Turecka partia w bułgarskim parlamencie – historia i rola Ruchu Praw i Wolności w ochronie interesów mniejszości tureckiej w Bułgarii

Bartosz Grzesik

doi:10.18778/1427-9657.14.1.01

Autor

Bartosz Grzesik Uniwersytet Jagielloński https://orcid.org/0009-0006-4832-0128

DOI:

https://doi.org/10.18778/1427-9657.14.1.01

Słowa kluczowe:

Bułgaria, mniejszość turecka, Ruch na Rzecz Praw i Wolności, Ahmed Doğan, Delian Peewski

Abstrakt

Celem artykułu jest przedstawienie roli pełnionej przez partię Ruch na Rzecz Praw i Wolności na ochronę interesów mniejszości tureckiej i muzułmańskiej w Bułgarii oraz roli ugrupowania we współczesnym środowisku politycznym państwa. Artykuł podzielony jest na trzy części: pierwsza nakreśla najważniejsze informacje dotyczące demografii ludności tureckiej, a także zarysowuje najważniejsze wydarzenia z relacji pomiędzy państwem bułgarskim a zamieszkującymi go Turkami po 1945 r. Druga część artykułu szczegółowo opisuje Ruch na Rzecz Praw i Wolności: jej powstanie i kontrowersje dotyczące jego rejestracji, liderów partii na przestrzeni lat, strategie wyborcze stosowane przez ugrupowanie, przykłady działań ruchu mających na celu poprawę sytuacji przedstawicieli mniejszości tureckiej czy także zmiany w przewodnictwie i strukturach partyjnych, z uwzględnieniem rozłamu na dwa stronnictwa w 2024 r. Trzecia, objętościowo najkrótsza, część poświęcona jest na opisanie kontrowersji związanych z działalnością partii. Metodologia użyta przez autora w pracy opiera się na analizie dostępnych źródeł, takich jak opracowania naukowe, dane statystyczne dotyczące mniejszości tureckiej w Bułgarii, manifesty programowe partii czy artykuły prasowe o tematyce opisywanej kwestii.

Biogram autora

Bartosz Grzesik - Uniwersytet Jagielloński

Bartosz Grzesik, w 2025 r. ukończył z wyróżnieniem studia I stopnia na kierunku stosunki międzynarodowe na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Aktualnie student I roku II stopnia na kierunku stosunki międzynarodowe oraz I roku I stopnia na kierunku filologia słowiańska (specjalizacja: język serbski). Brał udział w wielu konferencjach naukowych w roli prelegenta (np. XXIV „Balcanicum: Grecy i Grecja w polityce i kulturze Europy Południowo-Wschodniej/Greeks and Greece in the politics and culture of Southeast Europe” z referatem pt. Stosunki macedońsko-greckie w obliczu porozumienia z Prespy). Od 2022 r. współkoordynator Sekcji Bałkańskiej w Kole Studentów Stosunków Międzynarodowych UJ. Do zainteresowań naukowych należą: polityka wewnętrza oraz zagraniczna państw bałkańskich, rywalizacja mocarstw we współczesnym świecie, rola sportu w dyplomacji oraz polityce międzynarodowej, polityka wewnętrzna oraz system polityczny Republiki Bułgarii, kwestie narodowościowe w polityce państw europejskich, systemy partyjne poszczególnych państw.

Bibliografia

Antoszewski, A. 2006. Partie polityczne w Europie Środkowej i Wschodniej. W: A. Antoszewski (red.), Systemy polityczne Europy Środkowej i Wschodniej. Perspektywa porównawcza. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 109–141.

Bieniek, K. 2013. Ruch Praw i Wolności – partia bułgarskich Turków. Annales Universitas Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica 11(138), s. 8–20.

Bulgarian politician dumped for siding with Turkey. Euractiv, https://www.euractiv.com/section/elections/news/bulgarian-politician-dumped-for-siding-with-turkey/ (dostęp: 7.08.2025).

Chart of signatures and ratifications of Treaty 148. Rada Europy, https://www.coe.int/en/web/conventions/full-list?module=signatures-by-treaty&treatynum=148 (dostęp: 5.02.2026).

