Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica
Acta Universitatis Lodziensis. Folia Geographica Socio-Oeconomica jest czasopismem o zasięgu co najmniej krajowym, wyspecjalizowanym w dziedzinie geografii społeczno-ekonomicznej i gospodarki przestrzennej. Publikuje recenzowane tomy monograficzne i wielotematyczne obejmujące zarówno opracowania teoretyczne, metodologiczne jak i poznawcze z elementami aplikacyjnymi. Porusza problematykę regionalną o zasięgu międzynarodowym i krajowym, w szczególności dotyczącą regionu łódzkiego. W czasopiśmie upowszechniane są wyniki badań z różnych dziedzin geografii człowieka, w tym głównie z geografii miast, geografii społecznej, geografii ludności, geografii usług, geografii przemysłu, geografii komunikacji, geografii politycznej. Uwzględniane są również prace reprezentujące nowe kierunki badań geografii społeczno-ekonomicznej: geografia humanistyczna, geografia behawioralna, geografia kultury, geografia percepcji, geografia wyborcza, i in.
Czasowo-przestrzenne bazy danych jako narzędzie geografii historycznej
Artykuł odnosi się do trudności w praktycznym zastosowaniu czasowo-przestrzennych baz danych w badaniach geograficzno-historycznych. Praktyka badawcza, oprócz bezsprzecznych zalet włączenia narzędzi bazodanowych do prac historycznych, przynosi także istotne trudności związane z niepewnością, niepełnością oraz brakiem precyzji informacji historycznych. Cechy te, a także subiektywizm (interpretacyjność) wnioskowania historycznego, powinny być uwzględniane w budowaniu historycznych systemów informacji geograficznej. Gromadzone w ten sposób informacje historyczne stają się łatwo dostępne do wtórnej interpretacji (schemat źródłowy). Schemat krytyczny bazy danych, konstruowany wspólnie przez historyków, ontologów inżynieryjnych oraz specjalistów od modelowania danych, powinien uwzględniać zarówno „wydarzeniowość”, jak i „procesowość” zjawisk historycznych, a także skomplikowaną charakterystykę obiektów czasowo-przestrzennych (spór między endurantystami i perdurantystami).
Prawa autorskie (c) 2013 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
Przekształcanie danych topologicznych, geometrycznych i atrybutowych GIS do modeli analitycznych
Artykuł prezentuje przekształcanie danych GIS w celu otrzymania modeli analitycznych. Modele te opierają się głównie na topologii, a są wizualizowane w postaci grafów. Na podstawie fragmentu mapy katastralnej zaprezentowano budowę modelu sieci drogowej i dostępności z pasa drogowego do parcel. Uzyskane modele mogą być wykorzystywane w analizach sieciowych. Wizualizacje modeli w formie grafów uwidaczniają struktury katastralne. Fragmenty grafów w formie gwieździstej wskazują na uporządkowaną strukturę.
Wspomaganie procesu tworzenia polityki przestrzennej w gminie poprzez wykorzystanie prostych analiz GIS
Pomimo iż systemy informacji przestrzennej zostały stworzone m.in. w celu przetwarzania ogromnej ilości informacji, bez której racjonalne planowanie przestrzenne nie może istnieć, to jednak system planowania przestrzennego, którego wyrazem są powszechnie obowiązujące przepisy prawa, pozostaje obojętny na technologie mogące usprawnić i zracjonalizować proces gospodarowania przestrzenią. Artykuł prezentuje sposób, w jaki, niezależnie od przepisów, GIS może wspomagać planowanie przestrzenne na lokalnym poziomie zarządzania. Rozważania teoretyczne, dotyczące metod wspomagania procesu planowania przez technologię GIS, wzbogacono o wyniki analiz przestrzennych opracowanych dla Zawiercia, miasta, w którym decyzje o kierunkach rozwoju przestrzennego wymagały uwzględnienia szeregu ograniczeń.
