Geopolityka w reportażach Konstantego Srokowskiego – W stolicy białego cara (1904) i Likwidacya caratu (1905) – na tle prekursorskiej myśli geopolitycznej (polskiej i rosyjskiej) (cz. I)
-
DOI:
https://doi.org/10.18778/1427-9657.14.2.03Słowa kluczowe:
historia polskiej geopolityki, historia rosyjskiej geopolityki, Konstanty Srokowski, Likwidacya caratu, W stolicy białego caraAbstrakt
Znakomity polski publicysta Konstanty Srokowski w swoich dwóch reportażach – W stolicy białego cara oraz Likwidacya caratu – przedstawia obraz Rosji lat 1904–1905, a więc w trakcie wojny z Japonią i rewolucyjnego wrzenia. Przy obrazowaniu sytuacji politycznej tegoż państwa dostrzega zależności pomiędzy czynnikami geograficznymi i historycznymi a jego powstawaniem i funkcjonowaniem. Spostrzeżenia i wnioski Srokowskiego są czasami zbieżne z poglądami twórców rosyjskiej geopolityki, a nie wyłącznie polskiej. Tylko częściowo jego prognozy polityczne się sprawdziły. Przykładowo postulował on przekształcenie Rosji w federację. Zrobili to dopiero kilkanaście lat później bolszewicy, i to tylko formalnie, choć jednak federalizm jako forma państwowa Rosji przetrwał upadek ZSRR. Nieistniejące już państwo polskie miało europeizować Rosję, więc Srokowski uważał, iż błędem Rosjan było, że je zlikwidowali. Ponadto twierdził, iż Polacy z zaboru rosyjskiego powinni zmienić taktykę wobec Imperium Rosyjskiego w trakcie toczącej się wtedy rewolucji.
Bibliografia
Andrusiewicz, A. 2001. Carowie i cesarze Rosji. Szkice biograficzne. Warszawa: Fakty.
Baluk, W., Mac, P. 2023. The Strategic Culture of the Russian Federation during Vladimir Putin’s Rule. Eastern Review 12(2), s. 7–35. https://doi.org/10.18778/1427-9657.12.08
Bardach, J. 2002. Spasowicz Włodzimierz. W: H. Markiewicz (red. nacz.), Polski Słownik Biograficzny, t. XLI. Warszawa–Kraków: Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN, Polska Akademia Umiejętności (s. 45–53).
Bazylow, L. 1966. Polityka wewnętrzna caratu i ruchy społeczne w Rosji na początku XX wieku. Warszawa: Książka i Wiedza.
Bazylow, L. 1984. Polacy w Petersburgu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Bernacki, W. 1997. Jednostka – Naród – Niepodległość. Myśl polityczna demoliberałów galicyjskich (1882–1905). Kraków: Aureus.
Bernacki, W. 2004. Liberalizm polski 1815–1939. Studium doktryny politycznej. Kraków: Towarzystwo Wydawnicze „Historia Iagiellonica”.
Boyd, B. 2014. Ekspansja Kremla. Historia podbijania świata, przeł. R. Orleański. Warszawa: Wydawnictwo RM.
Broda, M. 2007. Mentalność, tradycja i bolszewicko-komunistyczne doświadczenie Rosji. Łódź: Ibidem.
Bryk, A. 2012. Budowa ustroju totalitarnego w Związku Sowieckim. W: S. Grodziski, A. Dziadzio (red.), Regnare, gubernare, administrare. Prawo i władza na przestrzeni wieków. Prace dedykowane profesorowi Jerzemu Malcowi z okazji 40-lecia pracy naukowej. Kraków: Krakowskie Towarzystwo Edukacyjne, Oficyna Wydawnicza AFM (s. 197–232).
Caban, W. 2020. Młodzież polska w rosyjskich korpusach kadetów w XIX w. W: M. Kruszyński, T. Osiński, M. Kornat (red.), Społeczeństwo w wojsku, wojsko w społeczeństwie w XIX i XX wieku. Relacje i procesy w ujęciu interdyscyplinarnym. Dęblin: Lotnicza Akademia Wojskowa (s. 77–108).
Drobnik, J. 1938. Finlandia jest żywa. Kurjer Poranny 4(LXII), 4 I, s. 1.
