Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol <div style="text-align: justify;"> <p><em>Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku</em> to periodyk naukowy poświęcony problematyce społecznej i gospodarczej. Jest jedną z dwóch tego typu publikacji naukowych ukazujących się cyklicznie na polskim rynku wydawniczym. Publikuje artykuły, wydawnictwa źródłowe, recenzje, polemiki i inne formy wypowiedzi o charakterze naukowym dotyczące historii powszechnej i dziejów Polski od schyłku XVIII w. do czasów współczesnych. Autorzy publikujący na łamach <em>Studiów</em> wywodzą się z wielu ośrodków naukowych z kraju i z zagranicy. Przygotowywane przez nich prace reprezentują wysoki poziom merytoryczny, a czasopismo weszło do obiegu naukowego.</p> </div> Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego pl-PL Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku 2080-8313 Organicznicy i społecznicy na prowincji. Na marginesie książki Marty Milewskiej pt. „Medycy, higieniści i darczyńcy. Społeczne formy wsparcia opieki medycznej w guberni płockiej w latach 1865–1914”, Wyd. Akademia Finansów i Biznesu Vistula, Warszawa 2020, ss. 250 https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17966 <p>Po klęsce powstania styczniowego w okresie wzmożonej polityki rusyfikacyjnej władze zaborcze niezbyt mocno angażowały się w rozwój różnych dziedzin życia społecznego w Królestwie Polskim. Konstatacja ta dotyczy także angażowania się przez obcą władzę w rozwój opieki medycznej mieszkańców prowincji Królestwa Polskiego. Dlatego też niezmiernie istotne stały się wszelkie inicjatywy podejmowane oddolnie celem wsparcia opieki zdrowotnej i osób potrzebujących pomocy. Społeczne formy wsparcia opieki medycznej na przykładzie guberni płockiej w drugiej połowie XIX stulecia stały się celem badawczym dr Marty Milewskiej. Poprzez analizę materiałów źródłowych różnej proweniencji i wykorzystanie literatury przedmiotu przygotowała ona monografię poszerzającą dotychczasowy stan historiografii w zakresie historii regionalnej Płocka i okolic. Praca ta będzie jednak przydatna także do badań o charakterze komparatystycznym.</p> Jarosław Kita Prawa autorskie (c) 2023 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-05-30 2023-05-30 24 145 155 10.18778/2080-8313.24.07 Małgorzata Hanzl, Morphological analysis of urban structures – the cultural approach. Case studies of Jewish communities in Lodz and Mazovian voivoideships, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej [Lodz University of Technology Press], Łódź 2017, ss. [pp.] 400 https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17954 Kamil Śmiechowski Prawa autorskie (c) 2021 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-05-30 2023-05-30 24 157 162 10.18778/2080-8313.24.08 Polen in der europäischen Geschichte, hrsg. Michael G. Müller, Band 3, Die polnisch-litauischen Länder unter der Herrschaft der Teilungsmächte (1772/1795–1914), hrsg. [ed.] Michael G. Müller, Igor Kąkolewski, Karsten Holste, Robert Traba, Anton Hiersemann https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17955 Agnieszka M. Kita Jarosław Kita Prawa autorskie (c) 2021 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-05-30 2023-05-30 24 163 167 10.18778/2080-8313.24.09 Krzysztof Kloc, Piłsudski. Studium fenomenu Komendanta, Ośrodek Myśli Politycznej [Center for Political Thought], Kraków 2021, ss. [pp.] 480 https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17956 Przemysław Waingertner Prawa autorskie (c) 2021 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-05-30 2023-05-30 24 169 174 10.18778/2080-8313.24.10 Życie prywatne Polaków w XIX wieku, t. IV, „Marginesy”, red. [ed.] J. Kita, M. Korybut-Marciniak, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego [Lodz University Press], Łódź–Olsztyn 2021, ss. [pp.] 277 https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17957 Patrycja Kuśmirek Prawa autorskie (c) 2021 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-05-30 2023-05-30 24 175 