Sąsiedzkie wizyty Mikołaja Reja w Wereszczynie i ich historycznoliterackie reperkusje
DOI:
https://doi.org/10.18778/2299-7458.12.02Słowa kluczowe:
Mikołaj Rej, Józef Wereszczyński, Renesans, karykatura, recepcjaAbstrakt
W 1585 roku w Krakowie z drukarni Andrzeja Piotrkowczyka (zm. 1620) wyszło pięć utworów Józefa Wereszczyńskiego (po 1531–1598), złożonych w jeden fascykuł i objętych wspólną paginacją, acz samodzielnych typograficznie. Jednym z nich był Gościniec pewny niepomiernym moczygębom a omierzłym wydmikuflom świata tego do prawdziwego obaczenia a zbytków swych pohamowania z Pisma świętego i z rozmaitych autorów zebrany i wydany, w którym został zawarty Żywot Rejów, czyli opis wizyt Mikołaja Reja (1505–1569) w „ojczystym gnieździe” autora. Ów Żywot Rejów, będący karykaturą Nagłowiczanina – pijaka i obżartucha – jest obecnie najbardziej znanym fragmentem z całego piśmienniczego dorobku Wereszczyńskiego.
W artykule podjęto próbę odtworzenia dziejów „odkrycia” wspomnianego passusu, wskazania roli, jaką odegrał on w sposobie wartościowania postawy moralnej i literackiego dorobku Reja w stuleciu XIX, oraz prześledzenia nieustającej popularności Żywota Rejowego w wiekach XX i XXI.
Pobrania
Bibliografia
Wereszczyński J., Gościniec pewny niepomiernym moczygębom a omierzłym wydmikuflom świata tego do prawdziwego obaczenia a zbytków swych pohamowania. Z Pisma świętego i z rozmaitych autorów zebrany i wydany, Kraków 1585.
Wereszczyński J., Gościniec pewny niepomiernym moczygębom a omierzłym wydmikuflom świata tego do prawdziwego obaczenia a zbytków swych pohamowania. Z Pisma świętego i z rozmaitych autorów zebrany i wydany, oprac. A. Sitkowa, Lublin 2014.
Wereszczyński J., Gościniec pewny. Niepomiernym moczygębom, a omierzłym wydmikuflom świata tego, do prawdziwego obaczenia, a zbytków swych pohamowania z Pisma św. i z rozmaitych autorów zebrany, wydany, [w:] J. Wereszczyński, Pisma treści moralnej, Kraków 1860.
Bibliografia literatury polskiej. „Nowy Korbut”, t. 3: Piśmiennictwo staropolskie, red. R. Pollak, Warszawa 1965.
Bibliografia literatury polskiej. „Nowy Korbut”, t. 5: Oświecenie, oprac. E. Aleksandrowska i in., red. do r. 1958 T. Mikulski, Warszawa 1967.
Bystroń J. S., Dzieje obyczajów w dawnej Polsce. Wiek XVI–XVIII, t. 2, Warszawa 1994 (pierwodruk 1933).
Chmielowski P., [rec.] „Mikołaj Rej z Nagłowic i ks. Józef Wereszczyński. Ustęp z większej całości” przez Stanisława Ptaszyckiego, Wilno 1870, „Ateneum” 1880, t. 1.
Chodynicki I., Dykcjonarz uczonych Polaków, t. 3, Lwów 1833.
Chrzanowski I., „Zwierciadło” Reja przed sądem potomności, [w:] M. Rej, Źwierciadło albo kształt, w którym każdy stan snadnie się może swym sprawam, jako we źwierciedle, przypatrzyć, wyd. J. Czubek, J. Łoś, t. 1, Kraków 1914.
Cieński M., Rej, Krasicki i ziemiańska utopia. Pytania o ciągłość sarmatyzmu, [w:] Mikołaj Rej w pięćsetlecie urodzin. Studia literaturoznawcze, red. J. Sokolski, M. Cieński, A. Kochan, Wrocław 2007.