Analiza zmian pokrycia terenu wokół autostrad za pomocą metod GIS
W celu określenia klas pokrycia terenów sąsiadujących z autostradą A2 na odcinku Emilia–Stryków w latach 1996–2009 zastosowano metodę interpretacji wizualnej serii ortofotomap następujących po sobie czasowo, wykorzystując narzędzia GIS oraz zmodyfikowaną klasyfikację pokrycia terenu Topograficznej Bazy Danych. Przedstawiono następnie schemat pozwalający porównać zwektoryzowane klasy pokrycia terenu w uję- ciu dynamicznym. W celu analizy zmian pokrycia przedmiotowego obszaru zastosowano metodę GIS rozkładu gęstości zmian z wykorzystaniem nieparametrycznych estymatorów jądrowych kernel function.
Zastosowanie GIS w badaniach przestępczości
Potrzeba zastosowania geograficznego podejścia do badań przestępczości została zauważona jeszcze w XIX w., kiedy stwierdzono, że przestępczość jest zjawiskiem, którego dystrybucja w przestrzeni nie jest równomierna. Obecnie w badaniach przestępczości geografia ma do odegrania zdecydowanie większą rolę niż tylko przedstawianie na mapach zróżnicowania przestrzennego liczby dokonywanych przestępstw. Poczynając od lat 70. ubiegłego wieku, w ramach geografii przestępczości rozwinęły się różne metody badawcze. Jedną z głównych podstaw tego rozwoju było niewątpliwie pojawienie się na szerszą skalę sprzętu komputerowego oraz ewolucja oprogramowania GIS. W artykule przedstawiono takie metody i techniki badań, jak: mapy tematyczne, analiza hot spotów, autokorelacja przestrzenna, regresja przestrzenna, ProMap – mapy przestępczości potencjalnej i profilowanie geograficzne.
Prawa autorskie (c) 2013 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Modelowanie lokalizacji miejsc w przedszkolach w Małopolsce na podstawie dostępności przestrzennej
Artykuł prezentuje model lokalizacji nowych placówek i miejsc w placówkach wychowania przedszkolnego w województwie małopolskim. W jego konstrukcji autorzy wykorzystali metodę potencjału, przy jednoczesnym uwzględnieniu współczesnych trendów demograficznych w województwie. Zaprezentowany model pozwala na identyfikację gmin „problemowych” pod kątem niedoborów miejsc w danym roku oraz sugeruje, które lokalizacje będą najbardziej optymalne i zyskowne w najbliższej przyszłości.
Rozszerzenie możliwości analiz rozkładu przestrzennego kontaktów z wykorzystaniem GIS
Artykuł prezentuje opartą na GIS technikę analizy gęstości przemieszczeń i oddziaływań przestrzennych rozwijającą koncepcję planów selekcyjno-wiązkowych, metodę wizualizacji przestrzennego rozkładu potrzeb transportowych. Koncepcja rozwoju planów selekcyjno-wiązkowych opiera się na łączeniu operacji na wektorach, tabelach i rastrach w środowisku ESRI ArcGIS. Nowa wersja operacyjna metody jest łatwiejsza i bardziej efektywna, pozwala na znaczne wzbogacenie zakresu przetwarzanych i obrazowanych zjawisk oraz uwzględnienie zjawisk powiązanych.
Szacowanie potencjalnych strat powodziowych w kontekście zmian zagospodarowania obszarów zalewowych przy wykorzystaniu GIS
Celem artykułu jest określenie zmian wysokości potencjalnych strat powodziowych na podstawie analizy rozkładu przestrzennego form zagospodarowania obszarów zalewowych, przy wykorzystaniu narzędzi GIS. Opracowano procedurę szacowania potencjalnych strat powodziowych przy wykorzystaniu narzędzi GIS, stosując sposób obliczania strat obowiązujący w polskim ustawodawstwie. Badania wykazały, że w latach 1996–2007 w mieście Gryfino, położonym w Polsce nad rzeką Odrą, wzrosło potencjalne zagrożenie stratami powodziowymi na skutek wzrostu intensyfikacji zagospodarowania obszarów zalewowych.