180 10.18778/2080-8313.24.11 Sprawozdanie z uroczystości podpisania listu intencyjnego dotyczącego opracowania monografii dziejów Łodzi, Łódź, 29 lipca 2021 roku https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17958 <p>W dniu 29 lipca 2023 r. Łódź obchodzić będzie jubileusz 600-lecia nadania miastu praw miejskich przez króla Władysława Jagiełłę w Przedborzu nad Pilicą. Z tej też okazji z inicjatywy historyków Uniwersytetu Łódzkiego powstał pomysł uczczenia ważnej dla łodzian rocznicy poprzez napisanie pięciotomowej monografii dziejów Łodzi o interdyscyplinarnym charakterze. Inicjatywa została poparta przez władze Łodzi i 29 lipca 2021 r. miała miejsce uroczystość podpisania listu intencyjnego pomiędzy Urzędem Miasta Łodzi a Uniwersytetem Łódzkim oraz instytucjami partnerskimi projektu. Uroczystość zakończyła pierwsza publiczna prezentacja najstarszego zachowanego oryginalnego dokumentu z dziejów Łodzi.</p> Adrianna Czekalska Prawa autorskie (c) 2021 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-05-30 2023-05-30 24 181 184 10.18778/2080-8313.24.12 Sprawozdanie z VI Dobrzyckiej Konferencji Naukowej, Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy Zespół Pałacowo-Parkowy, 8–9 września 2021 r. https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17959 <p>VI Dobrzycka Konferencja Naukowa zorganizowana przez Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy w dniach 8–9 września 2021 r., poświęcona została dwóm zasadniczym zagadnieniom. Otwierała ją zapoczątkowana referatem prof. Witolda Molika dyskusja panelowa na temat „Życie codziennie czy życie niecodzienne? Wokół problemów badawczych ziemiańskiej codzienności w XIX i na pocz. XX w.” Druga część konferencji zatytułowana „Dwór wobec wojny” obejmowała kilkanaście referatów podzielonych na cztery bloki tematyczne i poświęconych doświadczeniom wojennym różnych pokoleń ziemian i funkcjonowaniu dworu ziemiańskiego w trakcie wojen, powstań i rewolucji w ciągu XIX i XX stulecia – od czasów napoleońskich aż po drugą wojnę światową.</p> Stanisław Borowiak Prawa autorskie (c) 2021 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-05-30 2023-05-30 24 185 189 10.18778/2080-8313.24.13 Sprawozdanie z IX Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej Życie prywatne Polaków w XIX wieku „Perspektywa stołu”, Kraków, 8–9 października 2021 r. https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17961 <p>Począwszy od 2012 r., Instytut Historii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie (UWM) i Instytut Historii Uniwersytetu Łódzkiego (UŁ) współorganizują kolejne konferencje naukowe z cyklu „Życie prywatne Polaków w XIX wieku”. W dniach 8–9 października 2021 r. odbyła się już IX Ogólnopolska Konferencja Naukowa, której miejscem obrad było Muzeum Dom Jana Matejki Oddział Muzeum Narodowego w Krakowie. Tym razem organizatorzy zaproponowali nową perspektywę poznawczą życia prywatnego i życia codziennego epoki, a mianowicie jego ogląd przez pryzmat „stołu” Polaków z różnych grup i środowisk społecznych. Konferencja naukowa zgromadziła badaczy z kilku polskich ośrodków akademickich i muzealnych (Łódź, Poznań, Kraków, Warszawa, Olsztyn, Rzeszów, Pułtusk, Częstochowa, Katowice), a nawet z dalekiego uniwersytetu w Mikołajowie na Ukrainie. Łącznie podczas konferencji zaprezentowano 21 referatów, które zostały podzielone na cztery tematyczne panele: „Pożywienie a zdrowie”, „Smaki narodowe”, „Wokół stołu” i „Kuchnia w życiu codziennym różnych grup społecznych”.