Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku
Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku to periodyk naukowy poświęcony problematyce społecznej i gospodarczej. Jest jedną z dwóch tego typu publikacji naukowych ukazujących się cyklicznie na polskim rynku wydawniczym. Publikuje artykuły, wydawnictwa źródłowe, recenzje, polemiki i inne formy wypowiedzi o charakterze naukowym dotyczące historii powszechnej i dziejów Polski od schyłku XVIII w. do czasów współczesnych. Autorzy publikujący na łamach Studiów wywodzą się z wielu ośrodków naukowych z kraju i z zagranicy. Przygotowywane przez nich prace reprezentują wysoki poziom merytoryczny, a czasopismo weszło do obiegu naukowego.
Sprawozdanie z XIII Konferencji Naukowej „Życie prywatne Polaków w XIX wieku. Entuzjazm i sceptycyzm wobec nowoczesności”, Olsztyn, 4–5 grudnia 2025 r.
Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Obchody 150-lecia muzealnictwa rolniczego na ziemiach polskich
Sprawozdanie z X Dobrzyckiej Konferencji Naukowej, Muzeum Ziemiaństwa w Dobrzycy Zespół Pałacowo-Parkowy, 4–6 września 2025 r.
Sprawozdanie z promocji piątego tomu monografii Łódź poprzez wieki. Historia miasta, t. 5: Rozmowy jak przy kawie, redakcja naukowa Mariusz Goss, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź, 18 lipca 2025 r.
Sprawozdanie z polsko-niemieckiej konferencji naukowej „Łódź: Pamięć – Nauka – Ideologia”, Łódź, 26–28 marca 2025 r.
Michał Siedziako, Marian Jurczyk (1935–2014). Biografia polityczna szczecińskiej legendy „Solidarności”, Wydawnictwo Europejskie Centrum Solidarności [European Solidarity Center Publishing House], Gdańsk 2024, ss. [pp.] 911
Stanisław Wiech, Iosif Hurko (1828–1901). Studium przypadku imperiologii stosowanej, Wydawca Instytut Historii PAN [Publication of the Institute of History, Polish Academy of Sciences], Warszawa 2024, ss. [pp.] 630
Karolina Ćwiek-Rogalska, Ziemie. Historie odzyskiwania i utraty, Wydawnictwo RN [RN Publishing House], Warszawa 2024, ss. [pp.] 432
Aleksander Korewa, Mój żywot lekarski, przedmowa i opracowanie Iwona Janicka, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego [University of Gdańsk Press], Gdańsk 2025, ss. [pp.] 364
Glosa do książki Patryka Kozieła, U tronu Matki. Dzieje kościoła i parafii w Będkowie, Wydawnictwo Sióstr Loretanek, Będków–Warszawa 2025, ss. 180
Historia kościoła i parafii w Będkowie długo czekała na całościowe ujęcie w postaci monografii. Tę lukę postanowił wypełnić Patryk Kozieł, który podjął się opracowania jej interesujących dziejów. W niniejszym artykule sformułowano kilka uwag uzupełniających wywody wspomnianego wyżej autora. W tym celu sięgnięto m.in. do materiałów rękopiśmiennych, tj. ksiąg sądowych z XV w. oraz rejestrów poborowych województwa łęczyckiego z okresu wczesnonowożytnego. Ponadto, wskazano na literaturę przedmiotu pominiętą przez autora, która pozwoliłaby nieco rozwinąć podjęte w monografii zagadnienia.
Dzieje Łodzi w perspektywie ponadnarodowej – uwagi na marginesie monografii Hansa-Jürgena Bömelburga, Historia wielokulturowego miasta przemysłowego w XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2024, ss. 581
Artykuł zawiera szereg refleksji poczynionych po lekturze monografii prof. Hansa-Jürgena Bömelburga, niemieckiego historyka podejmującego od wielu lat tematykę związaną z dziejami Europy Środkowo-Wschodniej, w tym przeszłości Łodzi w XX w. Książka jest ważna, gdyż zewnętrzny obserwator może zobaczyć więcej, umieścić przedmiot badań w szerszym kontekście, ponadto jest mniej uzależniony od środowiskowych układów. Z większą śmiałością podejmuje zagadnienia odsuwane przez rodzimych badaczy, problemy dotąd nieobecne w naukowej refleksji, inaczej rozkłada akcenty etc. Niemiecki historyk konsekwentnie zaaplikował model i kategorie badawcze niedoreprezentowane w polskiej historiografii. Potencjalni czytelnicy mogą liczyć na pogłębione, wnoszące nowe ustalenia, oryginalne ujęcie tematu. Monografia znakomicie uzupełnia dotychczasowy stan badań dotyczący dziejów XX-wiecznej Łodzi.
