Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica
type: channel
description: Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica początkowo ukazywało się pod nazwą Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, Seria I, Nauki Humanistyczno-Społeczne. W 1975 r. jego nazwę zmieniono na Acta Universitatis Lodziensis. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, Seria I, Nauki Humanistyczno-Społeczne, wyodrębniając równocześnie zeszyty o tematyce historycznej poprzez wprowadzenie dodatkowego określenia Folia Historica. Od 1980 r. kolejne numery naszego periodyku publikowane są pod obecnym tytułem. Na łamach periodyku publikowane są wyłącznie artykuły o charakterze naukowym dotyczące historii powszechnej i dziejów Polski od starożytności do czasów współczesnych.
publisher: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
language: pl
publication name: Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica
issn: 0208-6050
items: „Wełczowa zawera” – nieudana próba wywołania powstania na ziemiach bułgarskich w 1835 roku
items: Stosunek do ustroju demokratycznego w polskiej myśli socjalistycznej w latach 1918–1926
items: Nieznany portret Kazimierza Małachowskiego w mundurze pułkownika Księstwa Warszawskiego w zbiorach Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej
items: Pierwszy dowódca 4. Pułku Artylerii Ciężkiej płk Witold Konczakowski (1884–1948)
items: Spór sukcesyjny, którego nie było? Problemy mongolskiej polityki wewnętrznej 1221–1229
items: Korespondencja z Franzensbadu Klementyny Arvay: kobiece podróże ku polepszeniu zdrowia na przełomie XIX i XX wieku
items: Wojna o Falklandy w debatach parlamentu brytyjskiego w 1982 roku
items: Mieszkać inaczej w PRL. Ewolucja obrazu wnętrz prywatnych w wybranych publikacjach od lat sześćdziesiątych do osiemdziesiątych XX wieku
items: Żydowski opór cywilny w wybranych miejscowościach Kraju Warty (przykłady Kutna, Włocławka, Żychlina i Krośniewic)
items: Grobownictwo wojenne i kłopoty z materialnymi konsekwencjami krwawych strat wojennych w centralnej Polsce w świetle dokumentów archiwalnych i danych archeologicznych
items: Rodzina inteligencka od kuchni. Kilka uwag na temat prowadzenia domu w Warszawie drugiej połowy XIX w. na marginesie lektury zapisków Amalii Bartoszewicz
items: Słowo wstępne
items: Spory o rolę wojsk powietrznodesantowych w Armii Stanów Zjednoczonych (1940–1945)
items: Izraelsko-arabska wojna z czerwca 1967 roku. Wpływ na sytuację wewnętrzną i militarną Egiptu
items: Wieś Piaseczno jako powojenny ośrodek doświadczalny na tle europejskich realizacji oraz wcześniejszych koncepcji teoretycznych
items: Orzyski rozdział historii wojsk rakietowych (1961–1994): dostosowanie Wojska Polskiego do wymogów nowoczesnego pola walki
items: Wybrane kategorie sztuki wojennej
items: Wojna jako wyzwanie destrukcyjne: przekształcenia wschodniogalicyjskich muzeów w latach II wojny światowej
items: Czechosłowacka ustawa o szpiegostwie gospodarczym z 1935 roku
items: Lwów jako miejsce stacjonowania wojsk jagiellońskich w latach 1469–1520
items: Czeladź w rotach polskiej jazdy na przykładzie rejestrów z lat 1531 i 1538
items: Wojna, pieniądze, ziemia. Finansowe aspekty przygotowań do wojny przez szlachtę łęczycką (1407–1419)
items: Podpułkownik prof. Jerzy Stanisław Alexandrowicz (1886–1970). Kariera naukowa wojną przerwana
items: Propaganda i polityka. Problem rewindykacji dzieci polskich z okupowanych Niemiec na łamach wybranych tytułów prasy krajowej w pierwszych latach po II wojnie światowej
items: Biskup Stanisław Zdzitowiecki wobec wojny polsko-bolszewickiej
items: Badania kwantytatywne a historia wojskowości jagiellońskiej (ku ilościowemu ujęciu długiego trwania dynastii)
items: „Raz cię ucieszy, a dziesięć zasmęci”. Wizerunek kobiety w kalendarzach zamojskiego profesora Stanisława Niewieskiego z drugiej połowy wieku XVII
items: Ewolucja struktur organizacyjnych, rozwój kadry oraz bazy materialnej instytutu
items: Między mitem sublimacji a mitem apokalipsy wojennej w badaniu historii wojskowości XVII wieku

„Wełczowa zawera” – nieudana próba wywołania powstania na ziemiach bułgarskich w 1835 roku
type: item
description: Artykuł przedstawia jeden z epizodów bułgarskiego ruchu narodowowyzwoleńczego pierwszej połowy XIX w., który do historii przeszedł pod nazwą „Wełczowa zawera”. Tekst dotyczy wydarzeń rozgrywających się od momentu podpisania traktatu adrianopolskie­go we wrześniu 1829 r., poprzez pierwszą połowę lat trzydziestych XIX w., stanowiącą fazę przygotowań do powstania, aż do połowy 1835 r., czyli już po udaremnieniu spisku w wyniku zdrady tuż przed Wielkanocą i zesłaniu jednego z głównych przywódców ruchu Georgiego Mamarczewa.
subject: Articles
  topic: section
subject: Wełczowa zawera
  topic: keywords
subject: Georgi Mamarczew
  topic: keywords
subject: bułgarski ruch narodowowyzwoleńczy
  topic: keywords
subject: historia Bułgarii
  topic: keywords
subject: powstania bułgarskie
  topic: keywords
subject: Wielkie Tyrnowo
  topic: keywords
creator: Bartłomiej Rusin
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 39
ending page: 60
doi: 10.18778/0208-6050.118.04

Stosunek do ustroju demokratycznego w polskiej myśli socjalistycznej w latach 1918–1926
type: item
description: Polscy socjaliści w okresie kształtowania się państwowości polskiej chcieli, żeby ich ojczyzna docelowo opierała się na dwóch ideach – demokracji oraz socjalizmie. Dlatego współuczestniczyli w ustanawianiu w Drugiej Rzeczypospolitej ustroju demokratycznego. Uważali oni, że tylko na drodze ewolucyjnych reform w systemie parlamentarnym uda się ostatecznie stworzyć państwo socjalistyczne. W następnych latach, mimo negatywnego postrzegania polskich rządów i sytuacji politycznej w kraju, najważniejsi myśliciele w obozie Polskiej Partii Socjalistycznej konsekwentnie bronili demokracji i potępiali wszelkie formy dyktatury, m.in. dyktaturę bolszewików w Związku Radzieckim. W niniejszym artykule zbadano, jakich argumentów używali socjaliści na rzecz demokracji, czemu ich zdaniem ta forma rządów miała być nieodłącznym elementem pożądanego ładu oraz dlaczego dyktatura nie wchodziła w grę. Przeanalizowana została ich argumentacja na temat demokracji w latach 1918–1926, również w kontekście ówczesnych problemów polskiego systemu politycznego. Analizie zostały poddane też konkretne propozycje ustrojowe socjalistów, aby pokazać, jak rozumieli oni demokrację i do czego dążyli.
subject: Articles
  topic: section
subject: socjalizm
  topic: keywords
subject: komunizm
  topic: keywords
subject: ustrój demokratyczny
  topic: keywords
subject: ustrój autorytarny
  topic: keywords
subject: dyktatura proletariatu
  topic: keywords
subject: reformizm
  topic: keywords
subject: polska myśl socjalistyczna
  topic: keywords
subject: Polska Partia Socjalistyczna
  topic: keywords
creator: Jakub Sołtysiak
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 123
ending page: 150
doi: 10.18778/0208-6050.118.08