Duchiński, F.H. 1861. Zasady dziejów Polski i innych krajów słowiańskich i Moskwy. Część 3. Paryż.
Duker, A.G. 1966. The Polish Insurrection’s Missed Opportunity: Mochnacki’s Views on the Failure to Involve the Jews in the Uprising of 1830/31. Jewish Social Studies 28(4), October, s. 212–232.
Dziedzic, J. 2016. Fiodor Tiutczew i jego dzieło. Człowiek – przyroda – historiozofia – estetyka. Białystok: Wydawnictwo Prymat, Katedra Badań Filologicznych „Wschód – Zachód” Uniwersytetu w Białymstoku [seria: Colloquia Orientalia Bialostocensia. Literatura/Historia XXIII].
Eberhardt, P. 2002. Geografia ludności Rosji. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Eberhardt, P. 2004. Polska i jej granice. Z historii polskiej geografii politycznej. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Eberhardt, P. 2006. Twórcy polskiej geopolityki. Kraków: Arcana.
Eberhardt, P. 2008. Przedmowa. W: P. Eberhardt (red.), Problematyka geopolityczna ziem polskich. Warszawa: Polska Akademia Nauk.
Eberhardt, P. 2016. Rozwój światowej myśli geopolitycznej. Wybrane zagadnienia. Warszawa: Wydawnictwo Oginiec.
Eberhardt, P. 2017. Słowiańska geopolityka. Twórcy rosyjskiej, ukraińskiej i czechosłowackiej geopolityki oraz ich koncepcje ideologiczno-terytorialne. Kraków: Arcana.
Gajkowska, C. 1997. „Kraj”. Dodatki literacko-naukowe. W: J. Bachórz, A. Kowalczykowa (red.), Słownik literatury polskiej XIX wieku. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN, s. 445–446.
Garczyk, B. 2015. Wielonarodowy Petersburg. Nierosyjska historia miasta 1703–1917. Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Garczyk, B. 2016. Petersburg jako ośrodek akademicki przełomu XIX i XX wieku. Studia Ekonomiczne. Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego w Katowicach 277, s. 115–134.
Gawor, L. 2002. O wielości cywilizacji. Filozofia społeczna Feliksa Konecznego. Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Gumilow, L. 2004. Od Rusi do Rosji, przeł. E. Rojewska-Olejarczuk. Warszawa: Erica.
Jajecznik, K. 2006. Wizja Polski Ludowej w projekcie konstytucji Włodzimierza Wakara. Społeczeństwo i Polityka 3(8), s. 103–113.
Janicki, A. 2011. Kurlandia w latach 1795–1915. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Janowski, M. 1998. Polska myśl liberalna do 1918 roku. Kraków: Znak.
Janowski, M. 2018. „Nie rozumiemy was, panowie”. Esej o wyobraźni w epoce przemian. W: A. Nowak (red.), Metamorfozy społeczne, t. 19: Perspektywy przegranych i zwycięzców Wielkiej Wojny: zbiorowe tożsamości i indywidualne doświadczenia w Europie Środkowo-Wschodniej (1914–1921). Warszawa: Instytut Historii PAN (s. 207–241).
Jarząbek, M. 2017. Legioniści i inni. Pamięć zbiorowa weteranów w Polsce i Czechosłowacji okresu międzywojennego. Kraków: Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych Universitas.
Juchnowski, R. 2018. Miejsce geopolityki w polskiej myśli politycznej XIX i XX wieku. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek.
Kidzińska, A. 2001. „Obrona bytu”. Wczesne poglądy polityczne ugodowców z Królestwa Polskiego w świetle petersburskiego „Kraju” (1882–1896). Annales Universitatis Mariae Curie-Sklodowska, sectio F LVI, s. 55–82.
Kieniewicz, S. 1988. Romanowicz Tadeusz. W: E. Rostworowski (red. nacz.), Polski Słownik Biograficzny, t. XXXI/1, z. 128. Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo PAN (s. 593–597).
Kohtamäki, N. 2013. Rosyjska kultura w procesach globalizacji. W: S. Bieleń (red.), Rosja w procesach globalizacji. Warszawa: Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR (s. 295–316).
Kohtamäki, N. 2022. Innovative Public Governance. The Finnish Welfare State Model. Social Entrepreneurship Review 2, s. 5–18. https://doi.org/10.15678/SER.2022.2.01
Koneczny, F. 1935. O wielości cywilizacyj. Kraków: Gebethner i Wolff.