Charakterystyka podatków dochodowych i od obrotu w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
Celem artykułu jest charakterystyka konstrukcji podatków dochodowych i od obrotu w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz zbadanie ich wpływu na kształt reformy przeprowadzonej w latach 1989–1993. Badanie zostało przeprowadzone w sposób opisowy i wyjaśniający. Na podstawie analizy stosownych aktów prawnych przedstawiono proces ewolucji: podatku dochodowego, podatku obrotowego, podatku rolnego oraz opłaty skarbowej z tytułu wykonywania rzemiosła i karty podatkowej. Stwierdzono, że system podatkowy w PRL był umotywowany czynnikami pozaekonomicznymi i dyskryminował prywatnych przedsiębiorców, a także zauważono, że koncepcje wypracowane w tamtym okresie wywarły istotny wpływ na formę podatków dochodowych oraz im pokrewnych po 1989 r. Ponadto wykazano, że podatek obrotowy od j.g.u. po reformie z 1982 r. stał się zobowiązaniem wielofazowym.
Wybrane problemy społeczne i gospodarcze Warmii i Mazur w oczach redaktorów Magazynu Ilustrowanego „Panorama Północy” w latach 1957–1981
Artykuł analizuje obraz Warmii i Mazur w tygodniku „Panorama Północy” (1957–1981), jednym z najważniejszych powojennych periodyków północnej Polski. Prasa, stanowiąca narzędzie indoktrynacji w PRL, prezentowała z jednej strony realne problemy regionu, z drugiej – kreowała wizję odpowiadającą bieżącej polityce. Przede wszystkim eksponowano narrację o integracji i polskości regionu Warmii i Mazur, unikając tematów trudnych, takich jak procesy weryfikacji narodowościowej czy ślady niemieckiego dziedzictwa. W reportażach ukazywano codzienność PGR-ów, rozwój rolnictwa i przemysłu rolno-spożywczego, odbudowę miast, modernizację infrastruktury zdrowotnej oraz powstawanie nowych zakładów przemysłowych. Jednocześnie podkreślano rolę turystyki jako strategicznej gałęzi gospodarki regionu, czego wyrazem były liczne inicjatywy redakcji mające popularyzować walory krajobrazowe i poprawiać warunki wypoczynku. „Panorama Północy” konstruowała obraz Warmii i Mazur jako przestrzeni dynamicznie modernizowanej, a zarazem atrakcyjnej turystycznie i kulturowo. Zacierano jednak specyfikę regionalną, prezentując społeczność jako jednolitą narodowościowo i kulturowo. W konsekwencji magazyn współtworzył propagandowy mit „Ziem Odzyskanych”, ukazując je w kategoriach sukcesu integracyjnego i gospodarczego, przy jednoczesnym przemilczaniu realnych napięć społecznych i problemów codzienności.
Konflikt Józefa Skoczka z Henrykiem Baryczem dotyczący jego starań o tytuł profesora. Z dziejów naukowych sporów w Uniwersytecie Jagiellońskim w dobie PRL
Tematyka artykułu dotyczy konfliktu Henryka Barycza z Józefem Skoczkiem, która miała miejsce na posiedzeniach Rady Wydziału Filozoficzno-Historycznego Uniwersytetu Jagiellońskiego w latach 1957–1960. Pozostało to w związku ze staraniami docenta Skoczka o uzyskanie tytułu profesora nadzwyczajnego. Z krytyką dorobku naukowego kandydata wystąpił Barycz zarzucając mu liczne zapożyczenia z cudzych prac i błędy warsztatowe. Konflikt tak mocno eskalował w krakowskim środowisku naukowym, że zainteresowała się nim Służba Bezpieczeństwa. Ponieważ przesłuchanie Skoczka nie przyniosło wymiernych rezultatów, sprawa została zamknięta.
