Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica
Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica początkowo ukazywało się pod nazwą Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, Seria I, Nauki Humanistyczno-Społeczne. W 1975 r. jego nazwę zmieniono na Acta Universitatis Lodziensis. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Łódzkiego, Seria I, Nauki Humanistyczno-Społeczne, wyodrębniając równocześnie zeszyty o tematyce historycznej poprzez wprowadzenie dodatkowego określenia Folia Historica. Od 1980 r. kolejne numery naszego periodyku publikowane są pod obecnym tytułem. Na łamach periodyku publikowane są wyłącznie artykuły o charakterze naukowym dotyczące historii powszechnej i dziejów Polski od starożytności do czasów współczesnych.
„Wełczowa zawera” – nieudana próba wywołania powstania na ziemiach bułgarskich w 1835 roku
Artykuł przedstawia jeden z epizodów bułgarskiego ruchu narodowowyzwoleńczego pierwszej połowy XIX w., który do historii przeszedł pod nazwą „Wełczowa zawera”. Tekst dotyczy wydarzeń rozgrywających się od momentu podpisania traktatu adrianopolskie­go we wrześniu 1829 r., poprzez pierwszą połowę lat trzydziestych XIX w., stanowiącą fazę przygotowań do powstania, aż do połowy 1835 r., czyli już po udaremnieniu spisku w wyniku zdrady tuż przed Wielkanocą i zesłaniu jednego z głównych przywódców ruchu Georgiego Mamarczewa.
Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Stosunek do ustroju demokratycznego w polskiej myśli socjalistycznej w latach 1918–1926
Polscy socjaliści w okresie kształtowania się państwowości polskiej chcieli, żeby ich ojczyzna docelowo opierała się na dwóch ideach – demokracji oraz socjalizmie. Dlatego współuczestniczyli w ustanawianiu w Drugiej Rzeczypospolitej ustroju demokratycznego. Uważali oni, że tylko na drodze ewolucyjnych reform w systemie parlamentarnym uda się ostatecznie stworzyć państwo socjalistyczne. W następnych latach, mimo negatywnego postrzegania polskich rządów i sytuacji politycznej w kraju, najważniejsi myśliciele w obozie Polskiej Partii Socjalistycznej konsekwentnie bronili demokracji i potępiali wszelkie formy dyktatury, m.in. dyktaturę bolszewików w Związku Radzieckim. W niniejszym artykule zbadano, jakich argumentów używali socjaliści na rzecz demokracji, czemu ich zdaniem ta forma rządów miała być nieodłącznym elementem pożądanego ładu oraz dlaczego dyktatura nie wchodziła w grę. Przeanalizowana została ich argumentacja na temat demokracji w latach 1918–1926, również w kontekście ówczesnych problemów polskiego systemu politycznego. Analizie zostały poddane też konkretne propozycje ustrojowe socjalistów, aby pokazać, jak rozumieli oni demokrację i do czego dążyli.
Nieznany portret Kazimierza Małachowskiego w mundurze pułkownika Księstwa Warszawskiego w zbiorach Muzeum Okręgowego Ziemi Kaliskiej
Artykuł przedstawia propozycję nowej identyfikacji mężczyzny sportretowanego w mun-durze wojskowym z okresu Księstwa Warszawskiego. Portret ten został zakupiony do zbiorów ówczesnego Muzeum Ziemi Kaliskiej w grudniu 1968 r. jako wizerunek Jana Szczepkowskiego, podporucznika związanego z kaliskim Korpusem Kadetów. Tożsamość sportretowanego nie została jednak zweryfikowana i obraz nigdy dotąd nie był przed-miotem zainteresowań badaczy. W latach 2020–2021 podjęta została analiza szczegółów umundurowania, dystynkcji i próba ustalenia formacji wojskowej sportretowanego, oparta m.in. na badaniach porównawczych znanych źródeł ikonograficznych i przepisów dotyczących ówczesnych ubiorów wojskowych. Istotną pomocą okazały się konsultacje z Przemysławem Dunajem, znawcą zagadnień związanych z „barwą i bronią” i współautorem specjalistycznych wydawnictw. Ustalono, że sportretowany wyobrażony został w mundurze 1. Pułku Piechoty Księstwa Warszawskiego zgodnym z przepisami, które obowiązywały między 1807 a 1810 r. Te i inne przesłanki pozwoliły na uściślenie datacji obrazu na lata 1808–1809 oraz na odczytanie tożsamości modela, którym okazał się pułkownik Kazimierz Małachowski, późniejszy generał i uczestnik powstania listopadowego.