Nieznany portret Kazimierza Małachowskiego w mundurze pułkownika Księstwa Warszawskiego w zbiorach Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej
type: item
description: Artykuł przedstawia propozycję nowej identyfikacji mężczyzny sportretowanego w mun-durze wojskowym z okresu Księstwa Warszawskiego. Portret ten został zakupiony do zbiorów ówczesnego Muzeum Ziemi Kaliskiej w grudniu 1968 r. jako wizerunek Jana Szczepkowskiego, podporucznika związanego z kaliskim Korpusem Kadetów. Tożsamość sportretowanego nie została jednak zweryfikowana i obraz nigdy dotąd nie był przed-miotem zainteresowań badaczy. W latach 2020–2021 podjęta została analiza szczegółów umundurowania, dystynkcji i próba ustalenia formacji wojskowej sportretowanego, oparta m.in. na badaniach porównawczych znanych źródeł ikonograficznych i przepisów dotyczących ówczesnych ubiorów wojskowych. Istotną pomocą okazały się konsultacje z Przemysławem Dunajem, znawcą zagadnień związanych z „barwą i bronią” i współautorem specjalistycznych wydawnictw. Ustalono, że sportretowany wyobrażony został w mundurze 1. Pułku Piechoty Księstwa Warszawskiego zgodnym z przepisami, które obowiązywały między 1807 a 1810 r. Te i inne przesłanki pozwoliły na uściślenie datacji obrazu na lata 1808–1809 oraz na odczytanie tożsamości modela, którym okazał się pułkownik Kazimierz Małachowski, późniejszy generał i uczestnik powstania listopadowego.
subject: Articles
  topic: section
subject: portret dziewiętnastowieczny
  topic: keywords
subject: mundur pułkownika
  topic: keywords
subject: armia Księstwa Warszawskiego
  topic: keywords
subject: Kazimierz Małachowski
  topic: keywords
subject: odznaczenia wojskowe
  topic: keywords
subject: dystynkcje wojskowe
  topic: keywords
subject: Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej
  topic: keywords
creator: Ewa Andrzejewska
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 23
ending page: 38
doi: 10.18778/0208-6050.118.03

Pierwszy dowódca 4. Pułku Artylerii Ciężkiej płk Witold Konczakowski (1884–1948)
type: item
description: Tematem tekstu jest postać pierwszego dowódcy 4. Pułku Artylerii Ciężkiej płk. Witolda Konczakowskiego. Jednostka ta powstała jesienią 1921 r., po zakończeniu walk o granice Drugiej Rzeczypospolitej. Jej dowódca wywodził się z armii rosyjskiej. Miał bogate doświadczenie bojowe nabyte podczas I wojny światowej i na froncie polsko-rosyjskim. Odebrał również gruntowne wykształcenie artyleryjskie jeszcze w carskiej Rosji, które uzupełniał na kursach już w polskiej armii. Postawiony został przed trudnym zadaniem zorganizowania pułku. Zmagał się przede wszystkim z brakiem odpowiednich koszar dla nowej jednostki, co spowodowało konieczność jej rozdzielenia na dwa garnizony: Łódź i Częstochowę. Mimo wysokich ocen przełożonych w wieku zaledwie 47 lat przeniesiony został w stan spoczynku. W artykule przedstawiono również życie osobiste pułkownika.
subject: Articles
  topic: section
subject: artyleria ciężka
  topic: keywords
subject: armia Drugiej Rzeczypospolitej
  topic: keywords
subject: garnizon Łódź
  topic: keywords
creator: Artur Kuprianis
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 151
ending page: 169
doi: 10.18778/0208-6050.118.09

Spór sukcesyjny, którego nie było? Problemy mongolskiej polityki wewnętrznej 1221–1229
type: item
description: Artykuł jest poświęcony analizie mongolskiej polityki wewnętrznej w latach 1221–1229. Skupiono się w nim na problemach dotyczących sukcesji, które nastąpiły po odwrocie Mongołów z Chorezmu. W tekście zakwestionowano wersję sporu sukcesyjnego, którą przedstawiono w Tajnej historii Mongołów. Według autora jest ona częściowo fałszywa z powodu włączenia Dżocziego do rozmowy między Czyngis-chanem oraz jego innymi synami. Najnowsze badania, uzupełnione przekazem zawartym w kronice Raszida ad-Dina, pokazują, że Dżoczi nie mógł uczestniczyć w rozmowie z powodu choroby.
subject: Articles
  topic: section
subject: Czyngis-chan
  topic: keywords
subject: imperium mongolskie
  topic: keywords
subject: polityka wewnętrzna imperium mongolskiego
  topic: keywords
subject: Dżoczi
  topic: keywords
subject: Cháng Chūn
  topic: keywords
creator: Rafał Szewczyk
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 9
ending page: 21
doi: 10.18778/0208-6050.118.02

Korespondencja z Franzensbadu Klementyny Arvay: kobiece podróże ku polepszeniu zdrowia na przełomie XIX i XX wieku
type: item
description: Artykuł przedstawia podróże Klementyny Arvay, reprezentantki mieszczańskiego środowiska Rzeszowa, do uzdrowiska Franzensbad, znajdującego się na terenie dzisiejszych Czech. W drugiej połowie XIX w. wyjazdy „ku polepszeniu zdrowia” stanowiły ważny element praktyki zdrowotnej i społecznej, szczególnie w kontekście ograniczonych możliwości ówczesnej medycyny. Podróże tego typu miały jednak znaczenie nie tylko zdrowotne – były również przejawem rosnącej mobilności społecznej, emancypacji kobiet oraz ich uczestnictwa w życiu publicznym. Udział kobiet w kulturze uzdrowiskowej pozwalał im nie tylko na rekonwalescencję, lecz także nawiązywanie relacji towarzyskich, uczestnictwo w wydarzeniach kulturalnych i rozwijanie świadomości społecznej. Tekst zawiera przyczynkową biografię Klementyny Arvay, ukazując ją jako ciekawy przykład kobiety aktywnej, która mimo ograniczeń epoki podejmowała samodzielne decyzje o podróżach. Opis jej pobytu w Franzensbadzie obejmuje zarówno funkcjonowanie samego uzdrowiska, jak i charakterystyczne dla tamtego czasu rozrywki i praktyki kuracyjne.
subject: Articles
  topic: section
subject: podróże kobiet
  topic: keywords
subject: Franzensbad
  topic: keywords
subject: XIX wiek
  topic: keywords
subject: uzdrowisko
  topic: keywords
subject: kultura zdrowotna
  topic: keywords
subject: emancypacja kobiet
  topic: keywords
subject: historia Rzeszowa
  topic: keywords
subject: mobilność społeczna
  topic: keywords
creator: Magdalena Kaczmarek
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 79
ending page: 89
doi: 10.18778/0208-6050.118.06