Starania szwedzkiej dyplomacji o uwolnienie „warszawskich Szwedów” (1942–1944)
W lipcu 1942 r. Gestapo aresztowało w Warszawie kilku szwedzkich przemysłowców pod zarzutem szpiegostwa i współpracy z polskim ruchem oporu. Rok później czterech z nich skazano w Berlinie na śmierć, jednak po interwencji króla Gustawa V, Adolf Hitler zamienił wyrok na karę więzienia. Po tajnych negocjacjach między władzami Szwecji i Niemiec Szwedzi zostali uwolnieni – prawdopodobnie w zamian za dostawy szwedzkich łożysk dla Wehrmachtu. Polacy zamieszani w sprawę zostali natomiast brutalnie przesłuchani i w większości przypadków skazani na więzienie, obóz koncentracyjny lub śmierć. W artykule przeprowadzono analizę nieznanych dotąd materiałów z archiwum niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych (Politisches Archiv des Auswärtigen Amtes) w Berlinie, ukazujące kulisy tej afery – rywalizację między resortem Joachima von Ribbentropa a Gestapo i SS Heinricha Himmlera oraz polityczne manewry prowadzone w tajemnicy przed opinią publiczną w Szwecji i Niemczech.
„Rocznik Łódzki” – czasopismo i środowisko
„Rocznik Łódzki” jest jednym z najstarszych historycznych czasopism naukowych w Polsce, którego pierwszy tom ukazał się w 1928 r. Po przerwie wywołanej II wojną światową i brakiem klimatu dla wydawania czasopism historycznych w czasach stalinowskich, począwszy od 1958 r. nieprzerwanie ukazuje się do chwili obecnej. Periodyk wydawany jest przez Oddział Łódzki Polskiego Towarzystwa Historycznego w koedycji z Archiwum Państwowym w Łodzi. Pismo przez lata było najważniejszym miejscem zamieszczania różnego typu tekstów naukowych przez przedstawicieli łódzkiego środowiska historycznego. Na jego łamach publikowali także znakomici badacze z innych polskich ośrodków naukowych. „Rocznik Łódzki” nieraz stanowił miejsce naukowego debiutu dla historyczek i historyków reprezentujących różne epoki naszych dziejów, gdyż zdecydowanie dominują teksty z zakresu historii Polski, Łodzi i regionu łódzkiego. Z pismem jako redaktorzy, członkowie kolejnych rad programowych i autorzy związanych było bardzo wiele osób. Niniejszy tekst zawiera refleksje odnoszące się do charakteru i kreacji czasopisma oraz ludzi z nim związanych poprzez różne funkcje i odgrywane role.
Historiografa niemiecka o dziejach Łodzi: postawy metodologiczne, proces nazyfkacji i dzisiejsze możliwości badawcze
Artykuł poświęcony jest historiografii i pamięci o łódzkich socjalistach niemieckich jako przyczynek do badań nad dziejami Niemców w Łodzi. Autor przedstawia główne postaci tego środowiska, omawia pozycjonowanie Niemieckiej Socjalistycznej Partii Pracy w wielonarodowym mieście oraz wskazuje dwa nurty, które dominowały w powojennej pamięci niemieckich socjalistów łódzkich. Szczególną uwagę poświęca biografii Ottona Heikego, niemieckiego socjalisty, który podczas okupacji niemieckiej współpracował z władzami nazistowskimi. W drugiej części artykuł wykorzystuje część powojennej korespondencji Heikego, wskazując na potencjał dalszych badań w oparciu o egodokumenty niemieckich socjalistów z okresu powojennego.
„Umiejętnie unika sądów o nacjonalistycznym zabarwieniu”. Mirosław Cygański (1925–2016) i badania nad Niemcami i niemiecką okupacją Łodzi w latach 1939–1945
Artykuł pokazuje pierwszy etap drogi naukowej Mirosława Cygańskiego (1925–2016), podczas którego zajmował się Niemcami łódzkimi i niemiecką okupacją Łodzi w czasie II wojny światowej. Cygański napisał swoją pierwszą większą publikację pt. Mniejszość niemiecka w Polsce Centralnej jako doktorat na Wydziale Filozoficzno-Historycznym Uniwersytetu Łódzkiego, który próbował później nieskutecznie obronić. Jako młody badacz zajmował się okupacją niemiecką wydając drugą książkę Z dziejów okupacji hitlerowskiej. Obydwie publikacje przyniosły Cygańskiemu wrogów w RFN, jak np. Otto Heike, socjalista z DSAP i w czasie wojny dyrektor archiwum w Łodzi. Prace Cygańskiego opisują deskryptywnie okupację i skupiają się na kwestiach administracji okupacyjnej w Łodzi.
Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu
Tadeusz Bojanowski (1938–1992) – historyk dziejów Łodzi w XX wieku. Konteksty środowiskowe i problemowe
Artykuł przypomina postać łódzkiego historyka Tadeusza Bojanowskiego i jego naukowe zainteresowania dotyczące dziejów Łodzi w XX w., przede wszystkim okresem II wojny światowej i problematyką przemysłu włókienniczego. Autor artykułu przedstawia również szerszy kontekst: środowisko łódzkich badaczy i tematy, którymi się zajmowali.
Gryzelda Missalowa (1901–1978) i jej wizja historii Łodzi przemysłowej
Artykuł koncentruje się na trzech kwestiach. Po pierwsze, na prezentacji postaci, mam wrażenie dziś już nieco zapomnianej, także w jej macierzystym środowisku. Po drugie, interesować mnie będzie analiza jej głównego, trzytomowego dzieła Studia nad powstaniem Łódzkiego Okręgu Przemysłowego 1815–1870 (dla przypomnienia pierwszy tom ukazał się w 1964, następny w 1967, ostatni w 1975 r.). Po trzecie wreszcie, chciałbym kilka słów powiedzieć o współczesnym odbiorze naukowych dokonań G. Missalowej.
Instytut Historii Uniwersytetu Łódzkiego
Pogląd Adolfa Eichlera na niemieckość Łodzi. O tworzeniu krajobrazu pamięci o charakterze narodowym
Artykuł poświęcony został Adolfowi Eichlerowi uznawanemu za prekursora i pierwszego propagatora idei „niemieckości zagranicznej”, sytuując go w służbie ideologii narodowosocjalistycznej. W rzeczywistości Eichler rozwinął ideologię volkistowsko-narodową („völkisch”), ukazując ją począwszy od polityki rusyfikacji w Królestwie Polskim, zyskującą następnie na dynamice podczas I wojny światowej, a ostatecznie pod presją polskiej antyniemieckiej polityki w okresie międzywojennym. Adolf Eichler, sam będący Niemcem zagranicznym, a ostatecznie uchodźcą, stał się tym samym jednym z najważniejszych aktywistów niemieckiej diaspory w Rzeszy Niemieckiej. W jego wspomnieniach i księdze pamiątkowej wyraźnie widać, jak ważna stała się ideologia ludowa w jego aktywistycznej argumentacji na rzecz wzmocnienia niemieckości w byłym Imperium Rosyjskim i poza nim.
Historie mówione jako metoda badawcza i praktyka życiowa na przykładzie działalności Stowarzyszenia Topografe i Cyfrowego Archiwum Łodzian Miastograf
Tekst stanowi podsumowanie piętnastu lat działania Stowarzyszenia Topografie w obrębie metody historii mówionej (oral history) i archiwistyki społecznej realizowanej w prowadzonym przez stowarzyszenie Cyfrowym Archiwum Łodzian Miastograf. Autorka – obecnie przewodnicząca stowarzyszenia – podsumowuje poszczególne projekty i działalność edukacyjną, uzupełniając wywód refleksją metodologiczną oraz osobistym komentarzem.
„Białe plamy” i „nieznane lądy”. Niewykorzystane możliwości w historii regionalnej ośrodków przemysłowych na ziemiach polskich, ze szczególnym uwzględnieniem Łodzi
Celem artykułu jest poddanie krytycznej analizie dotychczasowych osiągnięć polskiej historiografii dotyczącej ośrodków przemysłowych ze szczególnym uwzględnieniem Łodzi. Choć polska historiografia posiada niebagatelne osiągnięcia w tym zakresie, nadal funkcjonuje wiele „białych plam” oraz „nieznanych lądów” – obszarów zaniedbanych, które sprawiają, że wiele interesujących aspektów ucieka uwadze badaczy. Artykuł składa się z dwóch części – w pierwszej omówione zostają uwarunkowania, w których rozwijała się historiografia miast przemysłowych na ziemiach polskich od 1945 r. aż do chwili obecnej. Towarzyszy temu autorska ocena tych dokonań. W drugiej Autor przystępuje do diagnozowania niewykorzystanych możliwości w prowadzonych na przestrzeni lat badaniach, spróbuje wskazać na obszary problemowe oraz postuluje kierunki dalszych badań.