Pierwszy dowódca 4. Pułku Artylerii Ciężkiej płk Witold Konczakowski (1884–1948)
Tematem tekstu jest postać pierwszego dowódcy 4. Pułku Artylerii Ciężkiej płk. Witolda Konczakowskiego. Jednostka ta powstała jesienią 1921 r., po zakończeniu walk o granice Drugiej Rzeczypospolitej. Jej dowódca wywodził się z armii rosyjskiej. Miał bogate doświadczenie bojowe nabyte podczas I wojny światowej i na froncie polsko-rosyjskim. Odebrał również gruntowne wykształcenie artyleryjskie jeszcze w carskiej Rosji, które uzupełniał na kursach już w polskiej armii. Postawiony został przed trudnym zadaniem zorganizowania pułku. Zmagał się przede wszystkim z brakiem odpowiednich koszar dla nowej jednostki, co spowodowało konieczność jej rozdzielenia na dwa garnizony: Łódź i Częstochowę. Mimo wysokich ocen przełożonych w wieku zaledwie 47 lat przeniesiony został w stan spoczynku. W artykule przedstawiono również życie osobiste pułkownika.
Spór sukcesyjny, którego nie było? Problemy mongolskiej polityki wewnętrznej 1221–1229
Artykuł jest poświęcony analizie mongolskiej polityki wewnętrznej w latach 1221–1229. Skupiono się w nim na problemach dotyczących sukcesji, które nastąpiły po odwrocie Mongołów z Chorezmu. W tekście zakwestionowano wersję sporu sukcesyjnego, którą przedstawiono w Tajnej historii Mongołów. Według autora jest ona częściowo fałszywa z powodu włączenia Dżocziego do rozmowy między Czyngis-chanem oraz jego innymi synami. Najnowsze badania, uzupełnione przekazem zawartym w kronice Raszida ad-Dina, pokazują, że Dżoczi nie mógł uczestniczyć w rozmowie z powodu choroby.
polityka wewnętrzna imperium mongolskiego
Korespondencja z Franzensbadu Klementyny Arvay: kobiece podróże ku polepszeniu zdrowia na przełomie XIX i XX wieku
Artykuł przedstawia podróże Klementyny Arvay, reprezentantki mieszczańskiego środowiska Rzeszowa, do uzdrowiska Franzensbad, znajdującego się na terenie dzisiejszych Czech. W drugiej połowie XIX w. wyjazdy „ku polepszeniu zdrowia” stanowiły ważny element praktyki zdrowotnej i społecznej, szczególnie w kontekście ograniczonych możliwości ówczesnej medycyny. Podróże tego typu miały jednak znaczenie nie tylko zdrowotne – były również przejawem rosnącej mobilności społecznej, emancypacji kobiet oraz ich uczestnictwa w życiu publicznym. Udział kobiet w kulturze uzdrowiskowej pozwalał im nie tylko na rekonwalescencję, lecz także nawiązywanie relacji towarzyskich, uczestnictwo w wydarzeniach kulturalnych i rozwijanie świadomości społecznej. Tekst zawiera przyczynkową biografię Klementyny Arvay, ukazując ją jako ciekawy przykład kobiety aktywnej, która mimo ograniczeń epoki podejmowała samodzielne decyzje o podróżach. Opis jej pobytu w Franzensbadzie obejmuje zarówno funkcjonowanie samego uzdrowiska, jak i charakterystyczne dla tamtego czasu rozrywki i praktyki kuracyjne.
Wojna o Falklandy w debatach parlamentu brytyjskiego w 1982 roku
W artykule skoncentrowano się na konflikcie o Falklandy/Malwiny, który miał miejsce między 2 kwietnia a 15 czerwca 1982 r. i toczył się pomiędzy Wielką Brytanią a Argentyną. Przedstawiono go poprzez analizę sprawozdań debat parlamentarnych odbywających się w obu izbach tej instytucji w czasie trwania wojny. Parlament Zjednoczonego Królestwa, obejmujący Izbę Lordów jak i Izbę Gmin, niezmiennie odgrywa rolę centralnego forum wymiany poglądów pomiędzy kluczowymi ugrupowaniami politycznymi. Mandaty uzyskane w wyniku wyborów parlamentarnych umożliwiają zwycięskiemu ugrupowaniu politycznemu sformowanie rządu.