Wojna o Falklandy w debatach parlamentu brytyjskiego w 1982 roku
type: item
description: W artykule skoncentrowano się na konflikcie o Falklandy/Malwiny, który miał miejsce między 2 kwietnia a 15 czerwca 1982 r. i toczył się pomiędzy Wielką Brytanią a Argentyną. Przedstawiono go poprzez analizę sprawozdań debat parlamentarnych odbywających się w obu izbach tej instytucji w czasie trwania wojny. Parlament Zjednoczonego Królestwa, obejmujący Izbę Lordów jak i Izbę Gmin, niezmiennie odgrywa rolę centralnego forum wymiany poglądów pomiędzy kluczowymi ugrupowaniami politycznymi. Mandaty uzyskane w wyniku wyborów parlamentarnych umożliwiają zwycięskiemu ugrupowaniu politycznemu sformowanie rządu.
subject: Articles
  topic: section
subject: Falklandy
  topic: keywords
subject: Malwiny
  topic: keywords
subject: Georgia Południowa
  topic: keywords
subject: General Belgrano
  topic: keywords
subject: Margaret Thatcher
  topic: keywords
subject: Leopoldo Galtieri
  topic: keywords
creator: Radosław Borowski
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 233
ending page: 256
doi: 10.18778/0208-6050.118.12

Mieszkać inaczej w PRL. Ewolucja obrazu wnętrz prywatnych w wybranych publikacjach od lat sześćdziesiątych do osiemdziesiątych XX wieku
type: item
description: Lektura polskich publikacji wnętrzarskich może być punktem wyjścia dla analizy sytuacji mieszkaniowej w PRL, oferty przemysłu meblarskiego, a nawet obyczajowości. Jednocześnie, przyglądając się prezentowanym materiałom ikonograficznym i wsłuchując się w język, jakim operują autorzy, można zaobserwować ewolucję, jaką w ciągu 30 lat, od okresu „małej stabilizacji”, przeszło samo pojęcie mieszkania. Trzy książki (Mieszkanie, Książka o mieszkaniu oraz Mieszkać inaczej) z trzech kolejnych dekad są świadectwem aspiracji, konkretnych problemów lokalowych i prób zmierzenia się z nimi za pomocą różnych metod i kierunków: od mieszkania uznawanego w latach sześćdziesiątych za miejsce, które musi sprawnie działać, po eklektyczną przestrzeń wolności w latach osiemdziesiątych, od form bezosobowych i ośrodków funkcjonalnych do emocji, tymczasowości i swobody i wreszcie od projekcji idealnej przyszłości, poprzez akceptację rzeczywistości aż po zupełną kontestację i świadomy eskapizm.
subject: Articles
  topic: section
subject: architektura wnętrz
  topic: keywords
subject: PRL
  topic: keywords
subject: mieszkanie
  topic: keywords
subject: meble
  topic: keywords
subject: książki o wnętrzach
  topic: keywords
creator: Agata Gabiś
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 203
ending page: 232
doi: 10.18778/0208-6050.118.11

Żydowski opór cywilny w wybranych miejscowościach Kraju Warty (przykłady Kutna, Włocławka, Żychlina i Krośniewic)
type: item
description: Pionierka badań nad historią społeczną getta warszawskiego Ruta Sakowska posługiwała się w swoich pracach pojęciem oporu cywilnego. Ponieważ Sakowska zaproponowała ujęcie holistyczne, może być ono szczególnie użyteczne także w badaniach nad mniejszymi, prowincjonalnymi społecznościami żydowskimi, w przypadku których dotychczasowy stan wiedzy nad Zagładą jest niewielki. W artykule jako przedmiot analizy wybrano cztery miasta i miasteczka w Kraju Warty: Kutno, Włocławek, Żychlin i Krośniewice. Z przeprowadzonych badań wynika, że podstawową formę oporu cywilnego stanowiła tam pomoc głodującym, a w większych skupiskach można również zaobserwować inne jego rodzaje, związane z życiem kulturalnym.
subject: Articles
  topic: section
subject: Holocaust
  topic: keywords
subject: opór cywilny
  topic: keywords
subject: getto
  topic: keywords
subject: judenraty
  topic: keywords
subject: uchodźcy żydowscy
  topic: keywords
subject: American Jewish Joint Distribution Committee
  topic: keywords
subject: Warthegau
  topic: keywords
creator: Kinga Czechowska
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 171
ending page: 202
doi: 10.18778/0208-6050.118.10

Grobownictwo wojenne i kłopoty z materialnymi konsekwencjami krwawych strat wojennych w centralnej Polsce w świetle dokumentów archiwalnych i danych archeologicznych
type: item
description: Tematem artykułu jest grobownictwo wojenne rozumiane jako systemy opieki nad grobami i cmentarzami wojennymi oraz konkretne, tak doraźne, jak i dalekosiężne problemy generowane przez materialne konsekwencje krwawych strat wojennych. Proponujemy wyróżnienie pięciu etapów grobownictwa wojennego na badanym przez nas obszarze, tj. na terenie centralnej Polski. Zwracamy przy tym szczególną uwagę na problematykę grobownictwa rosyjskiego, dotychczas rozpoznanego w stopniu mniejszym niż niemieckie i austriackie. Przedstawiamy argumenty za tezą, że grobownictwo wojenne jest ponadczasowym i złożonym problemem, szczególnie uciążliwym na tych obszarach, gdzie miejsca spoczynku poległych żołnierzy trwają w czasie ponadnormatywnie licznie. Dlatego proponujemy perspektywę postrzegania grobownictwa wojennego jako hereditas damnosa oraz jako ciągłości i wieloczasowych złożoności.
subject: Articles
  topic: section
subject: grobownictwo wojenne
  topic: keywords
subject: centralna Polska
  topic: keywords
subject: Wielka Wojna
  topic: keywords
subject: 1915
  topic: keywords
subject: 1918
  topic: keywords
subject: 1933
  topic: keywords
subject: ponadnormatywnie liczne krwawe straty
  topic: keywords
subject: hereditas damnosa
  topic: keywords
creator: Anna Izabella Zalewska
creator: Dorota Cyngot
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 91
ending page: 122
doi: 10.18778/0208-6050.118.07

