Przygotowanie lekarzy Królestwa Polskiego do walki z epidemiami chorób zakaźnych w XIX w. Zarys problematyki badawczej
DOI:
https://doi.org/10.18778/2080-8313.25.02Słowa kluczowe:
Królestwo Polskie, lekarze, przygotowanie zawodowe, epidemie chorób zakaźnychAbstrakt
Przez stulecia ziemie polskie, na równi z innymi krajami europejskimi, regularnie padały ofiarą epidemii lub pandemii. Dżuma, zwana czarną śmiercią albo morem, ospa prawdziwa, rozmaite „zgniłe gorączki” to tylko te najbardziej niebezpieczne z długiej listy chorób zakaźnych nękających mieszkańców naszego kraju do schyłku epoki nowożytnej. W XIX stuleciu modelową chorobą epidemiczną na ziemiach polskich pod zaborami stała się cholera, ale szalały również i inne, jak gruźlica, syfilis, dur i czerwonka. Szerzenie się jednych wywoływało pandemię obejmującą znaczne obszary ziem polskich, a z kolei inne powodowały epidemie o określonym zasięgu i czasie. Do wynalezienia i upowszechnienia szczepień ochronnych, a później wynalezienia chemioterapeutyków i antybiotyków, ludzkość była regularnie nękana kolejnymi epidemiami chorób zakaźnych.
W niniejszym tekście na podstawie źródeł różnej proweniencji podjęto próbę poszukiwania odpowiedzi na pytanie, w jaki sposób do zwalczania owych epidemii przygotowani byli lekarze praktykujący w XIX w. na terenie Królestwa Polskiego? Na początku omówione zostaną główne choroby zakaźne i chronologia wybuchających epidemii w przestrzeni Królestwa Polskiego. W XIX w., a szczególnie w drugiej połowie stulecia, stan zdrowotności ludności, jak również związane z tym sprawy opieki medycznej zaczęły zaliczać się do najważniejszych zagadnień życia społecznego w większości nowoczesnych państw ówczesnej Europy. Interesować więc nas powinny regulacje prawne dotyczące walki z chorobami zakaźnymi (wydawane m.in. przez organy ogólnopaństwowe, lokalne, instytucje społeczne i opieki medycznej), na których mogli opierać się medycy. Ponadto warto zwrócić uwagę na przygotowanie zawodowe lekarzy do walki z epidemiami poprzez analizę zachowanych programów nauczania kończonych przez nich studiów medycznych, odbywane praktyki i uzyskane doświadczenia. Przybliżyć należy zakres prowadzonych badań naukowych nad chorobami zakaźnymi i dostępność ich wyników dla środowiska medycznego, a ponadto sposoby podejmowanej prewencji i dominujące modele stosowane podczas zwalczania epidemii, w tym działalność powstających szpitali zakaźnych. Na koniec podjęta zostanie kwestia sukcesów i porażek w walce z tymi chorobami na terenie Królestwa Polskiego.
Bibliografia
Biegański W., O zadaniach towarzystw lekarskich prowincjonalnych, „Czasopismo Lekarskie” 1901, t. 2, nr 10.
Chałubiński T., Leczenie w cholerze, Warszawa 1884.
Dzierżawski B., Hewelke O., Janowski W., Zawadzki J., Cholera, jej dawniejsze epidemije u nas, przyczyny, objawy, zapobieganie i leczenie, Warszawa 1892.
„Gazeta Warszawska” 1848, nr 215; nr 216.
Gołuchowski J., Sposób leczenia cholery za pomocą zimnéj wody szczęśliwym skutkiem uwieńczony, Warszawa 1849.
Grodecki F., Co mówią cyfry w sprawie bytu lekarzy?, „Krytyka Lekarska” 1900, nr 1.
[Grodzicki J.], Wskazówki ochronne przeciwko cholerze i sposoby pielęgnowania cholerycznych chorych, Radom 1905.
Hewelke O., Przegląd krytyczny niektórych metod leczenia cholery, „Gazeta Lekarska” 1892, t. 12, nr 37.