Wykorzystanie programów Quantum GIS i SAGA GIS do budowy cyfrowego modelu wysokościowego zlewni Grajcarka
W artykule przedstawiono możliwości opracowania cyfrowego modelu wysokościowego (CMW) w formie rastra o rozdzielczości przestrzennej 5 m dla zlewni potoku Grajcarek, której powierzchnia wynosi 85 km2. CMW stworzono na podstawie digitalizacji poziomic z mapy topograficznej w skali 1:10 000, z użyciem oprogramowania typu Open-Source GIS – Quantum GIS i SAGA GIS. Opisano procedurę tworzenia modelu, rozpoczynając od wektoryzacji treści mapy topograficznej, przez wybór metody interpolacji, kończąc na preprocessingu, prowadzącym do uzyskania poprawności hydrologicznej modelu. Szczególną uwagę zwrócono na niedoskonałości tworzonego CMW, wynikające z zastosowania różnych metod interpolacji. Pomimo iż budowa CMW zgodnie z opisaną procedurą jest bardzo czasochłonna, to stanowi często jedyną możliwość pozyskania dokładnego modelu wysokościowego małych zlewni lub innych jednostek przestrzennych, który umożliwiałby przeprowadzanie szczegółowych analiz hydrologicznych, geomorfologicznych lub innych interpretacji.
Ocena przydatności automatycznego wyznaczania linii szkieletowych terenu do analiz geomorfometrycznych
Celem artykułu jest przedstawienie i ocena możliwości automatycznego wyznaczania linii szkieletowych powierzchni terenu za pomocą oprogramowania komputerowego na podstawie cyfrowego modelu wysokościowego. Autorzy przedstawili przykłady analiz morfometrycznych w geomorfologii i trudność oraz czasochłonność przeprowadzania tego rodzaju badań przy zastosowaniu ręcznych, tradycyjnych metod pomiarowych. Testowym badaniom poddano mapę ukształtowania powierzchni podłoża czwartorzędu regionu łódzkiego. Wyznaczono na niej linie szkieletowe powierzchni terenu metodą tradycyjną, a następnie poddano ją obróbce za pomocą oprogramowania ArcGIS z rozszerzeniami ArcHydro i SpatialAnalyst. Uzyskane w ten sposób mapy porównano i oceniono wyniki.
Zastosowanie danych openstreetmap oraz wolnego oprogramowania do badań dostępności komunikacyjnej w skali lokalnej
Autorzy w artykule pragną przedstawić możliwości tkwiące w wykorzystaniu baz OpenStreetMap oraz w zastosowaniu metod dostępnych w wolnym oprogramowaniu do badań nad zagadnieniami dostępności transportowej, skupiając się na skali lokalnej, jaką będzie w tym przypadku miasto Lublin.
Artykuł prezentuje podejście świata nauki do roli, jaką odgrywa GIS w jej ramach. Przedstawia dyskusję, jaka miała miejsce w 1993 r. w ramach debaty GIS-L, jej najważniejsze wnioski zaprezentowane w pracy D.J. Wrighta, M.F. Goodchilda i J.D. Proctora (1997), a także przyszłość Systemów Informacji Geograficznej widzianą oczami M. Goodchilda (2010). Na tle tych rozważań autorzy przedstawili własne doświadczenia związane z GIS w polskiej nauce oraz podejście do GIS jako nauki.
Geografia wsi w Polsce. Ewolucja koncepcji i problemów badawczych
Współczesne badania wsi w geografii są bardzo zróżnicowane pod względem przedmiotowym, a w większości przypadków dominuje model studiów empirycznych. Charakter tych prac wynika głównie z nakładania na siebie kolejnych rozwiązań teoretyczno-metodologicznych, choć w dużej mierze postęp związany jest z podejmowaniem nowych tematów i ewentualnie przyjęcia nowych rozwiązań metodologicznych, niż z rzeczywistego namysłu nad ujęciem teoretycznym. Wspólną cechą nowych ujęć problemów badań wsi w polskiej geografii jest zwrócenie uwagi na podmiotowość człowieka i społeczeństwa. Dominującą podstawą teoretyczno-metodologiczną jest strukturalizm. Celem większości opracowań jest analiza empiryczna i prezentacja wyników badań formalnych. W małym stopniu rozwijany jest natomiast wątek teoretyczno- metodologiczny, który mógłby być podstawą do prezentacji faktów jednostkowych, czy to o charakterze mechanizmów przemian zbiorowości terytorialnych, czy w wymiarze egzystencjalnym. Perspektywa ta mogłaby stanowić doskonałe uzupełnienie wiedzy o przemianach społecznych widzianych w kategoriach makrostruktur i makroprocesów.
