Rola prezydenta Bułgarii Rumena Radewa w kryzysach parlamentarnych w latach 2021–2025
DOI:
https://doi.org/10.18778/1427-9657.14.1.02Słowa kluczowe:
Bułgaria, kryzys, parlament, prezydent, rząd tymczasowyAbstrakt
W latach 2021–2025 dochodziło w Bułgarii do trudności w zawiązaniu stabilnych koalicji oraz częstych rozwiązań parlamentu. Kraj ten funkcjonował w oparciu o rządy tymczasowe powoływane przez prezydenta Rumena Radewa. W analizowanym okresie widoczne były napięcia instytucjonalne na linii prezydent – parlament i prezydent – rząd, konflikty pomiędzy ugrupowaniami i ich liderami, jak też kryzysy w samych partiach politycznych. Celem artykułu była odpowiedź na pytanie badawcze dotyczące tego, jaką rolę odegrał prezydent Bułgarii Rumen Radew w kreowaniu, tworzeniu i rozwiązaniu ówczesnych kryzysów parlamentarnych. Jako podejście badawcze przyjęto studium przypadku (case study) dotyczące prezydentury Rumena Radewa. Wykorzystano również metodę analizy systemowej oraz metodę decyzyjną. Dokonano też analizy instytucjonalno-prawnej bułgarskiej konstytucji. Analiza kryzysów uzupełniona została wykazem przeprowadzonych wyborów parlamentarnych i ich rezultatów. Prezydent Radew odegrał istotną rolę w kształtowaniu i przebiegu ówczesnych kryzysów. W oparciu o ówczesne przepisy z jednej strony odegrał w tym czasie rolę stabilizującą i arbitrażową, lecz z drugiej strony umniejszył znaczenie bułgarskiego parlamentu i wzmocnił tym samym swoją pozycję jako polityk. Jego działania, oprócz kreowania i wpływu na przebieg kryzysów, miały też znaczenie dla ich ciągłości.
Bibliografia
Antoszewski, A., Herbut, R. 2002. Leksykon politologii. Wrocław: Alta 2.
Baeva, I. 2002. Bylgarskite prehodi 1939–2010. Sofia: Paradigma.
Bankov, P., 2023. Parliamentary Election in Bulgaria, 2 October 2022. Blue. Electoral Bulletin of the European Union 3(1), s. 118–122, Groupe d’études géopolitiques, 2.03., https://geopolitique.eu/wp-content/uploads/2022/10/BLUE_3_en-1.pdf (dostęp: 26.02.2026). https://doi.org/10.3917/e.blue.003.0118
Biernat, T. 1978. Nauki polityczne jako dziedzina nauk społecznych. W: J. Wielgosz (red.), Podstawy nauk politycznych. Kraków: Wydawnictwo COM SNP.
Bortoletto, F. 2025. Bulgaria Has a Government Again (for now). It Is the Seventh in Four Years. Eunews.it, 16.01., https://www.eunews.it/en/2025/01/16/bulgaria-has-a-government-again-for-now-it-is-the-seventh-in-four-years/ (dostęp: 6.11.2025).
Bylgarski Voennovyzdushni Sili. Rumen Radew. Bylgarski Voennovyzdushni Sili, https://web.archive.org/web/20160312001551/http://af.armf.bg/bg/?page_id=180 (dostęp: 30.04.2026).
Centralna Komisja Wyborcza w Bułgarii, http://www.cik.bg (dostęp: 6.11.2025).
Centralna Komisja Wyborcza w Bułgarii, https://www.cik.bg/bg/37 (dostęp: 28.10.2025).
Chodubski, A.J. 2008. Wstęp do badań politologicznych. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Czekalski, T. 2010. Bułgaria. Warszawa: Trio.
Damceska, M. 2022. Conflict or just tension between Radev and Petkov – Dialogue with Northern Macedonia quarrels between President and Prime Minister. Slobodenpecat.mk, 2.02., https://www.slobodenpecat.mk/en/konflikt-ili-samo-tenzija-megju-radev-i-petkov-dijalogot-so-severna-makedonija-gi-skara-pretsedatelot-i-premierot/ (dostęp: 27.11.2025).
Domaradzki, S. 2020. Bułgaria: jak zawłaszczyć państwo i zyskać przychylność Brukseli? Fundacja Batorego, https://www.batory.org.pl/wp-content/uploads/2020/10/Komentarz_Bulgaria.pdf (dostęp: 27.11.2025).
Domaradzki, S. 2023. Bułgaria: rząd rotacyjny Denkow-Gabriel. Komentarze IEŚ 865(113), 7.06., https://ies.lublin.pl/komentarze/bulgaria-rzad-rotacyjny-denkow-gabriel/ (dostęp: 6.11.2025).