Rodzina inteligencka od kuchni. Kilka uwag na temat prowadzenia domu w Warszawie drugiej połowy XIX w. na marginesie lektury zapisków Amalii Bartoszewicz
type: item
description: Artykuł opiera się na źródłach z Archiwum rodziny Bartoszewiczów, zgromadzonych w Archiwum Państwowym w Łodzi. Ukazuje codzienne życie warszawskiej inteligencji w XIX w. z perspektywy funkcjonowania gospodarstwa domowego. Podstawę źródłową stanowią notatki Amalii Bartoszewiczowej, żony nauczyciela i inspektora szkół warszawskich Adama, matki historyka Juliana Bartoszewicza. Analiza dostępnych źródeł umożliwiła ukazanie, w jaki sposób zarządzano gospodarstwem domowym w Warszawie w drugiej połowie XIX w. Dzięki zapiskom pani domu możliwe było odtworzenie poszczególnych wydatków, diety, zwyczajów kulinarnych oraz roli kobiety w zarządzaniu gospodarstwem domowym w tym okresie. Z dokumentów wynika, że rodzina utrzymywała się z pensji nauczycielskiej i emerytury (w późniejszym okresie) Adama Bartoszewicza. Zakupy produktów żywnościowych były codziennością, jednym z obowiązków zatrudnionej w domu służącej, jednak ściśle nadzorowanym przez gospodynię. Dieta miała charakter sezonowy, wyznaczany przez pory roku i oparty na dostępnych na targach warszawskich produktach, z wyraźnym wpływem religijnych nakazów postnych. Kuchnia mieszczańska, choć mniej rozpoznana w literaturze niż ziemiańska czy chłopska, była bogata i zróżnicowana, a jej różnorodność zależała od zasobów i gustu kulinarnego członków rodziny, przede wszystkim pana domu, do którego dostosowywano zwyczaje kulinarne rodziny. Panie domu korzystały z książek kucharskich i poradników prowadzenia domu, m.in. autorstwa Jana Szyttlera, a później też Lucyny Ćwierczakiewiczowej, której publikacje wprowadziły nowatorskie jak na owe czasy podejście do planowania posiłków oraz ułatwiały kobietom prowadzenie domu. Literatura przedmiotu, ale też literatura piękna z omawianego okresu uzupełnia obraz kuchni mieszczańskiej w połowie XIX w.
subject: Articles
  topic: section
subject: Archiwum rodziny Bartoszewiczów
  topic: keywords
subject: rodzina inteligencka w drugiej połowie XIX w.
  topic: keywords
subject: kuchnia mieszczańska w drugiej połowie XIX w.
  topic: keywords
subject: gospodarstwo domowe w drugiej połowie XIX w.
  topic: keywords
creator: Ilona Florczak
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 61
ending page: 78
doi: 10.18778/0208-6050.118.05

Słowo wstępne
type: item
subject: Other
  topic: section
creator: Małgorzata Karkocha
rights: Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2025-12-30
publication date: 2025-12-30
starting page: 5
ending page: 8
doi: 10.18778/0208-6050.118.01

Spory o rolę wojsk powietrznodesantowych w Armii Stanów Zjednoczonych (1940–1945)
type: item
description: Jednym z nowych rodzajów broni, który pojawił się w strukturach sił zbrojnych w okresie pomiędzy I i II wojną światową, są wojska powietrznodesantowe. W siłach zbrojnych Stanów Zjednoczonych wojska te formować zaczęto w roku 1940, inspirując się wzorcami zaczerpniętymi z mocarstw europejskich. Od 1940 do 1944 r. wojska powietrznodesantowe Armii Stanów Zjednoczonych rozrosły się od pojedynczego plutonu do rozmiaru samodzielnego korpusu. Niniejszy artykuł ma na celu przedstawienie sporów, których przedmiotem stały się wojska powietrznodesantowe Armii Stanów Zjednoczonych w okresie ich formowania. Spory te dotyczyły ich roli w siłach zbrojnych, podporządkowania, struktury organizacyjnej i metod działania. Do najważniejszych zagadnień związanych z tą problematyką należą kontrowersje wokół amerykańskich operacji powietrznodesantowych we francuskiej Afryce Północnej w latach 1942–1943 oraz brak wyciągnięcia z nich wniosków przez wyższą kadrę oficerską przed operacją Husky na Sycylii w 1943 r., kontrowersje dotyczące samej operacji sycylijskiej oraz następująca po niej konieczność weryfikacji i usprawnienia dotychczasowych metod, a także różne wizje ich użycia w dalszych latach toczącego się konfliktu.
subject: Articles
  topic: section
subject: wojska powietrznodesantowe
  topic: keywords
subject: wojska spadochronowe
  topic: keywords
subject: Armia Stanów Zjednoczonych
  topic: keywords
subject: II wojna światowa
  topic: keywords
subject: Komisja Swinga
  topic: keywords
creator: Mikołaj Prokop
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 145
ending page: 165
doi: 10.18778/0208-6050.119.09

Izraelsko-arabska wojna z czerwca 1967 roku. Wpływ na sytuację wewnętrzną i militarną Egiptu
type: item
description: Wojna sześciodniowa z czerwca 1967 r. była przełomowym momentem w historii Egiptu, ujawniającym słabości systemu autorytarnego Gamala Abdela Nasera. Klęska militarna w starciu z Izraelem doprowadziła do głębokiego kryzysu politycznego i społecznego, wymusiła rozliczenia w armii oraz refleksję nad funkcjonowaniem państwa. Naser, mimo chwilowej rezygnacji, utrzymał władzę dzięki masowemu poparciu społecznemu, a jego rządy uległy centralizacji i umocnieniu autorytarnego charakteru. W odpowiedzi na porażkę przeprowadzono reorganizację wojska i ograniczone reformy polityczne, które miały przywrócić stabilność. Wojna sześciodniowa doprowadziła do odejścia od idei panarabizmu na rzecz egipskiego nacjonalizmu i stała się początkiem procesu transformacji, kontynuowanego w latach siedemdziesiątych przez Anwara Sadata.
subject: Articles
  topic: section
subject: Egipt
  topic: keywords
subject: wojna z czerwca 1967 r.
  topic: keywords
subject: Gamal Abdel Naser
  topic: keywords
subject: wojsko
  topic: keywords
subject: społeczeństwo
  topic: keywords
creator: Magdalena Pogońska-Pol
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 229
ending page: 247
doi: 10.18778/0208-6050.119.13