Lista lekarzy, aptekarzy, dentystów, weterynarzy, felczerów i akuszerek uprawnionych do praktyki w Królestwie Polskim, Warszawa 1854.
Lista osób trudniących się leczeniem i lekarstwami w Królestwie Polskim na rok 1830, Warszawa 1829.
Łazarowicz K., Co to jest cholera i jak ją zwalczać, Warszawa 1905.
Palmirski W., O cholerze i walce z nią, Warszawa 1905.
Pamiętnik II-go Zjazdu Lekarzy Prowincjonalnych w dniach 31 maja i 1 czerwca 1914 r. w Lublinie, Lublin (b.d.).
Pamiętnik pierwszego Zjazdu Lekarzy i Przyrodników Polskich odbytego w r. 1869 w Krakowie, Kraków 1870.
Pamiętnik pierwszego zjazdu lekarzy prowincjonalnych Królestwa Polskiego w Łodzi, dnia 4 i 5 czerwca 1911 r. oraz obchody XXV-lecia istnienia Towarzystwa Lekarskiego Łódzkiego dnia 3 czerwca 1911 r., Łódź 1911.
Pruszyński J., Cholera, „Gazeta Lekarska” 1892, t. 12, nr 32.
Rzętkowski D., Kilka słów w sprawie praktycznego kształcenia studentów medycyny, „Krytyka Lekarska” 1900, nr 1.
Starkman J., Cholera: jej istota, przyczyny, objawy, szerzenie się, sposoby zapobiegania i leczenia, Warszawa 1892.
Wrzosek A., Specyalizacya, „Krytyka Lekarska” 1900, nr 1.
„Zdrowie” 1913, nr 9; nr 11; nr 12.
Bączkiewicz J., Karta z dziejów „walki z rusyfikacją” na polu lecznictwa, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 1929, z. 1.
Berner W., Stan sanitarny, ochrona zdrowia i sytuacja epidemiologiczna chorób zakaźnych w Krakowie w okresie autonomii galicyjskiej (lata 60./70. XIX w.– do 1914 r.), „Przegląd Epidemiologiczny” 2008, t. 62, nr 1, s. 181–191.
Bieliński J., Królewski Uniwersytet Warszawski (1816–1831), t. 2, Warszawa 1911.
Brożek K., Ruch na rzecz podnoszenia kwalifikacji zawodowych polskich lekarzy w latach 1805–1952.
Towarzystwa i kursy, „Medycyna Nowożytna” 2003, t. 10, nr 1–2, s. 35–98.
Dorobek F., Epidemia cholery w Królestwie Polskim i guberni płockiej w 1848 r., „Notatki Płockie” 1979, t. 24, nr 1, s. 25–36.
Dydyński L., Zarys stuletnich dziejów Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego, „Medycyna” 1938, nr 17, s. 661–667; nr 18, s. 688–695.
Dydyński L., Ławrynowicz A., Zjazdy Lekarzy i Przyrodników Polskich od r. 1869, „Medycyna” 1933, nr 17, s. 517–538.
Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915, red. T. Kizwalter, Warszawa 2016.
Dzierżawski B., Hewelke O., Janowski W., Zawadzki J., Cholera, jej dawniejsze epidemije u nas, przyczyny, objawy, zapobieganie i leczenie, Warszawa 1892, s. 6–8.
Evans R.J., Epidemics and revolutions: cholera in nineteenth-century Europe, [w:] Epidemics and ideas. Essays on the historical perception on pestilence, ed. T. Ranger, P. Slack, Cambridge University Press 1992, s. 149–174. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511563645.008
Giedroyć F., Rada Lekarska Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (1809–1867), Warszawa 1913.
Hanecki M., Dzieje Towarzystwa Higienicznego Warszawskiego, „Archiwum Historii Medycyny” 1968, t. 28, z. 3, s. 265–271.
Historia prasy polskiej, red. J. Łojek, t. 2, Prasa polska w latach 1864–1918, Warszawa 1976.
Janicka I., Sina śmierć z Azji. Epidemie cholery w północno-zachodnich guberniach Cesarstwa Rosyjskiego w XIX wieku, Gdańsk 2021.