Kościołek, A. 2016. Krym jako miejsce pamięci indywidualnej i zbiorowej w twórczości Andrzeja Murawjowa. Slavia Orientalis LXV(3), s. 491–507.
Kryžanovskij, S.E. 1938. Vospominaniâ: iz bumag S.E. Kryžanovskogo, poslednego gosudarstvennogo sekretarâ Rossijskoj Imperii. Berlin [Крыжановский, С.Е. 1938. Воспоминания: из бумаг С.Е. Крыжановского, последнего государственного секретаря Российской Империи. Берлин].
Kucharzewski, J. 2000. Od białego do czerwonego caratu. Gdańsk.
Kwiecień, M., Mazur, G. 2002. Kilka dokumentów z dziejów ruchu prometejskiego w II Rzeczypospolitej. Czasy Nowożytne. Periodyk poświęcony dziejom polskim i powszechnym od XV do XX wieku XII(XIII), s. 157–171.
Lewandowski, E. 1996. Syndromy etniczne społeczeństw. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Moczulski, L. 2017. Przedmowa. W: P. Eberhardt, Słowiańska geopolityka. Twórcy rosyjskiej, ukraińskiej i czechosłowackiej geopolityki oraz ich koncepcje ideologiczno-terytorialne. Kraków: Arcana, s. 7–23.
Nałkowski, W. 1912. Terytorjum Polski historycznej jako indywidualność gieograficzna. Warszawa.
North, M. 2018. Historia Bałtyku, przeł. A. Peszke. Warszawa: Neriton [seria: Klio w Niemczech 24].
Nowak, A. 1999. Jak rozbić rosyjskie imperium? Idee polskiej polityki wschodniej (1733–1921). Kraków: Arcana.
Nowak, A. 2004. Od imperium do imperium. Spojrzenie na historię Europy Wschodniej. Kraków: Arcana.
Nowosad, A. 2008. Władza i media w Bułgarii. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Obirek, S. 2020. Rosja i Polska. Fragmenty historii miłosnej wrogości. Humaniora. Czasopismo Internetowe 4(32), s. 125–139, https://pressto.amu.edu.pl/index.php/h/article/view/27580/25094 (dostęp: 19.02.2026). https://doi.org/10.14746/h.2020.4.7
Opacki, Z. [2013]. Uczeni polscy na wyższych uczelniach Sankt Petersburga w XIX i na początku XX wieku. Rekonesans badawczy. W: Polski Petersburg, https://www.polskipetersburg.pl/images/upload/biblioteka/Uczeni_polscy_na_wyszych_uczelniach_Sankt_Petersburga_Zbigniew_Opacki.pdf (dostęp: 19.02.2026).
Paczkowski, A. 1976. Prasa polska na obczyźnie (1870–1918). W: J. Łojek (red.), Prasa polska w latach 1864–1918. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, s. 214–271 [seria: Historia Prasy Polskiej].
Pawłowski, S. 2013. Położenie geograficzne Polski, uwagi wstępne B. Konopska. Studia Geohistorica 1, s. 13–18.
Pipes, R. 1990. Rosja carów, tłum. J. Bratkiewicz, przejrzał, poprawił i uzupełnił P.P. Wieczorkiewicz. Warszawa: Wydawnictwo Krąg.
Pogonowska, E., Bednarczuk, M. 2007. O czym mówią pomniki? Polonistyka. Czasopismo dla Nauczycieli 1, 441(LX), styczeń, s. 13–20.
Polak, R. 1998. Feliks Koneczny. Biografia uczonego. Człowiek w Kulturze 10, s. 161–173.
Potulski, J. 2010. Współczesne kierunki rosyjskiej myśli geopolitycznej. Między nauką, ideologicznym dyskursem a praktyką. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Razem budujemy okno na świat. Z Jackiem Bartosiakiem rozmawia Bartłomiej Radziejewski. 2018. Nowa Konfederacja, 4.12, https://nowakonfederacja.pl/razem-budujmy-okno-na-swiat/ (dostęp: 29.05.2026).
Sajduk, B. 2010. Jan Karol Kochanowski (1869–1949) – socjologia tłumów polskiego Gustava Le Bona? Horyzonty Polityki 1(1), s. 269–286.
