Pruskie wsie liniowe w okolicach Łodzi i ich mieszkańcy w początkach XIX wieku

Krzysztof Paweł Woźniak

doi:10.18778/1508-1117.21.06

Autor

Krzysztof Paweł Woźniak Katedra Historii Polski XIX wieku Wydział Filozoficzno-Historyczny Uniwersytet Łódzki https://orcid.org/0000-0001-8238-4375

DOI:

https://doi.org/10.18778/1508-1117.21.06

Słowa kluczowe:

osadnictwo, wsie liniowe, Prusy Południowe, migracje, okręg łódzki, Niemcy

Abstrakt

Odszukane w zbiorach Gabinetu Rycin Biblioteki Uniwersytetu Warszawskiego rękopiśmienne plany wsi („kolonii”) założonych w latach 1799–1802 przez władze pruskie w okolicach Łodzi, stały się zachętą do przybliżenia ich historii. Na pod-stawie źródeł archiwalnych i literatury zrekonstruowano trudne początki gospodarowania sprowadzonych do nich osadników z głębi Niemiec. Scharakteryzowano przesłanki i omówiono czynniki pozwalające omawianym wsiom zachować układ przestrzenny oraz odrębność kulturową mieszkańców.

Bibliografia

Beer M., 1999, Die „trockene Auswanderung”. Eine thematische und forschungsgeschichtliche Einordnung, [w:] hrsg. von Beer M. und Dahlmann D., Migration nach Ost- und Südosteuropa vom 18. bis zum Beginn des 19. Jahrhunderts, Ursachen –Formen–Verlauf–Ergebnis, Thorbecke, Stuttgart.

Czochański M., Kowalski G., 2014, Geodezja w początkach Królestwa Polskiego. Budowa zbiorów informacji przestrzennej na przykładzie wybranych miast regionu łódzkiego, Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź.

Effenberger E., 1999, Auf den Spuren unserer Vorfahren, „Information. Mitteilungsblatt der Heimatkreisgemeinschaft der Deutschen aus dem Lodzer Industriegebiet e.V.”, 21.

Figlus T., 2014, Wsie olęderskie w Polsce Środkowej. Uwagi na temat zróżnicowania morfogenetycznego na tle rozwoju osadnictwa, „Rocznik Łódzki”, 61, Łódź.

Gavlitta S., 2009, Zwischen Einladung und Ausweisung. Deutsche bäuerliche Siedler im Königreich Polen 1815–1915, Herder Institut, Marburg.

Górski J., 1985, Z historii myśli ekonomicznej, Studia i materiały, Wydawnictwo Łódzkie, Łódź.

Heike O., 1953, Die Provinz Südpreuβen. Preuβische Aufbau- und Verwaltungsarbeit im Warthe- und Weichselgebiet 1793–1806, Johann-Gottfried-Herder Institut, Marburg/Lahn.

Heike O., 1979, 150 Jahre Schwabensiedlungen in Polen 1795–1945, Selbstverlag, Leverkusen.

Hochgeladen E., 1937, Neusulzfeld. Die Wiege der Brüder in Polen, Libertas, Łódź.

Ihnatowicz I., 1967, Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, t. 1, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Karczyńska H., 2009, Osadnictwo braci czeskich i morawskich w zachodniej i środkowej Polsce, [w:] Szczepankiewicz-Battek J. (red.), Geografia historyczna a badania społeczno-gospodarcze, Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa im. Wieltona, Legnica–Łódź.

Kiss E., 1939, Pabianitz. Geschichte des Deutschtums einer mittelpolnischen Stadt und ihrer Umgebung, Historische Gesellschaft für Posen, Posen.

Kossmann E.O., 1938, Neu-Sulzfeld, „Volksfreund-Kalender für Stadt und Land”, 12.

Kossmann E.O., 1942, Die Anfänge des Deutschtums im Litzmannstädter Raum, Verlag von S. Hirzel in Leipzig, Leipzig.

Kossmann O., 1966, Deutsche in Polen. Siedlungsurkunden 16.–19. Jh., Heimatkreisgemeinschaft der Deutschen aus dem Lodzer Industriegebiet, e.V., Viersen.

Kossmann O., 1978, Die Deutschen in Polen seit der Reformation. Historisch-geographische Skizzen, J.G. Herder-Institut, Marburg/Lahn.

