Środowisko inteligencji radykalnej na przełomie XIX i XX wieku. Próba portretu

Marta Sikorska-Kowalska

doi:10.18778/2080-8313.19.03

Autor

Marta Sikorska-Kowalska Uniwersytet Łódzki, Wydział Filozoficzno-Historyczny, Katedra Historii Polski XIX w.

DOI:

https://doi.org/10.18778/2080-8313.19.03

Słowa kluczowe:

inteligencja, socjalizm, przełom XIX i XX w, portret zbiorowy

Abstrakt

XIX-wieczni uczestnicy polskiego ruchu socjalistycznego wyraźnie podkreślali, że został on zbudowany przez inteligencję. We wspomnieniach polskich socjalistów odnajdziemy charakterystykę typów polskiej inteligencji, która przystąpiła do socjalizmu. Odnajdziemy również motywy wyboru radykalnej drogi ideowej.
Próba charakterystyki środowiska radykalnej inteligencji, którą łączyły poglądy lewicowe, zawiera pytania o tożsamość, patriotyzm, stosunek do socjalizmu, niepodległości i polskości. Ważny jest również stosunek do lewicowości i trwałość związków z socjalizmem, bowiem odchodzenie od lewicowych zasad, poszukiwanie nowych dróg ideowych, było typowe dla „pokolenia niepokornych”, którzy często młodzieńcze ideały zamieniali na inne postawy i poglądy. Badania biografii lewicowych działaczy politycznych, społeczników, uczonych, ukazują sylwetki ludzi wybitnych, ideowych, zaangażowanych na bardzo szeroką skalę w pracę na rzecz danej warstwy społecznej czy lokalnej wspólnoty. W grupie radykalnej inteligencji, zorientowanej lewicowo odnajdujemy wybitnych uczonych, intelektualistów, którzy pracę polityczną łączyli z realizacją misji społecznej. Prowadzili często szeroko zakrojoną działalność oświatową, byli popularyzatorami wiedzy z różnych dziedzin. Próba skreślenia portretu socjologicznego środowiska radykalnej inteligencji, ma na celu ukazanie złożoności biografii przedstawicieli tego pokolenia. Ma stanowić próbę odpowiedzi na pytanie co było spoiwem tego pokolenia, jaki był klucz ideowy, który łączył radykalną, socjalistyczną, postępową inteligencję polską.

Bibliografia

Brzozowski S., Listy, oprac. M. Sroka, Kraków 1970.

Dębski A., Korespondencja, „Przedświt” 1883, nr 10.

Dłuski K., Patriotyzm i socjalizm, [w:] Pierwsze pokolenie marksistów polskich. Wybór pism i materiałów źródłowych z lat 1878–1886, red. A. Molska, Warszawa 1962.

Heryng Z., Socjalizm przed pół wiekiem (1875–1880) w Rosji i w Polsce. Przeżycia i rozważania, oprac. M. Sikorska-Kowalska, Łódź 2007.

Kon F., Narodziny wieku. Wspomnienia, Warszawa 1969.

Krzywicki L., Wspomnienia, t. 2, Warszawa 1958.

Kulczycki L., Rewolucja rosyjska. Od dekabrystów do wędrówki w lud 1825–1870, cz. 1, Lwów 1909.

Kulczycki L., Rewolucja rosyjska. Od wędrówki w lud do upadku „Narodnej Woli” 1870–1886, cz. 2, Lwów 1911.

Limanowski B., Pamiętniki (1835–1870), t. 1, Warszawa 1957.

Limanowski B., Socjalizm i patriotyzm, [w:] Socjalizm jako konieczny objaw dziejowego rozwoju. Wybór pism, red. J. Sztumski, Warszawa 1989.

Mendelson S., My i patrioci, „Walka Klas” 1884, nr 3.

Pietkiewicz K., O czasach pepeesowych i przedpeesowych słów kilka, [w:] Księga Pamiątkowa PPS. W trzydziestą rocznicę, Warszawa 1923.

Piłsudski J., Jak stałem się socjalistą, [w:] Wybór pism, oprac. W. Suleja, Wrocław 2003.

Sieroszewski W., M.K. Michajłowski (Wspomnienia pośmiertne), „Prawda” 1904, nr 10, [w:] idem, Dzieła, t. 20, cz. 2, Kraków 1963.

Bokszański Z., Tożsamość. Integracja. Grupa. Tożsamość jednostki w perspektywie teorii socjologicznej, Łódź 1989.

Dziamski S., Zarys polskiej filozoficznej myśli marksistowskiej, Warszawa 1973.