Wiejski kapitał społeczny we współczesnej Polsce. Przegląd badań i uwagi metodyczne
W artykule dokonano krytycznego przeglądu podejść badawczych, wyników badań i poglądów na temat kapitału społecznego, a także związanej z nim aktywności społecznej i obywatelskiej na polskiej wsi. Zestawiono wyniki badań realizowanych różnymi metodami przez przedstawicieli różnych dyscyplin naukowych, w tym wyniki ogólnopolskich sondaży. Dokonano krytycznej analizy wybranych mierników kapitału społecznego i aktywności społecznej stosowanych w badaniach bazujących na danych statystycznych.
Metoda kartograficzna jako źródło informacji w badaniach obszarów wiejskich
Celem artykułu jest wykazanie znaczenia kartograficznej metody badań w badaniach obszarów wiejskich w ujęciu przestrzennym. Możliwości tej metody badań obszarów wiejskich wydają się być w ostatnim czasie niedoceniane. Często rola kartografii w geografii wsi jest ograniczana jedynie do kartograficznej metody prezentacji. W artykule zaprezentowano różne sposoby zastosowań kartograficznej metody badań i kartograficznej metody prezentacji wraz z ilustracją poprzez przykłady konkretnych ich zastosowań w badaniach obszarów wiejskich.
Koncepcja zintegrowanego rozwoju rolnictwa i wsi w świetle badań geograficznych
Artykuł przedstawia koncepcję zintegrowanego rozwoju rolnictwa i wsi oraz wyniki badań prowadzonych w ramach geografii rolnictwa dotyczących zmian w przestrzeni wiejskiej w Polsce, które nastąpiły po przyjęciu tej koncepcji.
koncepcja zintegrowanego rozwoju rolnictwa i wsi
Zróżnicowanie przestrzenne absorpcji funduszy Unii Europejskiej w rolnictwie polskim jako problem badawczy i aplikacyjny
Artykuł dotyczy wybranych problemów analizy zróżnicowania przestrzennego funduszy UE w rolnictwie polskim. Zagadnienie to scharakteryzowano na przykładach pojedynczych działań pomocowych (rys. 1, 2), uwzględniając problem zmiany w czasie ich układów przestrzennych (rys. 3). Zaprezentowano także przykłady ujęć badawczych opartych o podział działań pomocowych UE na wybrane grupy (rys. 4, 5, 6). W artykule przedstawiono także ujęcie syntetyczne funduszy UE w rolnictwie – ich strukturę (rys. 7) i ogólny poziom (rys. 8, 9). Wykazano, że wsparcie finansowe gospodarstw rolnych w Polsce, ze względu na bardzo wysokie płatności (93 mld zł w latach 2002–2010) oraz silne zróżnicowanie przestrzenne, jest szczególnie ważnym problemem badawczym i aplikacyjnym we współczesnych badaniach geograficzno-rolniczych.
Przestrzenna alokacja wsparcia finansowego z instrumentów wspólnej polityki rolnej i ich wpływ na rozwój społeczno-gospodarczy obszarów wiejskich
Zasadniczym celem niniejszego artykułu jest próba oceny oddziaływania instrumentów wdrażanych w ramach Wspólnej Polityki Rolnej na rozwój społeczno-gospodarczy obszarów wiejskich. Analizę przeprowadzono w ujęciu regionalnym w oparciu o wszystkie dotychczas wdrażane działania skierowane bezpośrednio na obszary wiejskie, które podzielono według obszarów (moduły) oddziaływania.
rozwój społeczno-gospodarczy obszarów wiejskich
Zmiany w strukturze pracujących i bezrobocia na obszarach wiejskich Polski Północnej i Zachodniej oraz Niemiec Wschodnich
W wyniku zmian politycznych i gospodarczych rynek pracy Polski i Niemiec Wschodnich, charakteryzujący się do 1990 r. niedoborem siły roboczej, przekształcił się w rynek niedostatecznego popytu na pracę. Szczególnie w trudnej sytuacji znalazły się obszary wiejskie o dominacji państwowych gospodarstw rolnych. W artykule przedstawiono zmiany w strukturze pracujących oraz w poziomie bezrobocia na obszarach wiejskich Polski Północnej i Zachodniej oraz Niemiec Wschodnich. Ważnym elementem pracy było określenie typów zatrudnienia na podstawie udziału zatrudnionych w poszczególnych sektorach ekonomicznych. Analiza porównawcza wykazała, że zarówno w Polsce, jak i w Niemczech nasila się proces tercjalizacji gospodarki, czyli zmniejszenia zatrudnienia w sektorze rolnictwa, przemysłu i budownictwa na korzyść sektora usług.