Domaradzki, S. 2024. Pokojowa rewolucja w zawłaszczonej demokracji. Kryzys polityczny w Bułgarii w latach 2021–2023. Studia Politologiczne 73, s. 151–170. https://doi.org/10.33896/SPolit.2024.73.9
Domaradzki, S. 2025a. Bułgaria: wyborcze fiasko i zmiany w składzie parlamentu. Komentarze IEŚ 1314(54), 18.03., https://ies.lublin.pl/komentarze/bulgaria-wyborcze-fiasko-i-zmiany-w-skladzie-parlamentu/ (dostęp: 9.11.2025).
Domaradzki, S. 2025b. Polityka zagraniczna Bułgarii w czasach kryzysu politycznego 2021–2024. Prace IEŚ 9, https://ies.lublin.pl/prace/pr-2025-009/ (dostęp: 27.02.2026).
Donew Gyłyb. Wikipedia.org, https://pl.wikipedia.org/wiki/Gy%C5%82yb_Donew (dostęp: 27.11.2025).
Easton, D. 1965. A Systems Analysis of Political Life. New York: John Wiley & Sons.
Ganev, V. 2018. Explaining Eastern Europe: „Soft Decisionism” in Bulgaria. Journal of Democracy 29(3), s. 91–103. https://doi.org/10.1353/jod.2018.0047
Gherghinam, S., Bankov, P. 2023. Troublemakers and game changers: How political parties stopped democratic backsliding in Bulgaria. Democratization 30, s. 1582–1603. https://doi.org/10.1080/13510347.2023.2250985
Gławczew Dymityr. Wikipedia.org, https://pl.wikipedia.org/wiki/Dimityr_G%C5%82awczew (dostęp: 27.11.2025).
Gospodarkamorska.pl 2022. Bułgaria z LNG ze Stanów. Pomoże Grecja. Gospodarkamorska.pl, 29.07., https://www.gospodarkamorska.pl/bulgaria-z-lng-ze-stanow-pomoze-grecja-65638 (dostęp: 27.11.2025).
Gościniak, K. 1966. Z problematyki konstytucyjnej Bułgarii. O zasadzie zwierzchności Zgromadzenia Ludowego. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 28(2).
Górowska, B. 1992. Parlament Bułgarii. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.
Hristova, D. 2023. Constitutional Status of the Caretaker Government. Journal De Jure 14(2), s. 374–380, https://journals.uni-vt.bg/dejure/eng/vol14/iss2/art20 (dostęp: 13.12.2025). https://doi.org/10.54664/ECBZ7745
Jackowicz, J. 1992. Bułgaria: od rządów komunistycznych do demokracji parlamentarnej: 1988–1991. Warszawa: ISP PAN.
Janew Stefan. Wikipedia.org, https://pl.wikipedia.org/wiki/Stefan_Janew (dostęp: 27.11.2025).
Karp, J., Grzybowski, M. 2002. System konstytucyjny Bułgarii. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.
Karpińska, H. (tłum.), Karp, J. 2012. Konstytucja Republiki Bułgarii. Warszawa: Biblioteka Sejmowa.
Knopek, J. 2016. Europejskie systemy rządów. W: J. Knopek, Europejskie systemy polityczne. Warszawa: Difin, s. 183–186.
Kobeszko, Ł. 2022. Bułgaria wobec agresji na Ukrainę. Analizy OSW, 15.04., https://www.osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2022-04-15/bulgaria-wobec-agresji-na-ukraine (dostęp: 6.11.2025).
Kobeszko, Ł. 2024a. Kraj rządów tymczasowych. Kryzys polityczny w Bułgarii i próby jego rozwiązania. Analizy OSW, 3.06., https://osw.waw.pl/pl/publikacje/komentarze-osw/2024-06-03/kraj-rzadow-tymczasowych-kryzys-polityczny-w-bulgarii-i-proby (dostęp: 10.11.2025).
Kobeszko, Ł. 2024b. Zmiany w konstytucji Bułgarii: droga do przełamania kryzysu politycznego. Analizy OSW, 5.01., https://osw.waw.pl/pl/publikacje/analizy/2024-01-05/zmiany-w-konstytucji-bulgarii-droga-do-przelamania-kryzysu (dostęp: 11.11.2025).
Konecki, K.T. 2000. Studia z metodologii badań jakościowych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Konstitucija na Republika Byłgarija, https://justice.government.bg/home/normdoc/521957377 (dostęp: 15.10.2025).