Mieszkać inaczej w PRL. Ewolucja obrazu wnętrz prywatnych w wybranych publikacjach od lat sześćdziesiątych do osiemdziesiątych XX wieku
Lektura polskich publikacji wnętrzarskich może być punktem wyjścia dla analizy sytuacji mieszkaniowej w PRL, oferty przemysłu meblarskiego, a nawet obyczajowości. Jednocześnie, przyglądając się prezentowanym materiałom ikonograficznym i wsłuchując się w język, jakim operują autorzy, można zaobserwować ewolucję, jaką w ciągu 30 lat, od okresu „małej stabilizacji”, przeszło samo pojęcie mieszkania. Trzy książki (Mieszkanie, Książka o mieszkaniu oraz Mieszkać inaczej) z trzech kolejnych dekad są świadectwem aspiracji, konkretnych problemów lokalowych i prób zmierzenia się z nimi za pomocą różnych metod i kierunków: od mieszkania uznawanego w latach sześćdziesiątych za miejsce, które musi sprawnie działać, po eklektyczną przestrzeń wolności w latach osiemdziesiątych, od form bezosobowych i ośrodków funkcjonalnych do emocji, tymczasowości i swobody i wreszcie od projekcji idealnej przyszłości, poprzez akceptację rzeczywistości aż po zupełną kontestację i świadomy eskapizm.
Żydowski opór cywilny w wybranych miejscowościach Kraju Warty (przykłady Kutna, Włocławka, Żychlina i Krośniewic)
Pionierka badań nad historią społeczną getta warszawskiego Ruta Sakowska posługiwała się w swoich pracach pojęciem oporu cywilnego. Ponieważ Sakowska zaproponowała ujęcie holistyczne, może być ono szczególnie użyteczne także w badaniach nad mniejszymi, prowincjonalnymi społecznościami żydowskimi, w przypadku których dotychczasowy stan wiedzy nad Zagładą jest niewielki. W artykule jako przedmiot analizy wybrano cztery miasta i miasteczka w Kraju Warty: Kutno, Włocławek, Żychlin i Krośniewice. Z przeprowadzonych badań wynika, że podstawową formę oporu cywilnego stanowiła tam pomoc głodującym, a w większych skupiskach można również zaobserwować inne jego rodzaje, związane z życiem kulturalnym.
American Jewish Joint Distribution Committee
Grobownictwo wojenne i kłopoty z materialnymi konsekwencjami krwawych strat wojennych w centralnej Polsce w świetle dokumentów archiwalnych i danych archeologicznych
Tematem artykułu jest grobownictwo wojenne rozumiane jako systemy opieki nad grobami i cmentarzami wojennymi oraz konkretne, tak doraźne, jak i dalekosiężne problemy generowane przez materialne konsekwencje krwawych strat wojennych. Proponujemy wyróżnienie pięciu etapów grobownictwa wojennego na badanym przez nas obszarze, tj. na terenie centralnej Polski. Zwracamy przy tym szczególną uwagę na problematykę grobownictwa rosyjskiego, dotychczas rozpoznanego w stopniu mniejszym niż niemieckie i austriackie. Przedstawiamy argumenty za tezą, że grobownictwo wojenne jest ponadczasowym i złożonym problemem, szczególnie uciążliwym na tych obszarach, gdzie miejsca spoczynku poległych żołnierzy trwają w czasie ponadnormatywnie licznie. Dlatego proponujemy perspektywę postrzegania grobownictwa wojennego jako hereditas damnosa oraz jako ciągłości i wieloczasowych złożoności.
Rodzina inteligencka od kuchni. Kilka uwag na temat prowadzenia domu w Warszawie drugiej połowy XIX w. na marginesie lektury zapisków Amalii Bartoszewicz
Artykuł opiera się na źródłach z Archiwum rodziny Bartoszewiczów, zgromadzonych w Archiwum Państwowym w Łodzi. Ukazuje codzienne życie warszawskiej inteligencji w XIX w. z perspektywy funkcjonowania gospodarstwa domowego. Podstawę źródłową stanowią notatki Amalii Bartoszewiczowej, żony nauczyciela i inspektora szkół warszawskich Adama, matki historyka Juliana Bartoszewicza. Analiza dostępnych źródeł umożliwiła ukazanie, w jaki sposób zarządzano gospodarstwem domowym w Warszawie w drugiej połowie XIX w. Dzięki zapiskom pani domu możliwe było odtworzenie poszczególnych wydatków, diety, zwyczajów kulinarnych oraz roli kobiety w zarządzaniu gospodarstwem domowym w tym okresie. Z dokumentów wynika, że rodzina utrzymywała się z pensji nauczycielskiej i emerytury (w późniejszym okresie) Adama Bartoszewicza. Zakupy produktów żywnościowych były codziennością, jednym z obowiązków zatrudnionej w domu służącej, jednak ściśle nadzorowanym przez gospodynię. Dieta miała charakter sezonowy, wyznaczany przez pory roku i oparty na dostępnych na targach warszawskich produktach, z wyraźnym wpływem religijnych nakazów postnych. Kuchnia mieszczańska, choć mniej rozpoznana w literaturze niż ziemiańska czy chłopska, była bogata i zróżnicowana, a jej różnorodność zależała od zasobów i gustu kulinarnego członków rodziny, przede wszystkim pana domu, do którego dostosowywano zwyczaje kulinarne rodziny. Panie domu korzystały z książek kucharskich i poradników prowadzenia domu, m.in. autorstwa Jana Szyttlera, a później też Lucyny Ćwierczakiewiczowej, której publikacje wprowadziły nowatorskie jak na owe czasy podejście do planowania posiłków oraz ułatwiały kobietom prowadzenie domu. Literatura przedmiotu, ale też literatura piękna z omawianego okresu uzupełnia obraz kuchni mieszczańskiej w połowie XIX w.