Wewnętrzne uwarunkowania rozwoju obszarów wiejskich w województwie lubelskim
Celem niniejszego opracowania jest analiza cech przestrzeni społeczno-ekonomicznej województwa lubelskiego, które składają się na jego wewnętrzny potencjał rozwojowy. Analiza została przeprowadzona w oparciu o dostępne dane GUS. Badania potwierdzają wcześniejsze opinie o niekorzystnej sytuacji społeczno-demograficznej obszarów wiejskich Lubelszczyzny. Autorki pokazują rozmiary pewnych zjawisk, takich jak struktura demograficzna ludności, saldo migracji, wykształcenie mieszkańców, czy dostępność infrastruktury technicznej.
Wykorzystanie baz danych systemu informacji oświatowej do oceny poziomu dostępności szkół na obszarach wiejskich Łódzkiego Obszaru Metropolitalnego
Artykuł prezentuje możliwości wykorzystania bazy danych do oceny dostępności szkół podstawowych i gimnazjalnych. System Informacji Oświatowej dostarcza informacji o oświacie, co w konsekwencji pozwala na określenie dostępności szkół na obszarach wiejskich. Artykuł jest próbą odpowiedzi, czy szkoły zlokalizowane na obszarach wiejskich charakteryzują się dostępnością przestrzenną szkół. Zagadnieniem omawianym w artykule jest również kwestia jakości kształcenia oceniana przez liczbę uczniów przypadających na jednego nauczyciela.
Prawa autorskie (c) 2013 http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/pl/
Grupy producentów rolnych w rozwoju obszarów wiejskich Pomorza
W artykule przedstawiono stan zorganizowania grup producentów rolnych w województwie pomorskim. Zaprezentowano ich rozwój liczbowy, układ przestrzenny oraz strukturę branżową. Ponadto ukazano wpływ niniejszych form na rozwój badanych obszarów wiejskich, które zdominowane były niegdyś przez państwowe gospodarstwa rolne. Doświadczenia wielu krajów przodujących w rozwoju sektora rolnego pokazują, że obecnie jedną z ważniejszych dróg uzyskania przewagi konkurencyjnej gospodarstwa rolnego jest forma zespołowego działania, a więc grupa producencka.
Gospodarka gruntami rolnymi jako wyraz przemian w rolnictwie na przykładzie województwa kujawsko-pomorskiego
W oparciu o materiały uzyskane z Biura Geodezji i Kartografii Urzędu Marszałkowskiego w Toruniu przeanalizowano przemiany głównych form rolniczego użytkowania gruntów w województwie kujawsko-pomorskim w latach 2001, 2005 i 2011. Z uwagi na zmiany w definiowaniu użytków rolnych, ich przestrzenne zróżnicowanie oraz dynamikę zmian przedstawiono tylko w latach 2005–2011, co jednak umożliwiło określenie syntetycznej oceny poziomu zagospodarowania użytków rolnych w województwie.
Turystyka religijna jako perspektywiczny kierunek rozwoju obszarów wiejskich województwa lubelskiego
Artykuł dotyczy możliwości rozwoju jednej z coraz bardziej popularnych form turystyki, mianowicie turystyki religijnej na terenach wiejskich województwa lubelskiego. Region posiada bogate walory sakralne, sprzyjające istnieniu tego rodzaju ruchu turystycznego. Dzięki posiadanym atrakcjom, a także zapewnieniu odpowiedniej jakości infrastruktury i usług turystycznych, turystyka sakralna ma szansę przyczynić się do zróżnicowania działalności gospodarczej na obszarach wiejskich regionu lubelskiego i podnieść poziom życia jego mieszkańców.