Wieś Piaseczno jako powojenny ośrodek doświadczalny na tle europejskich realizacji oraz wcześniejszych koncepcji teoretycznych
type: item
description: Tuż po zakończeniu wojny, gdy cały kraj zmagał się z trudnościami ekonomicznymi, a niemal każda dziedzina życia wymagała inwestycji, architekci i planiści stanęli przed niezwykle ważnym zadaniem odbudowy kraju. Obok rekonstrukcji miast, głównie stolicy, pojawił się problem wsi i małych miasteczek, a dokładniej – znalezienia sposobu na to, by szybko i efektywnie naprawić straty spowodowane wojną, a jednocześnie poprawić jakość życia mieszkańców prowincji, co już przed wojną stanowiło pilne zagadnienie nie tylko dla architektów, lecz również higienistów. W krótkim czasie powstała koncepcja wsi doświadczalnej, której pomysłodawcą był Stefan Tworkowski. Na miejsce eksperymentu wybrano wieś Piaseczno k. Warki. Miała ona spełniać nie tylko podstawowe funkcje osady, ale również stanowić pole do zdobycia nowych doświadczeń z zakresu planistyki, ruralistyki, architektury i budownictwa, które następnie mogłyby zostać wykorzystane w innych wsiach w Polsce, zmagających się z podobnymi problemami. Sporządzono kilka koncepcji zabudowy, z których wyłoniono wariant do realizacji. Przy udziale zaproszonych do współpracy architektów oraz na podstawie starszych opracowań powstało kilka typów domów oraz zabudowań gospodarczych. Kolejnym etapem była holistyczna rekonstrukcja wsi. Niniejszy artykuł omawia historię osiedla eksperymentalnego, odnosząc się również do innych krajów europejskich, stojących przed podobnymi wyzwaniami. Szczególny nacisk położono na teoretyczne podstawy tego eksperymentu, zakorzenione we wcześniejszych badaniach, w celu uzupełnienia istniejącej wiedzy na temat wsi Piaseczno.
subject: Articles
  topic: section
subject: budownictwo wiejskie
  topic: keywords
subject: odbudowa wsi
  topic: keywords
subject: zagospodarowanie przestrzenne wsi
  topic: keywords
subject: budownictwo tradycyjne
  topic: keywords
subject: Stefan Tworkowski
  topic: keywords
subject: wieś doświadczalna
  topic: keywords
creator: Klaudia Piwowarska
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 167
ending page: 186
doi: 10.18778/0208-6050.119.10

Orzyski rozdział historii wojsk rakietowych (1961–1994): dostosowanie Wojska Polskiego do wymogów nowoczesnego pola walki
type: item
description: Początek lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku zaznaczył się nowym stopniem rozwoju Wojska Polskiego. Polegał on na stworzeniu wojsk rakietowych. Decyzja ta była uwarunkowana względami politycznymi związanymi z członkostwem w Układzie Warszawskim i zależnością strategiczną od Związku Radzieckiego. W ramach wojsk lądowych zaczęto tworzyć oddziały rakietowe mogące przenosić głowice jądrowe o zasięgu taktycznym (do 100 km) i operacyjno-taktycznym (50–450 km). Zgodnie z zamierzeniami organizacyjnymi Wojska Polskiego w 1961 r. wyznaczono bazę formowania pierwszych jednostek rakietowych w Garnizonie Orzysz. Dysponował on dobrą bazą koszarową, zapleczem technicznym i infrastrukturą poligonową. Powstała tam wówczas 32. Łużycka Brygada Artylerii, która była brygadą rakiet operacyjno-taktycznych. Równolegle w tym samym garnizonie powstał Ośrodek Szkolenia Artylerii szkolący kadry planowane do obsadzenia tworzonych jednostkach rakietowych. Zmieniająca się sytuacja międzynarodowa w drugiej połowie lat osiemdziesiątych spowodowała, że strona Polska nie widziała sensu utrzymywania wojsk rakietowych, które miały charakter ofensywny. W dniu 10 czerwca 1989 r., w ramach restrukturyzacji sił zbrojnych, 32. Łużycką Szkolną Brygadę Artylerii przeformowano w 32. Ośrodek Szkolenia Specjalistów Wojsk Rakietowych i Artylerii, który ostatecznie rozwiązano w 1994 r. Tym samym ten rodzaj wojsk na ponad trzydzieści lat zniknął ze struktur Wojska Polskiego. W artykule przedstawiono zakres zadań, jak i zmian organizacyjnych w wyżej wymienionych jednostkach wojskowych i ich wpływ na funkcjonowanie i rozwój lądowych wojsk rakietowych w oparciu o dokumenty archiwalne znajdujące się w archiwach Wojskowego Biura Historycznego: Centralnym Archiwum Wojskowym, Archiwum Wojskowym w Oleśnicy i Archiwum Wojskowym w Toruniu, jak i nieliczne opracowania naukowe.
subject: Articles
  topic: section
subject: Orzysz
  topic: keywords
subject: Wojsko Polskie
  topic: keywords
subject: wojska rakietowe
  topic: keywords
subject: głowice jądrowe
  topic: keywords
creator: Wiesław Bolesław Łach
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 249
ending page: 271
doi: 10.18778/0208-6050.119.14

Wybrane kategorie sztuki wojennej
type: item
description: Artykuł jest próbą rozwiązania problemu badawczego mającego wyraz w pytaniu: Które z pojęć sztuki wojennej można zaliczyć do jej kategorii i jaka jest ich treść? Autor w swojej publikacji proponuje nowe rozwiązania w tej kwestii. Wprowadza do dotychczasowej klasyfikacji nowe kategorie, które w jego opinii spełniają kryteria bardziej szczegółowego ich podziału. Celem artykułu jest również zwrócenie uwagi na potrzebę uporządkowania w pierwszej kolejności podstawowej problematyki terminologicznej wybranych kategorii sztuki wojennej.
subject: Articles
  topic: section
subject: sztuka wojenna
  topic: keywords
subject: historia sztuki wojennej
  topic: keywords
subject: strategia
  topic: keywords
subject: sztuka operacyjna
  topic: keywords
subject: taktyka
  topic: keywords
subject: wojna
  topic: keywords
creator: Jacek Lasota
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 273
ending page: 298
doi: 10.18778/0208-6050.119.15

