Jerzy ks. Zbaraski (1574–1631) wobec Kościoła i duchowieństwa katolickiego
DOI:
https://doi.org/10.18778/0208-6050.112.03Słowa kluczowe:
Kościół katolicki, kontrreformacja, jezuici, Jerzy ks. Zbaraski, dzieje Rzeczypospolitej w XVI i XVII w.Abstrakt
Jerzy ks. Zbaraski (1574–1631) był jednym z najwybitniejszych polityków polskich w pierwszej połowie XVII w. Potomek starej rodziny książęcej władającej wielkim latyfundium na kresach południowo-wschodnich, świetnie wykształcony, władający kilkoma obcymi językami, miał wszelkie predyspozycje do tego, aby odegrać wybitną rolę w dziejach Rzeczypospolitej. Pomijany przez Zygmunta III w nadaniach królewszczyzn i urzędów, dość szybko przeszedł jednak do opozycji. W niniejszym artykule omówiono stosunek księcia do Kościoła i duchowieństwa katolickiego. Zwrócono uwagę na fakt, że chociaż od wczesnego dzieciństwa był on wyznawcą katolicyzmu, to dość szybko popadł w konflikt z jezuitami. Utrudniło mu to karierę polityczną. Niemniej jednak w 1620 r. doczekał się awansu na urząd kasztelana krakowskiego. W latach dwudziestych XVII w. był już uznanym przywódcą antykrólewskiej opozycji. Książę nie akceptował zmian zachodzących w polskim Kościele i był przeciwnikiem polityki religijnej Zygmunta III. Sam był rzecznikiem tolerancji i utrzymania w mocy postanowień zawartych w akcie konfederacji warszawskiej z 1573 r. Występował w obronie prawosławia. Przyjaźnił się z przywódcą różnowierców na Litwie, Krzysztofem ks. Radziwiłłem. Opowiadał się za zwiększeniem świadczeń duchowieństwa na rzecz państwa. Konsekwentnie popierał interesy Akademii Krakowskiej. Był nieprzejednanym wrogiem jezuitów, których uważał za szermierzy kontrreformacyjnego fanatyzmu. Był zwolennikiem świeckiego, tolerancyjnego państwa, które nie ingeruje w kwestie wyznaniowe i światopoglądowe. Popularny i lubiany przez szlachtę, Jerzy ks. Zbaraski zmarł 30 lipca 1631 r., niemal powszechnie żałowany. Wieść o jego śmierci z radością przyjęli natomiast jezuici i ich adherenci na dworze królewskim.
Pobrania
Bibliografia
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Archiwum Radziwiłłów, nr 354, ser. 10, sygn. 974
Akta zjazdu stężyckiego w roku 1606 (Liber generationis Stężyce), [w:] Rokosz Zebrzydowskiego. Materyały historyczne poprzedzone przedmową i rozprawą pod tytułem Konfederacya i rokosz w dawnem prawie państwowem polskiem, wyd. A. Rembowski, Warszawa 1893, s. 1–489.
Jerzy książę Zbaraski 1574–1631. Szkic biograficzny – korespondencja, oprac. A. Filipczak-Kocur, cz. 2 (Korespondencja Jerzego Zbaraskiego [Listy]), Warszawa–Bellerive-sur-Allier 2020, s. 113–404.
Listy ks. Piotra Skargi T. J. z lat 1566–1610, wyd. J. Sygański, Kraków 1912.
Listy księcia Jerzego Zbaraskiego kasztelana krakowskiego z lat 1621–1631, wyd. A. Sokołowski, Kraków 1880, Scriptores Rerum Polonicarum, t. V.
Pisma polityczne z czasów rokoszu Zebrzydowskiego 1606–1608, t. II (Proza), wyd. J. Czubek, Kraków 1918.
Pisma polityczne z czasów rokoszu Zebrzydowskiego 1606–1608, t. III (Proza), wyd. J. Czubek, Kraków 1918.
Volumina legum, wyd. J. Ohryzko, t. III, Petersburg 1859.
Wielewicki J., Dziennik spraw domu zakonnego OO. Jezuitów u św. Barbary w Krakowie od r. 1609 do r. 1619 (włącznie), wyd. W. Chotkowski, Kraków 1889, Scriptores Rerum Polonicarum, t. XIV.
Wielewicki J., Dziennik spraw domu zakonnego OO. Jezuitów u św. Barbary w Krakowie od r. 1620 do r. 1629 (włącznie), wyd. W. Chotkowski, Kraków 1899, Scriptores Rerum Polonicarum, t. XVII.
Anusik Z., Dwa ostatnie pokolenia Tęczyńskich herbu Topór. Kilka korekt i uzupełnień dotyczących genealogii rodu, „Przegląd Historyczny” 2020, t. CXI, z. 4, s. 725–743. DOI: https://doi.org/10.36693/202004p.725-743
Anusik Z., Kariery faworytów królewskich a kariery opozycjonistów w dobie panowania Zygmunta III (1587–1632), „Przegląd Nauk Historycznych” 2004, R. III, nr 2(6), s. 5–62.