Haecker E., Karol Marks. Jego żywot i nauki. W setną rocznicę urodzin, Chicago 1918.

Hahn H.H., Centrum i peryferie: zmienność i podobieństwo mechanizmów generujących stereotypy, [w:] Akulturacja / asymilacja na pograniczach kulturowych Europy Środkowo-Wschodniej w XIX i XX wieku, red. R. Traba, t. 1: Stereotypy i pamięć, Warszawa 2009.

Hass L., Pierwsze pokolenie aktywu socjalistycznego w Królestwie Polskim, „Z Pola Walki” 1981, nr 3–4.

Hass L., Pokolenia inteligencji Królestwa Polskiego, [w:] Inteligencji polskiej dole i niedole XIX i XX wiek, Łowicz 1999.

Helena Heryngowa, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 9, Wrocław 1960–1961.

Kłoskowska A., Socjologia, [w:] Historia Nauki Polskiej, t. 4, cz. 3, red. Z. Skubała-Tokarska, Warszawa 1987.

Kołakowski L, Główne nurty marksizmu, cz. 1: Powstanie, bmrw.

Kowalik T., Wstęp, [w:] Stanisław Krusiński, Pisma zebrane, Warszawa 1958.

Micińska M., Inteligencja na rozdrożach 1864–1918, Warszawa 2008.

Molska A., Wstęp, [w:] Pierwsze pokolenie marksistów polskich. Wybór pism i materiałów źródłowych z lat 1878–1886, red. A. Molska, Warszawa 1962.

Offenberg J., Z dziejów organizacji polskiej młodzieży szkolnej na Kresach, Warszawa 1992.

Pacholczykowa A., Feliks Kon, [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 3, Warszawa 1992.

Pacholczykowa A., Helena Heryngowa, [w:] Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, t. 2, Warszawa 1987.

Samuś P., Socjalistki w Królestwie Polskim przełomu XIX i XX w. Szkic do portretu zbiorowego, [w:] Kobieta i świat polityki. Polska na tle porównawczym w XIX i w początkach XX wieku, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 1994.

Sandler S., U początków marksistowskiej krytyki literackiej w Polsce. Bronisław Białobłocki, Wrocław 1954.

Sikorska-Kowalska M., Asymilacja, patriotyzm, socjalizm. Heilpernowie, Konowie, Heryngowie – Żydzi – socjaliści – dylematy tożsamości, [w:] „Należę do polskiej szkoły historycznej”. Studia i szkice ofiarowane prof. Jakubowie Goldbergowi z okazji odnowienia doktoratu na Uniwersytecie Łódzkim, red. R. Stobiecki, J. Walicki, Łódź 2010.

Sikorska-Kowalska M., Dom i polityka. Relacje międzypokoleniowe w rodzinach polskich socjalistów na przykładzie rodziny Heryngów, [w:] Życie prywatne Polaków w XIX wieku, red. M. Korybut-Marciniak, M. Zbrzeźniak, Olsztyn 2013.

Sikorska-Kowalska M., Ku socjalizmowi. Przełamywanie barier kulturowych na przykładzie biografii żydowskich socjalistek działających w wielkich miastach Królestwa Polskiego – Warszawie i Łodzi, „Acta Judaica Lodziensia. Studia i materiały” 2012, nr 1.

Sikorska-Kowalska M., Uczniowie Czernyszewskiego i Ławrowa. Recepcja rosyjskiej myśli narodnickiej wśród polskich socjalistów, [w:] Historia – Mentalność – Tożsamość. Rosja i Europa Zachodnia w polskiej i ukraińskiej historiografii XIX i XX wieku, red. E. Koko, M. Nowak, L. Zaszkilniak, Gdańsk 2013.

Sikorska-Kowalska M., Zygmunt Heryng (1854–1931). Biografia lewicowego intelektualisty, Łódź 2011.

Szacki J., Historia myśli socjologicznej, Warszawa 2003.

Trochimiak J., Pisarze rosyjscy a Polska. A. Hercen, I. Turgieniew, M. Czernyszewski, M. Dobrolubow, Siedlce 2006.

Tych, Jan Strożecki, [w:] PSB, t. 44, Warszawa–Kraków 2006.

Walicki A., Polska, Rosja, marksizm, Kraków 2011.

Walicki A., Rosyjska filozofia i myśl społeczna od Oświecenia do marksizmu, Warszawa 1973.

Walicki A., Stanisław Brzozowski – drogi myśli, Warszawa 1977.

Wolna Wszechnica Polska, [w:] Szkoły wyższe Rzeczypospolitej Polskiej, wyd. 2, Warszawa 1930.