Walory przyrodnicze województwa kujawsko-pomorskiego jako podstawa rozwoju turystyki
Opracowanie porusza problem zróżnicowania walorów przyrodniczych, ich wpływu na rozwój turystyki i metod badania funkcji turystycznej w skali regionalnej. Analizie poddane zostały również czynniki wpływające na słabszy rozwój turystyki w niektórych regionach województwa kujawsko-pomorskiego, jak również opisano wpływ turystyki na gospodarkę lokalną obszarów wiejskich województwa.
Zróżnicowanie przestrzenne wybranych elementów infrastruktury technicznej na obszarach wiejskich Polski ze szczególnym uwzględnieniem województwa kujawsko-pomorskiego
W artykule przedstawiono przemiany wybranych elementów infrastruktury technicznej oraz jej przestrzenne zróżnicowanie na obszarach wiejskich województwa kujawsko-pomorskiego. W opracowaniu ukazano także ogólne trendy rozwoju infrastruktury technicznej w skali krajowej. W analizie wykorzystano m.in. następujące zmienne: długość sieci wodociągowej i kanalizacyjnej, wskaźnik gęstości sieci wodociągowej i kanalizacyjnej oraz długość sieci wodociągowej przypadająca na 1 km sieci kanalizacyjnej.
Usługi publiczne jako czynnik miastotwórczy i wyznacznik rangi miasta w sieci osadniczej na przykładzie małych miast Polski Północnej
Małe miasta, podobnie jak większe, pełnią różne funkcje egzogeniczne wyspecja-lizowane, a także funkcje standardowe, zwane też centralnymi (Domański 1972), polegające na obsłudze bliskiego, a nieraz też dalszego otoczenia. Są z tego powodu koncentracjami miejsc pracy dla mieszkańców swoich i otoczenia. Jedną z funkcji miastotwórczych są usługi. Ich udział w strukturze zatrudnienia, jak wykazywał Fourastier (Goryński 1966) rośnie od początku dziejów miast i obecnie w większości z nich jest dominujący. Prezentowane wyniki to kontynuacja badania nad małymi miastami w trzech województwach Polski północnej prowadzone w poprzednich latach (Sołtys 2000).
Jednym z najdynamiczniej rozwijających się formatów handlu są współcześnie sklepy dyskontowe, wykorzystujące w procesie zdobywania rynku strategię niskich cen. Na skutek szybkiego rozwoju o charakterze organicznym oraz fuzji i przejęć na obecnym etapie rozwoju rynku mamy do czynienia z istnieniem kilku sieci sklepów dyskontowych o zasięgu ogólnokrajowym. Placówki te rozmieszczone są w wielu miastach Polski, jednak dosyć nierównomiernie. Wychodząc od analizy wielkości i zasięgu przestrzennego sieci sklepów dyskontowych w Polsce, autor podejmuje się analizy rozwoju tego sektora usług w małych miastach poprzez ukazanie dynamiki tego zjawiska, wskazania czynników lokalizacji oraz porównania pod względem położenia i struktury społeczno-gospodarczej małych miast ze sklepami dyskontowymi i tych bez dyskontów.
Modele rozwoju sektora usługowego małych miast w polskiej strefie przygranicznej z Niemcami i Rosją
Artykuł przedstawia różnice w rozwoju sektora usług w małych miastach przygranicznych wynikających z odmiennych uwarunkowań społecznych, ekonomicz-nych i prawnych. Celem badań było ukazanie dynamiki, charakteru i tempa zmian w sektorze usług w 2002 i 2010 r. na granicy z Niemcami i Rosją. Wyniki badań ujęte zostały w postaci modelu analogowego.
małe miasta polskiej strefy przygranicznej
Sektor usług w małych miastach strefy zewnętrznej Aglomeracji Górnośląskiej
Niniejszy artykuł prezentuje zmiany struktury gospodarczej 10 małych miast, położonych w bezpośrednim sąsiedztwie strefy wewnętrznej Aglomeracji Górnośląskiej. W pierwszej części autor koncentruje się na analizie potencjalnych funkcji małych miast, następnie przedstawia ich podstawową charakterystykę, a w zakończeniu podejmuje próbę oceny zmian sektora usług w małych miastach w latach 2002‒2009, stanowiących bezpośrednie zaplecze Górnośląskiego Związku Metropolitalnego.