</p> Jarosław Kita Prawa autorskie (c) 2021 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-05-30 2023-05-30 24 191 197 10.18778/2080-8313.24.14 Urzędnicy sądowi departamentu / izby cywilnej Wileńskiego Sądu Głównego w latach 1802–1853 https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17960 <p>Lata zaborów to czas przemian zachodzących na terenach całej byłej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W każdej części zaborowej zachodziły określone procesy asymilacyjne z okupującymi je państwami. Unifikacja administracji państwowej na ziemiach polskich wcielonych do Rosji postępowała etapowo. Stosunkowo najdłużej przebiegała w systemie prawnym i administracji sądowej. Decyzją Katarzyny II w guberni wileńskiej najważniejszym źródłem prawa pozostał III Statut Litewski, językiem urzędowym nadal był polski, a szlachta zbierała się co trzy lata na sejmiki elekcyjne w celu wyłonienia kandydatów na urzędy ziemskie. Zasady te potwierdzali kolejni carowie zasiadający na rosyjskim tronie. Nieuchronne zmiany w wymiarze sprawiedliwości zaszły za panowania Mikołaja I, a do całkowitego zniesienia polsko-litewskich norm prawnych w guberniach zachodnich doszło ostatecznie w 1840 r.</p> <p>Celem niniejszego artykułu jest prześledzenie składu personalnego urzędników departamentu cywilnego (następnie izby cywilnej) Wileńskiego Sądu Głównego oraz nakreślenie ich portretu zbiorowego. W analizie będą brane pod uwagę: pochodzenie, wykształcenie, wyznanie, majątek, przebieg kariery, otrzymane nagrody oraz osiągnięte stopnie awansu według obowiązującej w Cesarstwie Rosyjskim tabeli rang. Interpretacja zebranego materiału pozwoli także na prześledzenie procesów zachodzących w sądownictwie guberni wileńskiej pod wpływem zmieniającej się sytuacji politycznej, wynikającej z postępującej rusyfikacji.</p> Jolanta Kowalik Prawa autorskie (c) 2023 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-06-06 2023-06-06 24 7 28 10.18778/2080-8313.24.01 Stefan Szuman – intelektualista i artysta, człowiek z poczuciem humoru (okres do 1939 r.) https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17962 <p>Artykuł stanowi opis życia osobistego i osiągnięć naukowych profesora Uniwersytetu Jagiellońskiego – Stefana Szumana. Z uwagi na obszerną biografię i ogromną aktywność publikacyjną uczonego jego losy i dokonania zostały przeanalizowane do 1939 r. W tekście przybliżono najważniejsze wydarzenia z dzieciństwa i młodości profesora, jego drogę edukacyjną i zawodową przed objęciem Katedry Psychologii Rozwojowej i Wychowawczej na Uniwersytecie Jagiellońskim, działalność akademicką, dydaktyczną, publikacyjną, artystyczną i wojskową oraz najważniejsze wydarzenia z życia rodzinnego. Dla pełniejszego obrazu osoby Stefana Szumana w ostatnim podrozdziale pokrótce nakreślono również jego losy w trakcie i po zakończeniu II wojny światowej.</p> Sara Kosno Marek Przeniosło Prawa autorskie (c) 2023 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-06-06 2023-06-06 24 29 46 10.18778/2080-8313.24.02 Ewolucja regulacji prawnych kąpielisk w II Rzeczypospolitej https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17963 <p>Po odzyskaniu przez Polskę w 1918 r. niepodległości podjęto szereg działań legislacyjnych mających na celu unormowanie zagadnień związanych z kąpieliskami. W polskim języku prawnym termin kąpielisko posiadał w okresie międzywojennym dwa znaczenia: sanitarne – zakładów kąpielowych (publicznych łaźni, miejsc utrzymania higieny) oraz miejsc, miejscowości wypoczynku nad wodą. Regulacje prawne miały w szczególności na celu unifikację pięciu pozaborczych systemów prawnych w jeden system. Wyjątkowe opóźnienia cywilizacyjne występowały na obszarze dawnego zaboru rosyjskiego. Szczególne przepisy obowiązywały w zakresie zakładów kąpielowych rytualnych dla ludności żydowskiej. Ustawa o uzdrowiskach z 1922 r. przewidywała szczególny reżim prawny dla kąpielisk morskich. Kolejnym źródłem regulacji było rozporządzenie o urządzeniu i utrzymywaniu zakładów kąpielowych publicznych z 1922 r., które regulowało, w ramach jednego aktu prawnego, tak „kąpieliska” w dzisiejszym znaczeniu tego słowa, jak i zespoły urządzeń sanitarnych służące utrzymaniu higieny. Kolejny ważny krok stanowiła ustawa wodna z 1922 r., która nie zawierała definicji legalnej terminu „kąpielisko”, ustanawiając jedynie zasadę powszechnego dostępu do wód publicznych. Ustawa ta wprowadziła, obowiązującą do dziś w kolejnych ustawach Prawo wodne, zasadę uzyskania zgody organów wodnoprawnych na otwarcie kąpieliska. Najpełniejsza w II Rzeczypospolitej regulacja kąpielisk w zbiornikach słodkowodnych i słonowodnych zawarta została w przepisach rozporządzenia o zakładach kąpielowych z 1936 r. Ten akt prawny obowiązywał już na obszarze całego kraju i regulował wszelkie instytucje kąpielowe, przeznaczone do publicznego użytku dla celów higienicznych, sportowych, a także rytualnych. W porządku prawnym Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej oraz III RP kąpielisko występowało jako pojęcie wieloznaczne, odnoszące się zarówno do urządzenia sanitarnego, jak i miejsca do pływania do roku 1998.