rodzina inteligencka w drugiej połowie XIX w.
kuchnia mieszczańska w drugiej połowie XIX w.
gospodarstwo domowe w drugiej połowie XIX w.
Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
„Raz cię ucieszy, a dziesięć zasmęci”. Wizerunek kobiety w kalendarzach zamojskiego profesora Stanisława Niewieskiego z drugiej połowy wieku XVII
Celem artykułu jest analiza wizerunku kobiety w satyrycznych epigramatach z kalendarzy autorstwa Stanisława Niewieskiego (ok. 1645–1699), profesora fizyki, matematyki i medycyny, rektora Akademii Zamojskiej. Kalendarze jego autorstwa wyróżniają się na tle innych dużą liczbą krótkich utworów wierszowanych o tematyce społeczno-obyczajowej, które w większości dotyczą kobiet. Mimo wzrostu zainteresowania tematyką kobiecą, teksty te nie były dotychczas analizowane pod kątem ukazania w nich kobiet. W artykule dokonano analizy tekstów Niewieskiego, zaprezentowano, jakimi treściami była inspirowana jego twórczość, a także porównano ją z innymi przykładami polskiej satyry antykobiecej XVII w.
Prawa autorskie (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Ewolucja struktur organizacyjnych, rozwój kadry oraz bazy materialnej instytutu
Między mitem sublimacji a mitem apokalipsy wojennej w badaniu historii wojskowości XVII wieku
Historia jest nauką idiograficzną, a w związku z tym obserwujemy wielość postaw także wśród siedemnastowiecznych żołnierzy. Rzeczywisty obraz żołnierza lokował się między kształtowanym przez Jana Długosza i innych pisarzy ideałem rycerza a wizją apokalipsy wojennej, aczkolwiek ze wskazaniem na tę drugą możliwość.
Obciążenia ludności starostwa krzepickiego (woj. krakowskie) w okresie Wielkiej Wojny Północnej
Przedstawiony artykuł koncentruje się na takim wątku Wielkiej Wojny Północnej (1700–1721), jakim były obciążenia ludności cywilnej na rzecz maszerujących czy zatrzymujących się na dłużej oddziałów wojskowych poszczególnych stron konfliktu. Zazwyczaj Wielka Wojna Północna kojarzy się z wielkimi bitwami czy nazwiskami sławnych dowódców. Zapominamy jednak, iż za tymi głośnymi wydarzeniami czy znaczącymi postaciami stały ogromne rzesze ludności cywilnej, która brała na swoje barki dostarczenie żywności dla ludzi, obroku dla zwierząt czy też gotowego pieniądza, którego często żądali wojskowi. Do tego dochodziły liczne, dodatkowe obciążenia cywilów, takie jak np. dostarczenie wozów czy transport określonych produktów. Właśnie tego typu świadczenia i wydatki cywilów na rzecz walczących stron autor starał się ukazać w swoim artykule. Uczynił to na przykładzie ludności niegrodowego starostwa krzepickiego, usytuowanego w województwie krakowskim, na styku historycznej Małopolski i Wielkopolski. Mieszkańcy tego starostwa doświadczali obciążeń na rzecz wojskowych przez lat kilkanaście (1702–1716), a ogólne sumy ich wydatków były ogromne nie tylko w skali poszczególnych miejscowości, ale i całej, nieubogiej nadgranicznej królewszczyzny.