Wojna jako wyzwanie destrukcyjne: przekształcenia wschodniogalicyjskich muzeów w latach II wojny światowej
type: item
description: W artykule przeanalizowano destrukcyjne zmiany, jakich doświadczyły instytucje muzealne trzech województw Drugiej Rzeczypospolitej: lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, w czasie sowieckiej i niemieckiej okupacji w latach II wojny światowej. Pod koniec okresu międzywojennego ruch muzealny we wschodniej Galicji osiągnął wysoki poziom rozwoju i cechował się instytucjonalną różnorodnością oraz bogactwem zbiorów. Poważne organizacyjne zmiany zaszły w muzealnictwie w 1940 r., kiedy sowieccy partyjni funkcjonariusze drastycznie zmniejszyli liczbę instytucji, a prywatne, kościelne i stowarzyszeniowe muzea zostały zlikwidowane. W latach niemieckiej okupacji muzea Lwowa, Tarnopola, Stanisławowa, Kołomyi, Sambora i Sokala zamknięto dla publiczności, a ich najcenniejsze zbiory odbierano, by dekorować nimi biura oraz wywozić je do III Rzeszy. Zarówno bolszewicy, jak i naziści dokonali grabieży takich muzealnych okazów, jak archeologiczne skarby michałkowskie z Podola (wywiezione do Moskwy), rysunki Albrechta Dürera oraz innych mistrzów polskich i obcych (zabrane do Berlina) oraz tysięcy innych zabytków muzealnych. Wiosną 1944 r. Niemcy wydali zezwolenie na ewakuację z lwowskich muzeów ukraińskich zabytków archeologicznych, a także polskich pamiątek narodowych. Negatywny bilans wojennych losów wchodniogalicyjskich muzeów objawia się rozproszeniem przedwojennych kolekcji i utratą ich integralności.
subject: Articles
  topic: section
subject: wschodnia Galicja
  topic: keywords
subject: II wojna światowa
  topic: keywords
subject: muzea
  topic: keywords
subject: okupacja
  topic: keywords
subject: reorganizacja instytucji kultury
  topic: keywords
subject: przemieszczenia dóbr kultury
  topic: keywords
subject: straty wojenne
  topic: keywords
creator: Liubomyr Khakhula
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 125
ending page: 143
doi: 10.18778/0208-6050.119.08

Czechosłowacka ustawa o szpiegostwie gospodarczym z 1935 roku
type: item
description: Sprawy gospodarcze w międzywojennej Czechosłowacji znajdowały się w kompetencji Ministerstwa Przemysłu, Handlu i Przedsiębiorstwa. Z tego względu właśnie ta centralna instytucja stała się wnioskodawcą ustawy przeciwko szpiegostwu gospodarczemu. Wydaje się jednak, że wspomniane ministerstwo przez długi czas nie doceniało wagi ochrony tajnych informacji. Co więcej, zwlekanie z przygotowaniem ustawy o szpiegostwie gospodarczym nie było jedynym przypadkiem, kiedy instytucja ta nie postępowała odpowiednio. Równocześnie jest bardzo interesujące, a zarazem zaskakujące, że problem szpiegostwa gospodarczego nie przyciągał również uwagi ministerstw Obrony Narodowej i Spraw Wewnętrznych, zwłaszcza że to drugie było dzięki sieci Centrali Wywiadowczej na bieżąco informowane o wyścigu na polu ekonomicznym i naukowo-badawczym. Ustawa o szpiegostwie gospodarczym (ustawa nr 71/1935), ze względu na jej opóźnienie, została przyjęta przez niektóre środowiska bardzo krytycznie, jako nadmiernie surowa, określona była nawet jako „wybryk” w systemie prawnym. Warto zauważyć, że w literaturze prawniczej III Rzeszy pojawiły się głosy postulujące, aby szpiegostwo przemysłowe traktować zgodnie z rozwiązaniami przewidzianymi w czechosłowackiej ustawie.
subject: Articles
  topic: section
subject: Czechosłowacja
  topic: keywords
subject: szpiegostwo przemysłowe
  topic: keywords
subject: ekonomika
  topic: keywords
subject: produkcja
  topic: keywords
subject: ustawodawstwo
  topic: keywords
creator: David Hubený
creator: Naděžda Kruglova
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 103
ending page: 124
doi: 10.18778/0208-6050.119.07

Lwów jako miejsce stacjonowania wojsk jagiellońskich w latach 1469–1520
type: item
description: Artykuł poświęcony jest obecności wojsk jagiellońskich – polskich oraz litewskich, a także epizodycznie krzyżackich we Lwowie na przełomie wieków średnich i nowożytności. Lwów jako najważniejsze miasto na ziemiach ruskich Królestwa Polskiego często był miejscem koncentracji oraz bazą logistyczną dla zaciężnych obrony potocznej, królewskiej chorągwi nadwornej (curienses) oraz pospolitego ruszenia, zarówno podczas działań obronnych, jak i zaczepnych.
subject: Articles
  topic: section
subject: Lwów
  topic: keywords
subject: zaciężni
  topic: keywords
subject: chorągiew nadworna
  topic: keywords
subject: obrona potoczna
  topic: keywords
subject: pospolite ruszenie
  topic: keywords
subject: garnizon
  topic: keywords
subject: Królestwo Polskie
  topic: keywords
subject: Jagiellonowie
  topic: keywords
creator: Oleg Hański
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 29
ending page: 55
doi: 10.18778/0208-6050.119.03

Czeladź w rotach polskiej jazdy na przykładzie rejestrów z lat 1531 i 1538
type: item
description: Wśród czeladzi towarzyszącej pocztom rycerskim i towarzyskim wyróżniała się grupa określana w źródłach jako pacholęta. Ci najprawdopodobniej młodzi chłopcy byli użyteczni przy opiece nad końmi, konserwacji uzbrojenia i zapewne wielu innych czynnościach obozowych. Ich działalność nie była zbyt widoczna na polach bitew, lecz niezwykle potrzebna, gdyż umożliwiała osiągnięcie gotowości bojowej oraz funkcjonowanie pocztom rycerskim i towarzyskim. Powstaje pytanie, czy w tej formie służby zachodziły jakieś zmiany na przestrzeni lat, czy też charakteryzowała się pewną stałością. Zachowało się niewiele źródeł, które świadczą o działalności pacholąt, dlatego też historycy często pomijali je w opracowaniach, poświęcając więcej miejsca zbrojnym, którzy bezpośrednio wpływali na wyniki bitew. Celem artykułu jest próba dokładniejszego przyjrzenia się roli pacholąt w pocztach rycerskich i towarzyskich. Skupię się głównie na wyprawie obertyńskiej z 1531 r. i chocimskiej z 1538 r., z których zachowały się cenne materiały źródłowe. Ich analiza umożliwia naszkicowanie odpowiedzi na następujące pytania: Jak odnotowywano obecność pacholąt w pocztach? Jaką odgrywały rolę w trakcie walki? Jakie wreszcie były warunki ich służby? Informacje takie można zdobyć głównie w oparciu o rejestry popisowe oraz ustawy i artykuły wojskowe pochodzące z XVI w., ale i wcześniejsze. Problemy te nie spotkały się do tej pory z szerszym zainteresowaniem historyków, dlatego niniejsza praca może stanowić przyczynek oraz wstęp do dalszych badań nad rolą i obecnością czeladzi w pocztach nie tylko towarzyskich, ale i rycerskich w Królestwie Polskim w okresie panowania Jagiellonów.
subject: Articles
  topic: section
subject: czeladź
  topic: keywords
subject: historia wojskowości
  topic: keywords
subject: Królestwo Polskie
  topic: keywords
subject: kawaleria
  topic: keywords
subject: zaciężni
  topic: keywords
subject: XVI wiek
  topic: keywords
creator: Krzysztof Gryglewski
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 69
ending page: 81
doi: 10.18778/0208-6050.119.05