Snyder, T. 2015. Ukrainians and Poles. W: D. Lieven (red.), The Cambridge History of Russia, t. 2: Imperial Russia, 1689–1917. Cambridge: Cambridge University Press, s. 165–183.
Sobczak, J. 2006. Narodziny parlamentaryzmu rosyjskiego w latach 1905–1906 w oczach Polaków. Acta Polono-Ruthenica XI, s. 67–83.
Sobczyński, M. 2008. Historia geografii politycznej. W: A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling (red.), Historia geografii polskiej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, s. 219–236.
Srokowski, K. 1904. W stolicy białego cara. Lwów.
Srokowski, K. 1905. Likwidacya caratu. Lwów.
Stankiewicz, W. 2006. Konsekwencje zmian polityczno-ekonomicznych w Rosji po upadku komunizmu. Środkowoeuropejskie Studia Polityczne 2, s. 95–118. https://doi.org/10.14746/ssp.2006.2.05
Stefański, J. 1998. Włodzimierz Spasowicz (1829–1906). W: T. Gąsowski (red.), Wybitni Polacy XIX wieku. Leksykon biograficzny. Kraków: Wydawnictwo Literackie, s. 324–332.
Sykulski, L. 2015. Polska myśl geopolityczna w latach 1989–2009. Chorzów: Chorzowskie Towarzystwo Naukowe.
Szlachcikowska, Ż. 2020. Hiperbola i litota i ich funkcje w nagłówkach dziennika regionalnego „Gazeta Pomorska”. Słowo. Studia językoznawcze 11, s. 184–202. https://doi.org/10.15584/slowo.2020.11.11
Szordykowska, B. 2011. Historia Finlandii. Warszawa: Wydawnictwo Trio.
Tomasik, S. 2024. Obraz Morza Czarnego w krymskich chrematonimach marketingowych. Poznańskie Studia Slawistyczne 26, s. 343–363. https://doi.org/10.14746/pss.2024.26.17
Wapiński, R. 1992. Położenie geograficzne ziem polskich a pojęcie terytorialne Polski. Przegląd Historyczny 83(2), s. 299–316.
Wierzbicki, A. 2001. Groźni i wielcy. Polska myśl historyczna XIX i XX wieku wobec rosyjskiej despotii. Warszawa: „Sic!”.
Wineman, B. 2014. Kucharzewski Jan. W: S.C. Tucker (red.), World War I. The Definitive Encyclopedia and Document Collection, przedm. H.H. Herwig, t. 3: K–Q. Santa Barbara: ABC Clio, s. 902–903.
Wiśniewski, R. 2006. Przemiany etniczne na Krymie – od inkorporacji do Rosji Carskiej po aneksję przez Federację Rosyjską (1783–2014). Przegląd Wchodnioeuropejski VII(2), s. 73–87.
Zięba, A.A. 2002. Srokowski (Jastrzębiec-Srokowski) Konstanty. W: H. Markiewicz (red. nacz.), Polski Słownik Biograficzny, t. XLI. Warszawa–Kraków: Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN, Polska Akademia Umiejętności (s. 231–237).
Zięba, A.A. 2002a. Srokowski Stanisław Józef (1872–1950). W: H. Markiewicz (red. nacz.), Polski Słownik Biograficzny, t. XLI. Warszawa–Kraków: Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN, Polska Akademia Umiejętności (s. 238–244).
Zimiński, W. 1989. Konstanty Srokowski. Kwartalnik Historii Prasy Polskiej 3(XXVIII), s. 97–105.
Zwoliński, A. (ks.). 2005. Wprowadzenie do rozważań o narodzie. Kraków: Wydawnictwo WAM.
Żurawski vel Grajewski, P. 2024. Rumunia wobec Inicjatywy Trójmorza (2016–2023). Eastern Review 13(1), s. 15–47. https://doi.org/10.18778/1427-9657.13.08
Żywicki, J. 2021. Architekci powiatowi w powiecie bialskim (1918–1939). Przyczynek do badań nad dziejami architektury województwa lubelskiego. Roczniki Humanistyczne LXIX(4), s. 305–324. https://doi.org/10.18290/rh21694-14
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Piotr Przybytek
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