Mieszkańcy Królestwa Polskiego wobec zagrożenia wojną w latach 1890–1914 w świetle raportów konsulów niemieckich i austro-węgierskich z Warszawy
W Królestwie Polskim w okresie 1890–1914 regularnie co kilka lat dochodziło do wzrostu obaw o możliwość wybuchu wojny między Rosją z jednej strony a Niemcami i Austro-Węgrami z drugiej. Nastroje te wywoływały m.in. zmiany w dyslokacji wojsk, przetasowania personalne w warszawskim okręgu wojskowym, manewry wojskowe, powoływanie rezerwistów na ćwiczenia, krążące plotki oraz kryzysy międzynarodowe. Królestwo Polskie było najbardziej na zachód wysuniętą prowincją rosyjską z trzech stron otoczoną przez potencjalnych wrogów, tj. Niemcy i Austro-Węgry. W przypadku wojny europejskiej od jej pierwszych godzin stanowiłoby teren walk, grożących życiu i mieniu jego mieszkańców. Mieszkańcy prowincji, zwłaszcza w okresie rewolucji lat 1905–1907, obawiali się pruskiej interwencji militarnej, która miałaby zapobiec przywróceniu autonomii Królestwa Polskiego w granicach rosyjskiego imperium.
„To end all wars” – czy o to walczyli Amerykanie w Great War i co z tego wynikło?
Prezydent Woodrow Wilson, przemawiając w Kongresie 2 kwietnia 1917 r., przedstawił wniosek o wypowiedzenie wojny Niemcom. Odwołał się do ideałów, na których została zbudowana republika, a więc demokracji, wolności i prawa każdego człowieka do szczęścia. Podkreślał wzniosłe i szlachetne (a nie egoistyczne) motywy decyzji, by uchronić cywilizację/świat przed militaryzmem, autokracją, niesprawiedliwością etc. Udział Amerykanów w działaniach wojennych w Europie potraktowano jako rodzaj krucjaty w obronie wolności i prawa małych narodów do samostanowienia oraz budowy sprawiedliwego, pokojowego świata. Moralistyka prezydenta (m.in. „świat musi być bezpieczny dla demokracji”, „wojna kończąca wojny po wsze czasy”) okazała się użytecznym i skutecznym sposobem, by uzyskać masowe i wszechstronne poparcie wysiłku wojennego przez Amerykanów. Bezprecedensowym działaniom rządowym związanym z prowadzeniem wojny towarzyszyła przyśpieszona amerykanizacja wieloetnicznego społeczeństwa. Wszystkie grupy narodowe i etniczne, Afroamerykanie, Indianie oraz po raz pierwszy na taką skalę kobiety – na fali patriotycznego uniesienia – udzieliły poparcia poczynaniom wojennym administracji. W ramach szerokiej akcji informacyjno-propagandowej rekrutacją do armii objęto ponad 4 mln żołnierzy, z których ponad 2 mln wysłano do Europy. Ich zaangażowanie, zwłaszcza jesienią 1918 r., pomogło zakończyć działania wojenne i doprowadzić 11 listopada 1918 r. do rozejmu. Wilson przeświadczony o swojej szczególnej misji i roli w budowie powojennego ładu przybył do Europy, by osobiście uczestniczyć w obradach konferencji paryskiej. Był u szczytu swojej popularności, witany tam entuzjastycznie jako wizjoner, apostoł pokoju i misjonarz sprawiedliwych rozwiązań. Ale decyzje podjęte z jego udziałem na konferencji paryskiej i idea Ligi Narodów nie znalazły aprobaty Amerykanów, a Senat ostatecznie odrzucił ratyfikację traktatu wersalskiego.
Losy przedwrześniowych generałów Wojska Polskiego w okresie II wojny światowej. Wprowadzenie do tematu
W okresie II wojny światowej polska generalicja podzieliła losy całego społeczeństwa. W trakcie wojny obronnej Polski w 1939 r. w walkach z Niemcami zginęło czterech generałów służby czynnej oraz będący w stanie spoczynku gen. Stanisław Rawicz-Dziewulski, który brał czynny udział w obronie Warszawy. Po działaniach militarnych do niemieckiej niewoli trafiło 33 generałów i 1 kontradmirał. Po wkroczeniu wojsk sowieckich na tereny Drugiej Rzeczypospolitej rozstrzelano gen. Józefa Olszynę-Wilczyńskiego. W niewoli sowieckiej znalazło się 45 generałów i 2 kontradmirałów WP oraz ks. dziekan generalny WP (służby czynnej i będących w stanie spoczynku). Część generałów została internowana w Rumunii (28) oraz na Węgrzech (12). Wielu generałów przedostało się do tworzonych we Francji, a następnie w Wielkiej Brytanii Polskich Sił Zbrojnych. Część generałów sanacyjnych była „izolowana”. Powstały obozy w Cerizay (Francja) i na wyspie Bute w miejscowości Rothesay (Wielka Brytania). W prezentowanym artykule autor zamierza opisać złożone losy przedwrześniowych generałów, które w wielu przypadkach były bardzo dramatyczne.