Cieślakowa H., Mikołaj Rej w prozie historycznej pierwszej połowy XIX w. (Z dziejów recepcji twórczości Reja), [w:] Studia nad Mikołajem Rejem. Twórczość i recepcja. Praca zbiorowa w 400-lecie śmierci Mikołaja Reja 1569–1959, red. B. Nadolski, Gdańsk 1971.
Dziechcińska H., W krzywym zwierciadle. O karykaturze i pamflecie czasów renesansu, Wrocław 1976.
Estreicher K., Bibliografia polska, t. 32, wyd. S. Estreicher, Kraków 1938.
Grabowski M., List IX. Do Pana J. Kraszewskiego 29 kwietnia 1842, [w:] M. Grabowski, Korespondencja literacka, t. 1, Wilno 1842.
Grychowski A., Lublin i Lubelszczyzna w życiu i twórczości pisarzy polskich od średniowiecza do 1968 r., Lublin 1974.
Guldon Z., Muszyńska J., Mikołaj Rej. Poglądy ekonomiczne i działalność gospodarcza, [w:] Mikołaj Rej z Nagłowic. W pięćsetną rocznicę urodzin, red. W. Kowalski, Kielce 2005.
Hernas Cz., Barok, Warszawa 1978.
Hołowiński I., O stosunku bezpośredniej filozofii do religii i cywilizacji naszej, [w:] I. Hołowiński, Pisma [Żegoty Kostrowica], t. 2, Wilno 1848.
Hołowiński I., Przedmowa, [w:] J. Wereszczyński, Kazania, wyd. I. Hołowiński, Petersburg 1854.
[Jako polski poeta, Rej stary, rad dobrze pił i jadł], [w:] Dawna facecja polska (XVI–XVIII w.), oprac. J. Krzyżanowski, K. Żukowska-Billip, Warszawa 1960.
Juszyński H., Dykcjonarz poetów polskich, t. 2, Kraków 1820.
Kaczyński P., Rejowskie inspiracje w literaturze XX wieku, [w:] Mikołaj Rej w pięćsetlecie urodzin. Studia literaturoznawcze, red. J. Sokolski, M. Cieński, A. Kochan, Wrocław 2007.
Karpiński A., Mikołaj Rej – nieklasyczny renesans i jego tradycja, [w:] Mikołaj Rej w pięćsetlecie urodzin. Studia literaturoznawcze, red. J. Sokolski, M. Cieński, A. Kochan, Wrocław 2007.
Karpiński A., Renesans, Warszawa 2007.
Kniaziołucki Z., Materiały do biografii Mikołaja Reja z Nagłowic, „Archiwum do Dziejów Literatury i Oświaty w Polsce” 1892, t. 7.
Kochan A., „Źwierciadło” Mikołaja Reja. Studium o utworze, Wrocław 2003.
Korolko M., Główne daty życia i twórczości, [w:] A. Brückner, Mikołaj Rej, Warszawa 1988.
Korolko M., Wereszczyński Józef, [w:] Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, t. 2, Warszawa 1984.
Krzyżanowski J., Paralele. Studia porównawcze z pogranicza literatury i folkloru, Warszawa 1977.
Krzyżanowski J., W wieku Reja i Stańczyka. Szkice z dziejów Odrodzenia w Polsce, Warszawa 1958.
Kuran M., Mikołaj Rej w opinii polskiej kontrreformacji (na przykładzie „Postylli katolicznej” Jakuba Wujka), [w:] Mikołaj Rej – w pięćsetlecie urodzin, cz. 2: Interpretacje, recepcja, red. J. Okoń, współudział M. Bauer, M. Kuran, M. Mieszek, Łódź 2005.
Kuran M., Traktat moralny i … Staropolska encyklopedia pijaństwa – O „Gościńcu pewnym niepomiernym moczygębom a omierzłym wydmikuflom świata tego…” Józefa Wereszczyńskiego. (Między wolą boską a ludzkimi pragnieniami), [w:] Ars bene vivendi. Studia ofiarowane Profesorowi Maciejowi Włodarskiemu w 70. rocznicę urodzin, red. E. Buszewicz, L. Grzybowska, Kraków 2017.