</p> Robert Bobkier Prawa autorskie (c) 2023 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-06-06 2023-06-06 24 47 79 10.18778/2080-8313.24.03 Wyznania religijne w powiecie wieluńskim w latach 1918–1939 na tle mozaiki religijnej II Rzeczypospolitej https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17964 <p>Rolniczy powiat wieluński w okresie międzywojennym był obszarem o mniejszym zróżnicowaniu religijnym i wyznaniowym niż Polska i województwo łódzkie. Zdecydowanie dominowało tu wyznanie rzymskokatolickie – zarówno pod względem liczby wiernych, liczby duchownych, struktur organizacyjnych, jak i bazy materialnej. Drugie miejsce zajmował judaizm, gdzie większość wiernych skupiona była wokół ośmiu gmin. Podium zamykali ewangelicy augsburscy rozsiani po całym powiecie z jedyną parafią w Wieluniu. Pozostałe wyznania były nieliczne, a wśród nich jedynie prawosławni posiadali własną parafię, która uległa likwidacji.</p> Michał Michalski Prawa autorskie (c) 2023 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-06-06 2023-06-06 24 81 116 10.18778/2080-8313.24.04 „Twarda kobieta w męskim świecie” czy wrażliwa romantyczka? Helena Anna z Weilów Geyer w świetle swoich spisanych wspomnień https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/17965 <p>Celem artykułu jest próba ukazania prywatnego życia Heleny Anny z Weilów Geyer (1855–1935) w świetle jej wspomnień oraz znalezienie odpowiedzi na tytułowe pytanie. Kobieta, która urodziła się w ziemiańskiej rodzinie Weilów, w młodym wieku obdarzyła, początkowo nieodwzajemnionym, uczuciem szwagra swojej siostry – Gustawa Geyera, członka zamożnej rodziny burżuazyjnej. Po latach nieszczęśliwej miłości zbliżyła się do ukochanego, który wkrótce został jej mężem. Małżeństwo z synem Ludwika Geyera wymogło na Helenie zmianę otoczenia. Przenosiny z rodzinnego majątku do rozwijającej się przemysłowej Łodzi spowodowały, że musiała przywyknąć do wielkomiejskiej rzeczywistości. O tym, jak (i czy w ogóle) odnajdowała się w nowej sytuacji, opowiedziała w spisanych po latach wspomnieniach.</p> <p>Wspomnienia H.A. Geyer są świadectwem osoby, która doświadczyła zarówno życia ziemiańskiego, jak i życia bogatej burżuazji. Zderzenie obu światów unaocznia czytelnikowi, jak wymagające dla jednostki było życie w XIX-wiecznej metropolii. Niestety, świat łódzkiej burżuazji okazał się również bardzo brutalny dla wrażliwej H.A. Geyer.</p> Aleksandra Staniszewska Prawa autorskie (c) 2023 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-06-06 2023-06-06 24 117 129 10.18778/2080-8313.24.05 Obchody świąt państwowych w Rudzie Pabianickiej w okresie międzywojennym (1923–1939) https://czasopisma.uni.lodz.pl/histspol/article/view/8277 <p>Ruda Pabianicka jako miasto funkcjonowała jedynie przez 16 lat, a mianowicie w latach 1923–1939. Przez ten stosunkowo krótki okres władze miasta oraz jego mieszkańcy starali się wypracować własne tradycje, wśród których wymienić warto obchody świąt narodowych. Na obchody te składały się uroczystości religijne zarówno w kościele katolickim, jak i ewangelickim, a ponadto uroczystości kulturalne, czyli przedstawienia, projekcje filmów czy koncerty, a także imprezy sportowe. Wspomniane działania miały też na celu budowanie tożsamości miasta i wzbudzanie lokalnego patriotyzmu.</p> Aneta Katarzyna Stawiszyńska Prawa autorskie (c) 2023 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0 2023-05-30 2023-05-30 24 131 144 10.18778/2080-8313.24.06