Akta sądów grodzkich (1944–1950) jako źródło do badań strat osobowych okresu II wojny światowej
Artykuł w swym założeniu ogólnym ma przybliżyć zastosowanie akt wymiaru sprawiedliwości jako źródeł do badań nad zagadnieniem społecznych skutków II wojny światowej. Skupia się jednak na ich najwyższym wymiarze – stratach osobowych. Jest to zagadnienie niezwykle istotne, gdyż odnosi się do największej ofiary, jaką społeczność danego kraju może w wyniku działań wojennych ponieść. Dodatkowo, dla ostatniego z konfliktów światowych nadal jest to temat otwarty. Nie dysponujemy wszakże szczegółowymi, opartymi na źródłach archiwalnych danymi odnośnie do końcowej liczby ofiar. Nie mówiąc już o ewentualnym ustaleniu ich personaliów. Niniejszy tekst nie ma jednak na celu dokonywanie ostatecznych podsumowań statystycznych w tym zakresie. Nie jest nawet próbą takiego ujęcia tematu polskich strat wojennych. Prezentuje pewien tylko wycinek, w wartościach bezwzględnych może niezbyt okazały i odnoszący się do jednego właściwie miasta, ale za to dotyczący konkretnych osób, które padły ofiarą działań wojennych z lat 1939–1945, a których dane osobowe, losy i okoliczności śmierci udało się dokładnie ustalić. Głównym zadaniem artykułu jest bowiem ukazanie użyteczność akt sądowych w wycinkowych badaniach mających prowadzić do ustalenia ostatecznej liczby ofiar II wojny światowej. Za przykład w tym zakresie posłużyła natomiast dokumentacja Sądu Grodzkiego w Białymstoku.
Dobrowolne i przymusowe migracje na terenach Ziem Odzyskanych w trakcie i po II wojnie światowej
Czas II wojny światowej i pierwsze powojenne pięciolecie to okres, w którym na ziemiach przyznanych państwu polskiemu umową poczdamską z 1945 r. wystąpiły bardzo zróżnicowane formy migracji. Ich efektem była istotna zmiana składu demograficznego ludności zamieszkującej tzw. Ziemie Odzyskane. Celem opracowania jest z jednej strony pokazanie różnorodności procesów migracyjnych na tych terenach (wysiedleń, przesiedleń, repatriacji, reemigracji oraz migracji na tle ekonomicznym), jak i wskazanie ich kierunków i uwarunkowań politycznych. W tekście autorka przedstawia szczegółowe statystyki ilustrujące dobrowolne i przymusowe przemieszczenia ludności opracowane na podstawie materiałów archiwalnych i literatury przedmiotu.
Rola placówek PCK w rewindykacji dzieci polskich po II wojnie światowej z zachodnich stref okupowanych Niemiec (1945–1949)
Jednym z bardzo bolesnych następstw polityki nazistowskich Niemiec wobec okupowanej Polski w czasie II wojny światowej była grabież dzieci. Współcześnie podaje się, iż była to liczba 196 200 osób. Podjęte przez Polskę działania rewindykacyjne trudno uznać za satysfakcjonujące. Liczba odzyskanych dzieci jest szacowana na 10–16% ogółu zrabowanych przez aparat nazistowskiego państwa. W tej sytuacji należy postawić pytanie o przyczyny niskiej efektywności tych starań. Na ile na tę sytuację, obok czynnika obiektywnego – wywiezione dzieci często nie pamiętały swoich nazwisk, jak i innych szczegółów ułatwiających identyfikację, rzutowały różne względy organizacyjne i kadrowe polskiego aparatu poszukiwawczego? Należy też zastanowić się, w jakim stopniu na sprawność poczynań Polskiego Czerwonego Krzyża w zachodnich strefach okupowanych Niemiec oddziaływał fakt, iż dla Amerykanów, Brytyjczyków i Francuzów ich wsparcie dla polskich działań było funkcją polityki wobec Warszawy i szerzej – polityki wobec podbitych Niemiec.