Maciuszko J. T., Mikołaj Rej. Zapomniany teolog ewangelicki z XVI w., Warszawa 2002.
Mecherzyński K., Historia wymowy w Polsce, t. 2, Kraków 1856.
Mrowcewicz K., Przeszłość to dziś. Literatura. Język. Kultura. I klasa liceum i technikum, cz. 2, Warszawa 2004.
Niemcewicz J. U., Jan z Tęczyna. Powieść historyczna, wyd. K. J. Turowski, Sanok 1855 (pierwodruk 1825).
Niemcewicz J. U., Podróże historyczne po ziemiach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte, Paryż–Petersburg 1858.
Niesiecki K., Herbarz polski, t. 9, wyd. J. N. Bobrowicz, Lipsk 1842 (pierwodruk: Korona Polska, t. 4, Lwów 1743).
Nieznanowski S., Recepcja Reja w literaturze staropolskiej, [w:] Mikołaj Rej. W czterechsetlecie śmierci, red. T. Bieńkowski, J. Pelc, K. Pisarkowa, Wrocław 1971.
Nowak Z., Kontrreformacyjna satyra obyczajowa w Polsce XVII wieku, Gdańsk 1968.
Nowak-Dłużewski J., Pogłosy „Przemowy krótkiej do poćciwego Polaka stanu rycerskiego” Mikołaja Reja w literaturze w. XVI i pierwszej połowy w. XVII, [w:] J. Nowak-Dłużewski, Studia i szkice, Warszawa 1973.
Okoń J., Rej romantyków, Rej pozytywistów, [w:] Mikołaj Rej – w pięćsetlecie urodzin, cz. 2: Interpretacje, recepcja, red. J. Okoń, współudział M. Bauer, M. Kuran, M. Mieszek, Łódź 2005.
Panasiuk A., Wereszczyn. Śladami zapomnianej historii, Warszawa 2011.
Paprocki B., Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1584.
Pieniążek Cz., O życiu i dziełach Mikołaja Reja z Nagłowic, Lwów 1905.
Ptaszycki S., Mikołaj Rej z Nagłowic i ks. Józef Wereszczyński. Ustęp z większej całości, Wilno 1879.
Rey (Rej) Mikołaj h. Oksza, [w:] Polski słownik biograficzny, t. 31, red. E. Rostworowski, Wrocław 1998.
Rzepnicki F., Vitae Praesulum, t. 3, Posnaniae 1763.
Sitkowa A., Bartosz Paprocki o Józefie Wereszczyńskim w „Herbach rycerstwa polskiego”, [w:] Sarmackie theatrum, t. 3: Studia historycznoliterackie, red. R. Ocieczek, M. Walińska, Katowice 2006.
Sitkowa A., Józef Wereszczyński jako czytelnik „nowości wydawniczych”, [w:] Sarmackie theatrum, t. 8: W poszukiwaniu nowości, red. M. Barłowska, M. Walińska, Katowice 2020.
Sitkowa A., O literackich wizerunkach ojców renesansowych pisarzy, [w:] Sarmackie theatrum, t. 7: W kręgu rodziny i prywatności, red. M. Jarczykowa, R. Ryba, Katowice 2014.
Sitkowa A., O niemieckim źródle „Gościńca pewnego” Józefa Wereszczyńskiego, „Wortfolge/Szyk słów” 2017, nr 1.
Sitkowa A., O pisarstwie Józefa Wereszczyńskiego. Wybrane problemy, Katowice 2006.
Sitkowa A., Wprowadzenie, [w:] J. Wereszczyński, Gościniec pewny niepomiernym moczygębom a omierzłym wydmikuflom świata tego do prawdziwego obaczenia a zbytków swych pohamowania. Z Pisma świętego i z rozmaitych autorów zebrany i wydany, oprac. A. Sitkowa, Lublin 2014.