Kostadinova, S. 2022. NS osydi ruskata agresia sled sramni prepirni za sankcji sreshtu Moskva. Mediapool.bg, 24.02., https://www.mediapool.bg/ns-osadi-ruskataagresiya-sled-sramni-prepirni-za-sanktsii-sreshtu-moskva-news332618.html (dostęp: 6.11.2025).
Kożuch, A., Marzec, I. 2014. Studium przypadku jako strategia badawcza w naukach społecznych. Czasopismo Naukowe Akademii Wojsk Lądowych 172(2), s. 32–44, https://yadda.icm.edu.pl/baztech/element/bwmeta1.element.baztech-a40fe266-8356-4d6e-9b17-f9ffbb12fff4 (dostęp: 13.12.2025).
Manołowa, E. 2020. Bułgaria: Prokuratura i urząd spraw wewnętrznych wkroczyły do kancelarii prezydenta. Gazetaprawna.pl, 9.01., https://www.gazetaprawna.pl/wiadomosci/artykuly/1485741,bulgaria-prokuratura-i-urzad-spraw-wewnetrznych-wkroczyly-do-kancelarii-prezydenta.html (dostęp: 25.03.2026).
Mikucka-Wójtowicz, D. 2015. Republika Bułgarii po 1989 – system polityczny w okresie transformacji. „Reforma bez negocjacji”. W: E. Bujwid-Kurek, D. Mikucka-Wójtowicz, Transformacja ustroju politycznego wybranych państw Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej. Kraków: Libron.
Nieścior, B. 2023. Ewolucja statusu prawnego i zasad wyboru na urząd prezydenta Republiki Bułgarii. International Journal of New Economics and Social Sciences 23(7), s. 271–284, https://publisherspanel.com/api/files/view/2584171.pdf (dostęp: 13.12.2025). https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.7913
Novinite.com, 2024a. Bulgaria’s New PM Dimitar Glavchev Tasked with Forming Interim Government in 7 Days. Novinite.com, 30.03., https://www.novinite.com/articles/225204/Bulgaria%27s+New+PM+Dimitar+Glavchev+Tasked+with+Forming+Interim+Government+in+7+Days (dostęp: 6.11.2025).
Novinite.com, 2024b. Radev vs. Revisions: Bulgarian President Challenges Constitutional. Novinite.com, 8.01., https://www.novinite.com/articles/223423/Radev+vs.+Revisions%3A+Bulgarian+President+Challenges+Constitutional+Changes (dostęp: 29.11.2025).
Peeva, D. 2025. Sled protestite: ostavkata na pravitelstvoto e fakt, vyrvi se kym predsrochni izbori. Dnevnik.bg, 12.12., https://www.dnevnik.bg/bulgaria/2025/12/11/4863448_sled_nai-golemiia_protest_sreshtu_vlastta_parlamentut/ (dostęp: 27.02.2026).
Pieńkowski, J. 2024. Niekończąca się opowieść – kolejne przedterminowe wybory parlamentarne w Bułgarii. Pism.pl, 3.06. https://pism.pl/publikacje/niekonczaca-sie-opowiesc-kolejne-przedterminowe-wybory-parlamentarne-w-bulgarii (dostęp: 6.11.2024).
Pioskowik, E. 1993. Ewolucja sprawowania władzy w Bułgarii w latach 1918–1944. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Pioskowik, E. 2005. Bułgaria. W: M. Barański (red.), Systemy polityczne państw Europy Środkowej i Wschodniej. Ustrój, organy władzy, partie polityczne. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
President.bg, 2021. Stefan Janew. President.bg, 11.05., https://www.president.bg/static1394/Stefan-Yanev-slujeben-ministar-predsedatel/ (dostęp: 6.05.2026).
President.bg, 2022. Prezidentyt nasrochi parlamentarni isbori za 2 oktomvri 2022 g. i naznachi sluzhebno pravitelstvo. President.bg, 1.08., https://www.president.bg/news6742/prezidentat-nasrochi-parlamentarni-izbori-za-2-oktomvri-2022-g-i-naznachi-sluzhebno-pravitelstvo.html (dostęp: 6.11.2025).
President.bg, 2023. Prezidentyt podpisa ukazi za razpuskane na Narodnoto Sybranie na 3 fevruari i za naznachavane na sluzhebno pravitelstvo. President.bg, 2.02., https://www.president.bg/news7032/prezidentat-podpisa-ukazi-za-razpuskane-na-narodnoto-sabranie-na-3-fevruari-i-za-naznachavane-na-sluzhebno-pravitelstvo.html (dostęp: 6.11.2025).
President.pl, 2022. Support of Ukraine’s Swift Candidacy to the EU. President.pl, 28.02., https://www.president.pl/news/open-letter-by-presidents-in-support-of-ukraines-swift-candidacy-to-the-european-union,49584 (dostęp: 6.11.2025).