Ustalenie granicy polsko-radzieckiej w byłych Prusach Wschodnich – konsekwencje II wojny światowej
Po zakończeniu II wojny światowej Rzeczpospolita Polska otrzymała zupełnie nowe granice państwowe, zarówno te zachodnie, wschodnie, jak i północne. Do takich należy granica polsko-radziecka w byłych Prusach Wschodnich, która jest rezultatem klęski Niemiec w wojnie i zdobycia prowincji pruskiej przez wojska sowieckie. Jej orientacyjny bieg został ustalony na konferencjach polityków Wielkiej Trójki w Teheranie, Jałcie i Poczdamie. Na konferencjach zapadły decyzje dotyczące podziału Prus Wschodnich pomiędzy Związkiem Radzieckim a Polską. Dopiero po wojnie, w polsko-radzieckich porozumieniach bilateralnych oraz w protokołach mieszanych komisji delimitacyjnych, doprecyzowano przebieg linii rozgraniczenia tych terenów. Wytyczenie granicy w terenie odbywało się etapami i trwało ponad dziesięć lat. Ostateczny przebieg granicy polsko-sowieckiej został rozstrzygnięty dopiero w latach 1957–1958. Celem niniejszego artykułu jest przedstawienie działań rządu Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie na rzecz włączenia Prus Wschodnich w powojenne granice Polski oraz ukazanie stanowiska i decyzji polityków państw koalicji antyfaszystowskiej w sprawie prowincji pruskiej. Ponadto ukazany zostanie proces kształtowania się linii rozgraniczenia obszarów polsko-radzieckich w Prusach Wschodnich po wojnie. W artykule wykorzystano dokumenty źródłowe z Archiwum Akt Nowych i Archiwum Ministerstwa Spraw Zagranicznych w Warszawie oraz Archiwum Straży Granicznej w Szczecinie.
Aspekty wojskowe i społeczne przejmowania byłych ziem Prus Wschodnich w granice państwa polskiego po II wojnie światowej
Na konferencjach Wielkiej Trójki w Teheranie, Jałcie i Poczdamie został przesądzony los ziem leżących w granicach Prus Wschodnich. Prowincja miała przestać istnieć, a jej obszar miał się znaleźć w granicach Polski i Związku Sowieckiego. Wiosną 1945 r. przystąpiono do przyłączania do Polski południowej części Prus Wschodnich, określanych jako Warmia i Mazury. Nie był to proces łatwy, ponieważ na tych terenach nadal przebywała ludność niemiecka oraz Armia Czerwona. W ramach osiedlania się Polaków przybywających do Prus z terenów Drugiej Rzeczypospolitej w Olsztynie rozpoczął się proces przejmowania przez nich ziem uprzednio przyznanych administracji polskiej. Dodatkowo dyslokowano i organizowano jednostki Wojska Polskiego, zapewniając bezpieczeństwo przybywającym osadnikom i ekspatriantom. Celem artykułu jest przedstawienie wysiłku społecznego i wojskowego włożonego w włączenie południowej części Prus Wschodnich do Polski. Był to proces wielce problematyczny. Zmierzała się z nim tworzona od podstaw administracja lokalna i wojskowa. Brakowało jej doświadczenia, a co najgorsze, była zależna od sowieckich komendantur wojskowych.
Prawne aspekty ochrony dziedzictwa kulturowego w obliczu wojny
Przedmiotem niniejszego artykułu jest przedstawienie genezy i kształtowania się przepisów dotyczących ochrony dziedzictwa kulturowego na wypadek konfliktu zbrojnego w prawie międzynarodowym. Skutkiem wojny i okupacji było dokonujące się na przestrzeni wieków nieodwracalne zniszczenie lub uszczuplenie zasobów materialnego, jak i niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Prawodawca międzynarodowy podjął próbę przeciwdziałania tym zjawiskom w XX w., w szczególności po doświadczeniach II wojny światowej. Zagadnienia ochrony dziedzictwa kulturowego na wypadek konfliktów zbrojnych pozostają aktualne, co więcej obecnie pojawiają się nowe zagrożenia, np. działania terrorystyczne, cyber działania. Konsekwencją tego są uchwalane zarówno na poziomie krajowym, jak i międzynarodowym regulacje prawne, których istotą jest jak najpełniejsze zabezpieczenie dóbr kultury na wypadek wojny i innych sytuacji kryzysowych. Przeprowadzone rozważania prawne pozwoliły na zidentyfikowanie potencjalnych zagrożeń dla dziedzictwa kulturowego wynikających z niedostatków legislacyjnych. Sformułowano także wnioski i postulaty dotyczące stanowienia, stosowania oraz egzekwowania, w tym przez Międzynarodowy Trybunał Karny, obowiązujących przepisów w analizowanym zakresie.
Konwencja o ochronie dóbr kulturalnych w razie konfliktu zbrojnego
Postać kobiety-winowajczyni w świetle księgi sądowej gnieźnieńskich wikariuszy generalnych Sędka z Czechla i Jana z Brzóstkowa (1449–1453, 1455)
Celem artykułu jest przedstawienie wizerunku kobiety jako sprawczyni czynu zabronionego. Podstawą analizy jest opublikowana księga sądowa dwóch wikariuszy generalnych archidiecezji gnieźnieńskiej Sędka z Czechla i Jana z Brzóstkowa z lat 1449–1453 oraz1455 r. Na jej kartach przedstawiono ponad 500 różnego rodzaju spraw, które podlegały decyzji wikariusza. Wśród nich 78 dotyczyło kobiet jako winnych popełnienia takich czynów, jak utrzymywanie relacji intymnych z duchownym, cudzołóstwo, herezja, uprawianie czarów, przemoc fizyczna wobec męża lub innych osób, świętokradztwo czy dzieciobójstwo.