Sitkowa A., Wydawnicze losy spuścizny drukowanej Józefa Wereszczyńskiego, [w:] Przestrzenie kultury i literatury. Księga jubileuszowa dedykowana Profesor Krystynie Heskiej-Kwaśniewicz na pięćdziesięciolecie pracy naukowej i dydaktycznej, red. E. Gondek, I. Socha, współudział B. Pytlos, Katowice 2012.
Sokolski J., Uwagi o antywzorcach zachowań biesiadnych w literaturze staropolskiej, [w:] Smak biesiady. Antropologiczne szkice o kulturze szlacheckiej i współczesnej, red. J. Eichstaedt, Ożarów 2000.
Starnawski J., Mikołaj Rej, Kraków 1970.
Starnawski J., „Postylla” Wujka wobec „Postylli” Reja, [w:] J. Starnawski, Pisarze jezuiccy w Polsce (wiek XVI–XIX). Studia i materiały, Kraków 2007.
Sulisz W., W Wereszczynie „dobrze pił i jadł” Mikołaj Rej, „Dziennik Wschodni” 2021, 30 X, https://www.dziennikwschodni.pl/kuchnia/wereszczyn-na-widelcu,n,1000297874.html [dostęp: 14 lutego 2023].
[Tłusty literat], [w:] Sensacje z dawnych lat, oprac. R. Kaleta, Wrocław 1986.
Tuwim J., Polski słownik pijacki i antologia bachiczna, Warszawa 1991.
Urzędnicy województwa bełskiego i ziemi chełmskiej XIV–XVIII wieku. Spisy, oprac. H. Gmiterek, R. Szczygieł, Kórnik 1992.
Walecki W., Święty Rej. Dwa przypomnienia: o człowieku i o pisarzu, [w:] Mikołaj z Nagłowic. Sylwetka – twórczość – epoka, red. M. Garbaczowa, Kielce 1997.
Weintraub W., Paradoksy „poćciwości” Reja, „Pamiętnik Literacki” 1969, z. 4.
Wereszczyn, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 15, cz. 2, red. B. Chlebowski, J. Krzywicki, wg planu F. Sulimierskiego, Warszawa 1902.
Wereszczyński J., Instrukcyja albo Nauka o spowiedzi, jakim sposobem powinien ją każdy chrześcijański człowiek czynić Panu Bogu, Kraków 1585.
Wereszczyński J., Kazania, Petersburg 1854.
Wereszczyński J., Kazanie na dzień zaduszny, w którym się pokazuje, iż czyściec jest prawdziwie, z dowodem Pisma świętego, tak Starego jako i Nowego Zakonu, Kraków 1585.
Wereszczyński J., Kazanie przy przyjmowaniu świątości małżeństwa, Kraków 1585.
Wereszczyński J., Wizerunk na kształt kazania uczyniony o wzgardzie śmierci i świata tego nędznego, tudzież też o chwale onego a wdzięcznego Królestwa Niebieskiego, Kraków 1585.
Windakiewicz S., Mikołaj Rej z Nagłowic, Lublin 1922.
Wiśniewska H., Mikołaj Rej jako wzorzec dla pisarza Józefa Wereszczyńskiego (syna podsędka chełmskiego), „Białostockie Archiwum Naukowe” 2008, nr 8. https://doi.org/10.15290/baj.2008.08.16
Wiśniewska H., Renesansowe życie i dzieło Sebastiana Fabiana Klonowicza, Lublin 1985.
Witczak T., Spór o „Żywot i sprawy poćciwego ślachcica polskiego Mikołaja Reja z Nagłowic”, „Pamiętnik Literacki” 1975, z. 2.
„Z duchem w rozmawianiu”. Szesnastowieczna proza polska, oprac. W. Walecki, Kraków–Nowy Wiśnicz 1991.
Zdanowicz A., Rys dziejów literatury polskiej, t. 1, oprac. L. Sowiński, Wilno 1874.
Ziomek J., Renesans, Warszawa 1980.
Opublikowane
Wersje
- 2024-02-09 - (2)
- 2023-12-21 - (1)
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