Rozważania nad rolą prawa rzymskiego w Statutach Litewskich
Tekst przedstawia analizę wpływu prawa rzymskiego na Statuty Litewskie, które stanowiły fundament systemu prawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI w. Autor ukazuje, że recepcja prawa rzymskiego nie była bezpośrednia ani ogólna, lecz selektywna i funkcjonalna. Prawo rzymskie nie zostało formalnie przyjęte, lecz inspirowało rozwiązania przy redakcji statutów, zwłaszcza w zakresie prawa cywilnego i karnego. Wpływy te były widoczne m.in. w terminologii, strukturze przepisów oraz argumentacji prawnej. Zaznacza się również, że głównym kanałem przenikania prawa rzymskiego była literatura prawnicza oraz wykształcenie litewskich jurystów na uniwersytetach zachodnich. Artykuł ukazuje Statuty Litewskie jako nowoczesny, oryginalny system prawny, który w twórczy sposób asymilował elementy prawa rzymskiego w duchu lokalnych potrzeb i tradycji.
Dom mody Siostry Callot – bluzka na lato 1913
Artykuł poświęcony jest domowi mody Callot Soeurs. Za główny materiał badawczy posłużyła metkowana bluzka stworzona w tej firmie na sezon lato 1913. Analiza tej bluzki, jej oznaczeń, użytych materiałów, a w szczególności koronki typu filet – pozwala umieścić ją w kontekście rozwoju międzynarodowego rynku produkcji i handlu ekskluzywną odzieżą w przededniu pierwszej wojny światowej. Krój bluzki dokumentuje zachodzące wówczas przemiany w upraszczaniu damskiej odzieży, a użyte materiały oraz koronka zdradzają silne przywiązanie paryskiej marki do wyrafinowanych i nietuzinkowych projektów. Opracowany wzór koronki wpisuje się w ówczesne międzynarodowe kampanie promujące koronki typu filet o kompozycjach nawiązujących zarówno do historii, jak i najnowszych osiągnięć dekoratorskich. Metka zaś to bardzo ważny dowód na kreowanie rozpoznawalności marki oraz otwarcie europejskich wytwórców na zagraniczne rynki zbytu – w tym na amerykańskich zamożnych odbiorców. Metka ta, to również emblemat ochrony znaku towarowego w międzynarodowym obrocie, w czasach gdy masowo zaczynano podrabiać najlepsze paryskie marki odzieżowe – w tym Callot Soeurs.
Prawa autorskie (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Rola dworu ziemiańskiego w kształtowaniu i utrwalaniu polskości w latach 1864–1914 w zaborze rosyjskim i na ziemiach zabranych. Przegląd stanu badań
Niniejszy artykuł stanowi próbę syntetycznego omówienia stanu badań nad problemem roli, jaką dwór ziemiański oraz jego mieszkańcy odegrali w kształtowaniu i umacnianiu polskości oraz kultury polskiej na terytorium zaboru rosyjskiego w latach 1864–1914. Problematyka artykułu nie porusza stricte politycznych inicjatyw ziemiaństwa, przedstawia natomiast przegląd propolskiej działalności kulturalnej, społecznej i gospodarczej ziemiaństwa z Królestwa Polskiego oraz ziem zabranych. Próbuje również odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu działalność ziemiaństwa polskiego miała wpływ na wstrzymanie lub ograniczenie procesów rusyfikacyjnych na ziemiach polskich w okresie od upadku powstania styczniowego do wybuchu I wojny światowej.