Kuhn W., 1971, Die preussische Kolonisation unter Friedrich der Grossen, [w:] Deutsche Ostsiedlung in Mittelalter und Neuzeit, hrsg. Von der Kommission zum Studium der deutschen Geschichte im Osten an der Friedrich-Wilhelms-Universität Bonn, Böhlau Verlag, Köln–Wien.

Niemcewicz J.U., 1858, Podróże historyczne po ziemiach polskich między rokiem 1811 a 1828 odbyte, A. Franck, B.M. Wolff, Paryż–Petersburg.

Pytlak A., 1917, Die deutsche Kolonisationsbestrebungen auf den Staatsdomänen im Königreiche Polen von 1793–1864, Verlag Robert Noske, Leipzig.

Schmoller G., 1870, Zur Geschichte der deutschen Kleingewerbe im 19. Jahrhundert, Verlag der Buchhandlung des Waisenhauses, Halle (Saale).

Schmit M., 1942, Mundart und Siedlungsgeschichte der schwäbisch-rheinfränkischen Dörfer bei Litzmannstadt, N.G. Elwert, Marburg.

Schöller H.A., 2009, Neu-Sulzfeld/Nowosolna. 23. Mai 1801–17. Januar 1945. Illustrierte historisch-geographische Erinnerungen an ein Dorf und seine Menschen, Selbsverlag, Erlangen.

Simsch A., 1983, Die Wirtschaftspolitik des preuβischen Staates in der Provinz Südpreuβen 1793–1806/1807, Duncker & Humblot, Berlin.

Sokołowski A., 1904, Dzieje porozbiorowe narodu polskiego, t. 1, Wiek, Warszawa.

Steinberg H., 1924, Die Brüder in Polen. Eine Geschichte der Herrnhuter Gemeinschaftsarbeit in Kongreβpolen, Unitätsbuchhandlung, Ganadu.

Szulc E., 1989, Cmentarz ewangelicko-augsburski w Warszawie. Zmarli i ich rodziny, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.

Volker K., 1927, Von den Gründen preussischer Kolonisation auf polnischen Boden 1793–1807, „Deutsche Blätter in Polen”, 4(1), Posen.

Wąsicki J., 1955, Rozdawnictwo dóbr ziemskich w Prusach Południowych w latach 1796–1797, „Przegląd Zachodni”, 11(3/4).

Woźniak K., 1995, Z problemów niemieckiego osadnictwa rolnego w okolicach Łodzi w początkach XIX wieku. Obrót ziemią, „Acta Universitatis Lodziensis”, Folia Historica, 52, Łódź.

Woźniak K.P., 2013, Niemieckie osadnictwo wiejskie między Prosną a Pilicą i Wisłą od lat 70. XVIII wieku do 1866 roku. Prace i jego interpretacje, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-960-5

Zimmermann K., 1915, Fryderyk Wielki i jego kolonizacja rolna na ziemiach polskich, t. 1–2, Nakładem i czcionkami drukarni i księgarni Św. Wojciecha, Poznań.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD). Centralne Władze Wyznaniowe (CWW), sygn. 1238, 1240.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD). Generalne Dyrektorium Departament Prus Południowych (GDDPP), sygn. 488.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD). Komisja Rządowa Przychodów i Skarbu (KRPiS), sygn. 850.

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD). Rada Stanu i Rada Ministrów Księstwa Warszawskiego (RSiRMKsW), sygn. II 215.

Archiwum Państwowe w Łodzi (APŁ). Akta miasta Zgierza (AmZ), sygn. 6.

Archiwum Państwowe w Łodzi (APŁ). Akta notariusza J. Stokowskiego (Not. Stokowski), nr 55/1811.

Archiwum Państwowe w Kaliszu (APK). Akta notariusza F. Nowosielskiego, (Not. Nowosielski), nr 16/1821.

Biblioteka Uniwersytetu Warszawskiego, Gabinet Rycin; sygn. Inw. GR 299, 300.

Geheimes Staatsarchiv Preussisches Kulturbesitz w Berlinie, II HA Generaldirektorium, Abt. 10 nr 233, sygn. 142.

Dziennik Urzędowy Województwa Kaliskiego, 1820, nr 28.

Urkunden und Akten zur Geschichte der preuβischen Verwaltung in Südpreuβen und Neuostpreuβen 1793–1806, 1961, hrsg. von I.Ch. Bussenius und W. Hubatsch, Frankfurt–Bonn.