Wojna, pieniądze, ziemia. Finansowe aspekty przygotowań do wojny przez szlachtę łęczycką (1407–1419)
type: item
description: W tekście podjęto problem wpływu czasu wojny na rozbudowę majętności ziemskich. Podstawę źródłową niniejszych rozważań stanowią księgi ziemskie łęczyckie, które są przechowywane w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Szczegółowe kwerendy, przeprowadzone dla okresu wielkiej wojny (1409–1411), wojny głodowej (1414) i wyprawy odwrotowej (1419), pozwoliły wskazać na tych właścicieli ziemskich, którzy w interesującym nas czasie aktywnie pozyskiwali kolejne połacie ziemi, powiększając w ten sposób stan posiadania. W źródłach dała się zauważyć aktywność Mikołaja z Oporowa, Stanisława z Bielaw oraz Pietrasza z Wroczyn. Co więcej, nie tylko aktywnie nabywali oni majątki, ale także służyli gotówką okolicznej szlachcie, co stanowi dowód na ich duże możliwości finansowe. Przeprowadzone analizy wykazały także, że szlachta – szczególnie ta niezbyt zamożna – nieustannie poszukiwała szybkiego zastrzyku gotówki, a taką możliwość stwarzały zastawy dóbr lub ich wieczysta sprzedaż. Można również zauważyć, że nobiles żyli w pewnym sensie na nieustanny kredyt, toteż wypada stwierdzić, że w świetle przebadanych informacji źródłowych intensywny obrót ziemią nie zawsze miał bezpośredni związek z czasem wojny, bowiem nawet w okresie pokoju odnotowujemy dużą liczbę operacji związanych z ziemią. Należy jednak pamiętać, że obowiązek wyekwipowania się na wyprawę w ramach pospolitego ruszenia na swój koszt, zmuszał szlachtę do poszukiwania środków pieniężnych, aby ową powinność jak najlepiej wypełnić.
subject: Articles
  topic: section
subject: wojna
  topic: keywords
subject: szlachta
  topic: keywords
subject: Łęczyca
  topic: keywords
subject: własność szlachecka
  topic: keywords
subject: pieniądze
  topic: keywords
subject: awans majątkowy
  topic: keywords
creator: Łukasz Ćwikła
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 9
ending page: 27
doi: 10.18778/0208-6050.119.02

Podpułkownik prof. Jerzy Stanisław Alexandrowicz (1886–1970). Kariera naukowa wojną przerwana
type: item
description: Jerzy S. Alexandrowicz to wybitny polski uczony, zasłużony żołnierz. Profesor Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, rektor Akademii Medycyny Weterynaryjnej we Lwowie, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, podsekretarz stanu w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Żołnierz września 1939 r., jeniec radziecki. W Armii Polskiej w ZSRR, Armii Polskiej na Wschodzie i w 2. Korpusie Polskim odpowiadał za organizację oświaty i edukacji. Po II wojnie światowej pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii, pracując w Stacji Morskiej w Plymouth, wniósł olbrzymi wkład do nauki światowej.
subject: Articles
  topic: section
subject: Jerzy S. Alexandrowicz
  topic: keywords
subject: żołnierz
  topic: keywords
subject: naukowiec
  topic: keywords
subject: wiceminister
  topic: keywords
subject: Armia Polska w ZSRR
  topic: keywords
subject: Armia Polska na Wschodzie
  topic: keywords
subject: 2. Korpus Polski
  topic: keywords
subject: emigracja
  topic: keywords
subject: Plymouth
  topic: keywords
creator: Janusz Zuziak
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 207
ending page: 228
doi: 10.18778/0208-6050.119.12

Propaganda i polityka. Problem rewindykacji dzieci polskich z okupowanych Niemiec na łamach wybranych tytułów prasy krajowej w pierwszych latach po II wojnie światowej
type: item
description: Jedną z bolesnych strat zadanych Polsce przez III Rzeszę był rabunek dzieci w celach germanizacyjnych. Po klęsce nazistowskich Niemiec podjęto akcję rewindykacyjną. Jej skuteczność zależała nie tylko od zaangażowania aparatu państwowego, ale także od włączenia się w poszukiwania społeczeństwa polskiego. W ówczesnych realiach rolę czynnika kreującego w najszerszym zakresie postawy społeczne odgrywała prasa. Stąd za zasadne należy uznać pytanie, w jaki sposób polska prasa podejmowała na swoich łamach problem rewindykacji dzieci polskich z okupowanych Niemiec. Czy realnie wspierała poszukiwania, czy też działania te przede wszystkim były narzędziem polityki i propagandy? Z uwagi na fakt, iż Łódź była wiodącym ośrodkiem w nazistowskiej polityce germanizacji dzieci polskich, należało sprawdzić, w jakim zakresie prasa łódzka – „Dziennik Łódzki”, „Express Ilustrowany” „Głos Robotniczy”, „Kurier Popularny” – włączyła się w działania na rzecz poszukiwania utraconych dzieci. Uzyskane informacje skonfrontowano z wybranymi tekstami z gazet ogólnopolskich. Analiza zawartości prasy pod kątem tematu poszukiwania i rewindykacji dzieci polskich dała zaskakujący rezultat. Okazało się, że gazety szerzej podjęły ten problem dopiero w 1947 r. Z treści artykułów wynikało, iż źródła słabej efektywności akcji rewindykacyjnej zawsze były na zewnątrz, w państwach i środowiskach, które dla Warszawy stanowiły przeciwnika politycznego. Stąd należy stwierdzić, że prorewindykacyjna aktywność polskiej prasy nie była samoistnym działaniem poszczególnych redakcji, a funkcją polityki zagranicznej władz powojennej Polski.
subject: Articles
  topic: section
subject: germanizacja dzieci
  topic: keywords
subject: rewindykacja dzieci
  topic: keywords
subject: ósmy proces norymberski
  topic: keywords
subject: prasa polska po II wojnie światowej
  topic: keywords
subject: Łódź
  topic: keywords
creator: Krztysztof Lesiakowski
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 187
ending page: 206
doi: 10.18778/0208-6050.119.11