Anusik Z., Kasztelan krakowski Jerzy ks. Zbaraski (1574–1631). Szkic do portretu antyregalisty, „Przegląd Nauk Historycznych” 2010, R. IX, nr 1, s. 55–138.
Anusik Z., Kasztelan krakowski Jerzy ks. Zbaraski wobec króla Zygmunta III i problemów politycznych Rzeczypospolitej w latach 1621–1631, [w:] Wobec króla i Rzeczypospolitej. Magnateria Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku, red. E. Dubas-Urwanowicz, J. Urwanowicz, Kraków 2012, s. 499–552.
Anusik Z., Kasztelan krakowski Jerzy ks. Zbaraski wobec wojny pruskiej z lat 1626–1629, [w:] Historia na źródłach oparta. Studia ofiarowane Profesorowi Tadeuszowi Srogoszowi w 65. rocznicę urodzin, red. A. Stroynowski, Częstochowa 2017, s. 629–647.
Anusik Z., Kasztelan krakowski Jerzy ks. Zbaraski wobec zagrożenia granic Rzeczypospolitej ze strony Siedmiogrodu, [w:] Władza i polityka w czasach nowożytnych. Dyplomacja i sprawy wewnętrzne, red. Z. Anusik, M. Karkocha, Łódź 2020, s. 71–86. DOI: https://doi.org/10.18778/8220-090-4.06
Anusik Z., Latyfundia książąt Zbaraskich w XVI i XVII wieku, „Przegląd Nauk Historycznych” 2009, R. VIII, nr 1, s. 17–77.
Anusik Z., Latyfundium ostatnich Tęczyńskich. Dobra i właściciele, „Kwartalnik Historyczny” 2021, R. CXXVIII, nr 3, s. 697–741. DOI: https://doi.org/10.12775/KH.2021.128.3.01
Anusik Z., O książętach Wiśniowieckich raz jeszcze. W związku z wystąpieniem Ilony Czamańskiej, „Przegląd Nauk Historycznych” 2018, R. XVII, nr 1, s. 185–234. DOI: https://doi.org/10.18778/1644-857X.17.01.09
Augustyniak U., „Wolę mieć «religionem frigidam» niż «nullam»”. Jerzy i Krzysztof Zbarascy wobec rekatolicyzacji i zmiany systemu rządów w Rzeczypospolitej za Zygmunta III Wazy, „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 2014, R. LVIII, s. 73–104. DOI: https://doi.org/10.12775/OiRwP.2014.03
Boniecki A., Poczet rodów w Wielkiem Księstwie Litewskim w XV i XVI wieku, Warszawa 1887.
Czapliński W., Śląsk a Polska w pierwszych latach wojny trzydziestoletniej. Uwagi i spostrzeżenia, „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 1947, R. II, s. 141–181.
Dobrowolska W., Książęta Zbarascy w walce z hetmanem Żółkiewskim, Kraków 1930.
Dobrowolska W., Młodość Jerzego i Krzysztofa Zbaraskich. (Z wstępem o rodzie Zbaraskich i życiorysem Janusza Zbaraskiego wojewody bracławskiego), Przemyśl 1927.
Filipczak-Kocur A., „Contra majestatem” czy „pro publico bono”? Jerzy Zbaraski, kasztelan krakowski 1621–1631, [w:] Faworyci i opozycjoniści. Król a elity polityczne w Rzeczypospolitej XV–XVIII wieku, red. M. Markiewicz, R. Skowron, Kraków 2006, s. 261–281.
Hajdukiewicz L., Naymanowic (Najmanowicz) Jakub, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXII, Wrocław 1977, s. 640–645.
Jakowenko N., Ukrain’ska szljachta z kincja XIV do seredyny XVII stolittja (Wołyn’ i Central’na Ukraijna), wyd. 2, Kyijw 2008.
Jerzy książę Zbaraski 1574–1631. Szkic biograficzny – korespondencja, oprac. A. Filipczak-Kocur, cz. 1 (Szkic biograficzny), Warszawa–Bellerive-sur-Allier 2020, s. 9–111.
Machynia M., Sanguszko (Sanguszkowicz) Fiodor (Fedor, Teodor), [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXXIV, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992–1993, s. 480–482.
Maciszewski J., Wojna domowa w Polsce (1606–1609). Studium z dziejów walki przeciwko kontrreformacji, cz. 1 (Od Stężycy do Janowca), Wrocław 1960.
Merczyng H., Druga w Polsce egzekucya literacka. (Spalenie polskiego tłómaczenia Świętopełka-Bolestraszyckiego dzieła francuzkiego Moulin’a, w r. 1627), „Przegląd Historyczny” 1913, t. XVII, z. 1, s. 67–74.
Opatrny J. W., Bolestraszycki-Świętopełk Samuel, [w:] Polski słownik biograficzny, t. II, Kraków 1936, s. 285–286.
Szelągowski A., Śląsk i Polska wobec powstania czeskiego, Kraków–Lwów 1904.
Tazbir J., Hieronim Zahorowski i jego „Monita privata”, [w:] J. Tazbir, Arianie i katolicy, Warszawa 1971, s. 172–202.
Wolff J., Kniaziowie litewsko-ruscy od końca XIV wieku, Warszawa 1895.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