Kledecki Z., 120-letnie dzieje Kaliskiego Towarzystwa Lekarskiego, „Zeszyty Naukowe Kaliskiego Towarzystwa Lekarskiego” 1998, nr 4, s. 95–122.
Kowalczyk S., Lubelskie Towarzystwo Lekarskie 1874–1951, Warszawa 1987.
Leszczyński Z., Krysa-Leszczyńska D., W 110 rocznicę urodzin prof. dr. med. Seweryna Sterlinga, „Polski Tygodnik Lekarski” 1975, t. 30, nr 19, s. 823–825.
Masłowska M., Ostatnia epidemia cholery azjatyckiej w Warszawie w XIX w. – zapobieganie, leczenie i przebieg w świetle źródeł z lat 1892–1894, „Wieś i Rolnictwo” 2020, nr 3 (188), s. 31–43. DOI: https://doi.org/10.53098/wir032020/02
Mazur E., Szpitale w Królestwie Polskim w XIX wieku, Warszawa 2008.
Męczkowski W., Stan i potrzeby szpitali w Królestwie Polskim, Warszawa 1905.
Milewska M., Opinie o prowincjonalnej służbie zdrowia w Królestwie Polskim w drugiej połowie XIX w., „Przegląd Historyczny” 2020, t. 111, z. 2, s. 369–380. DOI: https://doi.org/10.36693/202002p.369-380
Osterhammel J., Historia XIX wieku. Przeobrażenie świata, tłum. I. Drozdowska-Broering i in., wyd. II, Poznań 2020.
Ostrowska T., Polskie czasopiśmiennictwo lekarskie w XIX wieku (1800–1900). Zarys historyczno-bibliograficzny, Wrocław 1973.
Peszke J., Stulecie Towarzystwa Lekarskiego Warszawskiego 1820–1920, Warszawa 1931.
Podgórska-Klawe Z., Od hospicjum do współczesnego szpitala. Rozwój historyczny problematyki szpitalnej w Polsce do końca XIX wieku, Wrocław 1981.
Polak A., Sak J., Epidemie cholery w XIX wieku na przykładzie Lublina, „Archiwum Historii i Filozofii Medycyny” 2020, t. 83, s. 63–74. DOI: https://doi.org/10.12797/AHiFM.83.2020.83.06
Rolbiecki W., Towarzystwa naukowe w Polsce, Warszawa 1972.
Słownik lekarzy polskich XIX wieku, t. 1–6, Warszawa 1991–2001.
Słownik polskich towarzystw naukowych, t. 1–3, Warszawa 1978–2001.
Tobolewski W., Towarzystwo Lekarskie Częstochowskie 1901–2001, Częstochowa 2001.
Tomczyk R., Zagrożenia epidemiologiczne na terenie austriackiej części monarchii habsburskiej w XIX w. (do 1914 r.). Aspekty prawne i administracyjne, „Galicja. Studia i Materiały” 2015, nr 1, s. 99–113.
Urbanik M., Sposoby leczenia cholery na ziemiach polskich w XIX wieku, [w:] Epidemie w Polsce od czasów najdawniejszych po czasy współczesne, red. A. Śródka, Z. Bela, R. Gryglewski, K. Jaworska, M. Urbanik, Kraków 2005, s. 295–315.
Więckowska E., Opieka lekarsko-zdrowotna i sanitarna w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX wieku, „Medycyna Nowożytna” 2007, nr 1–2, s. 55–68.
Wróbel A., Polak A., Epidemie a polityka sanitarna w dziewiętnastowiecznym Lublinie, [w:] Czystość i brud. Higiena w XIX wieku. Wokół przełomu bakteriologicznego, red. W. Korpalska, W. Ślusarczyk, Bydgoszcz 2016, s. 41–59.
Wykaz Szkoły Głównej Warszawskiej, Warszawa 1864–1869, https://crispa.uw.edu.pl/object/files/139390/display/Default (dostęp: 25.10.2022).
Pobrania
Opublikowane
Wersje
- 2024-04-11 - (2)
- 2022-12-30 - (1)
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