Radew Rumen. Wikipedia.org, https://pl.wikipedia.org/wiki/Rumen_Radew (dostęp: 16.11.2025).
Sekularec, I., Mcallister, E., Nenov, S. 2026. Bulgarian President Radev Resigns amid Speculation He Will Form His Own Party. Reuters.com, 19.01., https://www.reuters.com/world/europe/bulgarias-president-radev-resigns-2026-01-19/ (dostęp: 26.02.2026).
Sofiaglobe.com, 2024. Bulgaria’s President Mounts New Constitutional Court Challenge to 2023 Constitutional Amendments. Sofiaglobe.com, 20.11., https://sofiaglobe.com/2024/11/20/bulgarias-president-mounts-new-constitutional-court-challenge-to-2023-constitutional-amendments/ (dostęp: 29.11.2025).
Spirova, M. 2022. Bulgaria: Political Developments and Data in 2021. European Journal of Political Research Political Data Yearbook 61(1), s. 47–70, https://onlinelibrary.wiley.com/doi/epdf/10.1111/2047-8852.12373 (dostęp:10.02.2026).
Stoyanov, D., Lyubenov, M. 2022. Parliamentary Elections in Bulgaria, 11 July 2021. Blue. Electoral Bulletin of the European Union 2, s. 96–101, Groupe d’études géopolitiques, 03, https://geopolitique.eu/en/articles/parliamentary-elections-in-bulgaria-11-july-2021/ (dostęp: 10.02.2026).
Stoyanov, D., Lyubenov, M. 2024. Parliamentary Election in Bulgaria, 2 April 2023. Blue. Electoral Bulletin of the European Union 4, Groupe d’études géopolitiques, 06, https://geopolitique.eu/en/articles/parliamentary-election-in-bulgaria-2-april-2023/ (dostęp: 26.02.2026).
Stoyanov, D., Lyubenov, M. 2025. Parliamentary Elections in Bulgaria, 9 June and 27 October 2024. Blue. Electoral Bulletin of the European Union 5, Groupe d’études géopolitiques, 09, https://geopolitique.eu/en/articles/parliamentary-elections-in-bulgaria-9-june-and-27-october-2024/ (dostęp: 26.02.2026).
Svobodnaevropa.bg, 2021. Smiana na vyrha na razuznavaneto. Dosegashniat shef obvini „dylgata ryka na Kremyl”. Svobodnaevropa.bg, 16.06., https://svobodnaevropa.bg/a/31311053.html (dostęp: 5.11.2025).
Szmulik, B., Żmigrodzki, M. 2005. System polityczny Bułgarii. W: W. Sokół, M. Żmigrodzki (red.), Systemy polityczne państw Europy Środkowej i Wschodniej. Lublin: UMCS.
Todorov, S. 2023. Bulgarian President’s ‘Pro-Russia Stance’ Sparks Protest. Balkaninsight.com, 30.05., https://balkaninsight.com/2023/05/30/bulgarian-presidents-pro-russia-stance-sparks-protest/ (dostęp: 9.11.2025).
Tvn24.pl, 2022. Upadł rząd Kiriła Petkowa, możliwe przedterminowe wybory w Bułgarii. Tvn24.pl, 23.06., https://tvn24.pl/swiat/bulgaria-rzad-kirila-petkowa-upadl-niewykluczone-przedterminowe-wybory-st5760839 (dostęp: 6.11.2025).
Wasilewski, T. 1988. Historia Bułgarii. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Wojnicki, J. 2019a. Transformacja systemowa w Bułgarii – opóźniona czy specyficzna? W: M. Czernicka, J. Wojnicki (red.), 110 lat relacji dyplomatycznych między Polską a Bułgarią. Warszawa: ISP PAN, WNPiSM UW, s. 73–89.
Wojnicki, J. 2019b. Wpływ sposobu wyboru prezydenta na jego pozycję ustrojową – doświadczenia wybranych państw europejskich. Studia Politologiczne 42, s. 141–163.
Wojnicki, J. 2023. Problemy współczesnego parlamentaryzmu bułgarskiego – zagadnienia instytucjonalne i funkcjonalne. Studia Politologiczne 69, s. 82–96. https://doi.org/10.33896/SPolit.2023.69.5
Znepolski, I., Gruev, M., Metodiev, M., Ivanov, M., Vatchkov, D., Elenkov, I. 2020. Bulgaria under Communism. Abingdon: Routledge. Taylor & Francis Group.
Żmigrodzki, M. 1997. Przeobrażenia polityczno-ustrojowe i Sąd Konstytucyjny w Bułgarii. Lublin: UMCS.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Marzena Czernicka
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
