, Nowosiółki Dydyńskie.
Pobrania
Opublikowane
Wersje
- 10-07-2024 - (2)
- 29-05-2024 - (1)
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