Biskup Stanisław Zdzitowiecki wobec wojny polsko-bolszewickiej
type: item
description: Stanisław Zdzitowiecki pełnił funkcję biskupa diecezji kujawsko-kaliskiej, będącej najbardziej rozległą jednostką administracji kościelnej w granicach Królestwa Polskiego i Drugiej Rzeczypospolitej, w okresie zaborów i po odzyskaniu niepodległości przez Polskę. Okres ten był związany z ważnymi momentami dziejowymi, w tym wojną polsko-bolszewicką, po wybuchu której biskup wzywał wiernych swojej diecezji do obrony ojczyzny poprzez wstępowanie do armii ochotniczej i składanie ofiar na cele wojskowe. Apelował do kobiet, by podjęły obowiązki pielęgniarek, a do duchownych – o wykonywanie funkcji kapelanów. Po bohaterskiej obronie Włocławka i oddaleniu zagrożenia ze strony Armii Czerwonej zainicjował odprawianie uroczystych pogrzebów poległych żołnierzy i nabożeństw dziękczynnych za ocalenie miasta. Dla upamiętnienia Cudu nad Wisłą w kościele św. Jana we Włocławku intronizował obraz Matki Bożej Częstochowskiej. W kolejnych latach troszczył się o usuwanie materialnych skutków działań wojennych, które objęły m.in. zburzenie pałacu biskupiego, pożar biblioteki, dzieł sztuki i archiwum diecezjalnego. Jego staraniem odbudowano infrastrukturę kościelną oraz odpowiednio zabezpieczono pozostałe pamiątki przeszłości, a także częściowo odtworzono utracone archiwalia.
subject: Articles
  topic: section
subject: diecezja kujawsko-kaliska
  topic: keywords
subject: biskup Stanisław Zdzitowiecki
  topic: keywords
subject: Druga Rzeczpospolita
  topic: keywords
subject: wojna polsko-bolszewicka
  topic: keywords
creator: Michał Widera
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 83
ending page: 101
doi: 10.18778/0208-6050.119.06

Badania kwantytatywne a historia wojskowości jagiellońskiej (ku ilościowemu ujęciu długiego trwania dynastii)
type: item
description: Badania kwantytatywne prowadzone często w ramach historii gospodarczej znalazły zastosowanie również w historii wojskowości. Niejednokrotnie są jednak krytykowane jako niemiarodajne, ponieważ ich efektem ma być zliczenie pewnych wartości, a nie pomiar badanej rzeczywistości (J. Barzun). Jednak porównanie pewnych zjawisk w dłuższej perspektywie czasowej możliwe jest tylko i wyłącznie poprzez wprowadzenie wskaźników odzwierciedlających porównywane zjawiska. Metoda porównawcza była często wykorzystywana w ramach badań nad tak zwanym długim trwaniem (longue durée), zapoczątkowanych przez Fernanda Braudela. Braudel wyróżniał trzy poziomy opisu. Pierwszy – najpłytszy – dotyczył typowej historii idiograficznej – wydarzeniowej. Drugi – głębszy – odnosił się do tak zwanych koniunktur, czyli dłuższych, wewnętrznie spójnych okresów lub problemów. Trzeci – najgłębszy – odnoszący się do zjawisk trwających przez pokolenia i często nieuświadomionych dla ich uczestników, nazywał strukturą. Panowanie Jagiellonów na polskim tronie (1386–1572) zarówno pod względem długości trwania, jak i skomplikowanej struktury można uznać za długie trwanie. Jednak dzieje militarne w klasycznym rozumieniu plasują się na poziomie pierwszym. Zazwyczaj są prostym opisem następstwa wydarzeń. Aby móc traktować je jako element koniunktury, czy nawet struktury, niezbędne wydaje się powiązanie ich z dziejami społecznymi i gospodarczymi, dopiero wówczas spełnią postulat badawczy długiego trwania. Takie przeorientowanie badań historyczno-wojskowych może stać się podstawą do przełamania stagnacji obserwowanej od wielu lat w zakresie badań nad wojskowością.
subject: Articles
  topic: section
subject: Jagiellonowie
  topic: keywords
subject: późne średniowiecze
  topic: keywords
subject: wczesna nowożytność
  topic: keywords
subject: historia wojskowości
  topic: keywords
subject: badania kwantytatywne
  topic: keywords
subject: długie trwanie (longue durée)
  topic: keywords
creator: Aleksander Bołdyrew
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 57
ending page: 68
doi: 10.18778/0208-6050.119.04

Słowo wstępne
type: item
subject: Other
  topic: section
creator: Tadeusz Grabarczyk
rights: Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2026-05-18
publication date: 2026-05-18
starting page: 5
ending page: 7
doi: 10.18778/0208-6050.119.01

„Raz cię ucieszy, a dziesięć zasmęci”. Wizerunek kobiety w kalendarzach zamojskiego profesora Stanisława Niewieskiego z drugiej połowy wieku XVII
type: item
description: Celem artykułu jest analiza wizerunku kobiety w satyrycznych epigramatach z kalendarzy autorstwa Stanisława Niewieskiego (ok. 1645–1699), profesora fizyki, matematyki i medycyny, rektora Akademii Zamojskiej. Kalendarze jego autorstwa wyróżniają się na tle innych dużą liczbą krótkich utworów wierszowanych o tematyce społeczno-obyczajowej, które w większości dotyczą kobiet. Mimo wzrostu zainteresowania tematyką kobiecą, teksty te nie były dotychczas analizowane pod kątem ukazania w nich kobiet. W artykule dokonano analizy tekstów Niewieskiego, zaprezentowano, jakimi treściami była inspirowana jego twórczość, a także porównano ją z innymi przykładami polskiej satyry antykobiecej XVII w.
subject: Articles
  topic: section
subject: kalendarz
  topic: keywords
subject: kobieta
  topic: keywords
subject: Stanisław Niewieski (ok. 1645–1699)
  topic: keywords
subject: Akademia Zamojska
  topic: keywords
subject: Zamość
  topic: keywords
subject: literatura staropolska
  topic: keywords
creator: Monika Szamik
rights: Prawa autorskie (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-30
publication date: 2024-12-30
starting page: 131
ending page: 145
doi: 10.18778/0208-6050.116.08

Ewolucja struktur organizacyjnych, rozwój kadry oraz bazy materialnej instytutu
type: item
subject: Articles
  topic: section
creator: Stefan Banasiak
rights: Prawa autorskie (c)
date: 1988-01-01
publication date: 1988-01-01
starting page: 3
ending page: 19

Między mitem sublimacji a mitem apokalipsy wojennej w badaniu historii wojskowości XVII wieku
type: item
description: Historia jest nauką idiograficzną, a w związku z tym obserwujemy wielość postaw także wśród siedemnastowiecznych żołnierzy. Rzeczywisty obraz żołnierza lokował się między kształtowanym przez Jana Długosza i innych pisarzy ideałem rycerza a wizją apokalipsy wojennej, aczkolwiek ze wskazaniem na tę drugą możliwość.
subject: Articles
  topic: section
subject: sublimacja
  topic: keywords
subject: mit
  topic: keywords
subject: apokalipsa wojenna
  topic: keywords
subject: historia wojskowości
  topic: keywords
subject: XVII wiek
  topic: keywords
creator: Tadeusz Srogosz
rights: Prawa autorskie (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
date: 2024-12-31
publication date: 2024-12-31
starting page: 9
ending page: 22
doi: 10.18778/0208-6050.117.02