średniowieczna księga sądowa gnieźnieńska
Od zohydzonej królowej do stratega politycznego: ponowna ocena roli i wizerunku Bony Sforzy. Odpowiedź królowej na krytykę z 1537 roku
Artykuł analizuje kontrastujące narracje historyczne dotyczące królowej Bony Sforzy, koncentrując się na jej odpowiedzi z 1537 r. na zarzuty wobec niej podczas rokoszu szlachty pod Lwowem. Panowanie Bony, znacząco naznaczone konsolidacją gospodarczą i asertywnym zaangażowaniem politycznym, stanowi bogaty przypadek do analizy dynamiki kobiece-go przywództwa w zdominowanej przez mężczyzn sferze. Znaczenie tego tematu leży w jego potencjale do wzbogacenia zrozumienia ról płciowych, dynamiki władzy i konstrukcji narracji historycznych w ramach wczesnonowożytnej historii Europy. Pomimo znacznegodorobku naukowego dotyczącego Bony, w badaniach brakuje szczegółowego odniesienia do jej własnych wypowiedzi, zwłaszcza listu z 1537 r. adresowanego do sekretarza królewskiego Samuela Maciejowskiego, a także do tego, co ujawniają one na temat postrzegań władzy i autorytetu. Celem tekstu jest zbadanie tych aspektów, stawiając pytanie: Jak samo-prezentacja Bony w odpowiedzi na oskarżenia podczas buntu w 1537 r. ukazuje złożoność kobiecego władztwa i kwestionuje istniejące narracje historyczne? Wykorzystując analizę treści listu, autor przyjmuje perspektywę kobiety u władzy, aby ocenić zestawienie między portretem Bony kreowanym przez współczesnych jej ludzi a jej własną artykulacją swojej roli i działań. Wyniki pokazują, że list Bony nie tylko potwierdza jej kompetencje i zaangażowanie w sprawy państwa, ale także kwestionuje pejoratywne charakterystyki jej panowania, sugerując świadome starania w nawigowaniu i przeciwstawianiu się nałożonym na nią ograniczeniom jako kobiecie. Jej strategiczne zarządzanie zasobami gospodarczymi, zaangażowanie w sprawy dyplomatyczne i prawne oraz kreowanie narracji o dobroczynnym, ale stanowczym rządzeniu wyłaniają się jako kluczowe tematy. Te wnioski są istotne, ponieważ przyczyniają się do bardziej zniuansowanego zrozumienia przywództwa Bony, oferując wgląd w strategie stosowane przez kobiety u władzy do zdobycia autorytetu i wpływania na narracje historyczne. Ponadto autor podkreśla znaczenie analizy piśmiennictwa postaci historycznych w celu kwestionowania i rozszerzania ustalonych interpretacji historycznych, wzbogacając dyskurs dotyczący płci, władzy i historiografii w okresie wczesnonowożytnym.
Plotki, nieporozumienia i konflikty we fraucymerach żon króla Zygmunta Augusta
Fraucymer, stanowiący najbliższe otoczenie królowej, to licząca z reguły kilkanaście osób grupa kobiet – matron, dworek, panien służebnych oraz żeńskiej służby. Przekazy źródłowe, które pokazywałby codzienne, mniej oficjalne, przebiegające w komnatach niewieścich życie fraucymeru, są nad wyraz skromne nie tylko dla okresu średniowiecza, ale także dla stulecia XVI. Z natury rzeczy informacje o nim pozostawały w ścianach kobiecych pomieszczeń – zaangażowane w nie kobiety, także królowe, nie pozostawiały z reguły pisemnych świadectw fraucymerowej codzienności. Kwestia wewnętrznych stosunków we fraucymerach żon Zygmunta Augusta jest oświetlona przede wszystkim dlatego, że w przypadku tych niewieścich środowisk dysponujemy źródłami nie do przecenienia, jakimi są źródła epistolarne. Fraucymer był tym środowiskiem, które szczególnie łączono z kolportowaniem plotek, a konflikty w nim miały przede wszystkim podłoże charakterologiczne i kompetencyjne. Istotnym ich źródłem były również niezaspokojone matrymonialne oczekiwania królewskich dworek. Kobiece nieporozumienia i plotki – w przeciwieństwie do tych rozsiewanych przez mężczyzn – uznawane były z reguły za naturalny i nieunikniony element dworskiego życia, który trzeba raczej lekceważyć i pomijać milczeniem niż nadawać mu przesadne znaczenie.