Strajki i manifestacje robotnicze w Sanoku w latach 1919–1933
W opracowaniu przedstawiono niektóre aspekty charakteru i przebiegu protestów robotniczych w największym zakładzie przemysłowym Sanoka, jakim była Fabryka Wagonów, w latach 1919–1933. Wskazano na główne przyczyny strajków i protestów robotniczych. Najważniejsze z nich wynikały z trudności ekonomicznych, ale także z podziałów politycznych, społecznych, czasami etnicznych wśród protestujących robotników i bezrobotnych. Zwrócono uwagę na skutki kryzysu w sferze obniżenia produkcji, masowych redukcji pracowników i pogorszenia się ich stopy życiowej. Omówiono działania władz lokalnych na rzecz przezwyciężania konfliktów między dyrekcją a pracownikami fabryki. Oceniono, jako niewystarczające działania interwencyjne państwa w kwestii poprawy warunków funkcjonowania przedsiębiorstwa. Fabryka Sanocka w prezentowanym okresie stała się ważnym ośrodkiem ruchu robotniczego i działalności związkowej.
Gastronomia kłodzka w latach 1945–1970 na łamach prasy regionalnej
Tuż po zakończeniu II wojny światowej Polacy zaczęli przejmować poniemieckie lokale gastronomiczne w Kłodzku, ale nie cieszyli się długo ich posiadaniem, gdyż po rozprawieniu się z prywatnymi zakładami gastronomicznymi pod koniec lat czterdziestych XX w., rozpoczęły działalność m.in. gospody spółdzielcze. Do październikowej odwilży 1956 r. lokale gastronomiczne generalnie nie zachęcały do odwiedzin. Dopiero w drugiej połowie lat pięćdziesiątych zaczęto nieśmiało zatrudniać artystów plastyków. W lokalach gastronomicznych panował ciągły tłok, ludzie często długo czekali na wolne miejsce, by później tracić czas na realizację zamówienia. Jednak przez cały interesujący nas okres jakość serwowanego jedzenia pozostawiała wiele do życzenia. Obsługa również była kiepska. Niewystarczająca liczba personelu była trudnym do rozwiązania problemem. Na początku lat sześćdziesiątych połowa wszystkich pracowników gastronomii nie posiadała odpowiednich kwalifikacji. W drugiej połowie lat sześćdziesiątych zapanowała moda na folklor i folkloryzm, a jednym z najbardziej znanych tego typu lokali w województwie wrocławskim była kłodzka “Wilcza Jama”.
Struktura geograficzna i towarowa eksportu wyrobów polskiego przemysłu elektromaszynowego w latach osiemdziesiątych XX wieku
Przemysł elektromaszynowy pełnił i pełni ważną funkcję w gospodarce każdego kraju. Wpływa on na jej rozwój, nowoczesność, a także na poziom współpracy naukowo-technicznej z rozwiniętymi partnerami zagranicznymi. Wyroby przemysłu elektromaszynowego są niezbędne do realizacji działalności społeczno-gospodarczej w każdej ze sfer gospodarki. Systematycznie wzrasta zakres ich stosowalności na skutek postępującej mechanizacji i automatyzacji. W latach 1980–1990 udział eksportu wyrobów przemysłu elektromaszynowego ogółem w eksporcie Polski w porównaniu z udziałem innych przemysłów był najwyższy i oscylował wokół 40%. Wraz ze zmianami zachodzącymi w polskiej gospodarce zmienił się także udział eksportu tego przemysłu. W latach 1980–1983 został zanotowany największy jego udział w eksporcie ogółem, który wynosił ponad 42% (najwyższy miał miejsce w 1981 r. – 45,2%). W okresie 1984–1985 nastąpił znaczny spadek tego udziału, po którym w 1986 r. ponownie nastąpił krótkotrwały wzrost. Od 1987 r. można mówić o stałym corocznym spadku udziału eksportu wyrobów przemysłu elektromaszynowego w eksporcie ogółem, który w 1990 r. wynosił już tylko 30%. Było to wynikiem pogarszającej się sytuacji w przemyśle elektromaszynowym i narastającego kryzysu w całej polskiej gospodarce. W latach osiemdziesiątych nastąpiło pogorszenie się pozycji konkurencyjnej grupy krajów RWPG na rynkach krajów OECD, w tym zwłaszcza krajów EWG. Jednocześnie towarzyszyło temu ograniczenie zdolności krajów RWPG do finansowania importu oraz zmniejszenie udziału krajów OECD w globalnym imporcie z krajów RWPG na rzecz importu z państw rozwijających się (spoza OECD i RWPG).