Chronology for Turks in Bulgaria. 2004. Agencja ONZ ds. Uchodźców, https://webarchive.archive.unhcr.org/20230519044915/https://www.refworld.org/docid/469f38702.html (dostęp: 4.08.2025).

Czekalski, T. 2010. Bułgaria. Warszawa: Wydawnictwo Trio.

Domaradzki, S. 2024. Pokojowa rewolucja w zawłaszczonej demokracji. Kryzys polityczny w Bułgarii w latach 2021–2023. Studia Politologiczne 73, s. 151–170. https://doi.org/10.33896/SPolit.2024.73.9

Domaradzki, S. 2025. Bułgaria: kryzys kontrolowany. Instytut Europy Środkowej, https://ies.lublin.pl/komentarze/bulgaria-kryzys-kontrolowany/ (dostęp: 5.11.2025).

Dzhevdet Chakarov, Delyan Peevski elected MRF Co-Chairmen. 2024. Nova.bg, https://nova.bg/news/view/2024/02/25/446018/dzhevdet-chakarov-delyan-peevski-elected-mrf-co-chairmen/ (dostęp: 8.08.2025).

Election Code of 5 March 2014. Centralna Komisja Wyborcza, https://www.cik.bg/en/laws (dostęp: 5.02.2026).

Election fraud: Prevalence and impact in Bulgaria. 2022. Anti-Corruption Fund Foundation, November, https://acf.bg/wp-content/uploads/2022/11/izbori_octomvri2022_EN_web.pdf (dostęp: 11.02.2026).

Ethno-cultural characteristics of the population as of September 7, 2021. Национален статистически институт [Nacionalen statističeski institut], https://www.nsi.bg/sites/default/files/files/pressreleases/Census2021-ethnos_en.pdf (dostęp: 7.02.2026).

Fijołek-Kwaśniewska, K. 2023. Polityka przymusowej asymilacji bułgarskich muzułmanów w drugiej połowie XX wieku w aspekcie jej konsekwencji ekonomiczno-społecznych. Prace Historyczne 150(2), s. 371–386. https://doi.org/10.4467/20844069PH.23.022.17959

Fijołek-Kwaśniewska, K. 2024. The Myth of the „Fifth Column” in the Discourse on the Political Organisation of Bulgarian Turks. Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne 33, s. 287–306. https://doi.org/10.4467/2543733XSSB.24.016.20040

Former Bulgarian PM Blasts Powerful Oligarch Peevski as The Country’s ‘Biggest Evil’. 2024. Radio Free Europe, https://www.rferl.org/a/bulgaria-corruption-nikolay-denkov-delyan-peevski-elections/32912772.html (dostęp: 27.08.2025).

From the 2021 Census: How many are the Bulgarians, Turks and Roma in the Country. 2022. Novinite, https://www.novinite.com/articles/217699/From+the+2021+Census%3A+How+many+are+the+Bulgarians%2C+Turks+and+Roma+in+the+Country (dostęp: 6.02.2026).

Herbut, R. 1997. Partie polityczne. W: A. Antoszewski, R. Herbut (red.), Demokracje zachodnioeuropejskie. Analiza porównawcza. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 65–96.

Karenov, D. 2025. Democracy Captured: Bulgaria’s Peevski Predicament. The German Marshall Fund, https://www.gmfus.org/news/democracy-captured-bulgarias-peevski-predicament (dostęp: 13.02.2026).

Konstytucja Republiki Bułgarii z 12 lipca 1991 roku. 2012. Tłum. H. Karpińska, wstęp J. Karp. Seria: Konstytucje Świata. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe, https://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/bulgaria2013.pdf (dostęp: 8.02.2026).

Kratseva, A. 2021. State Capture versus Contestatory Citizenship in Bulgaria. Österreichische Gesellschaft für Europapolitik, https://www.oegfe.at/wp-content/uploads/2000/12/PB-222021.pdf (dostęp: 13.02.2026).

Leviev-Sawyer, C. 2017. Bulgaria Elections 2017: Passport or ID Card Gets Voters Free Bus Rides from Turkey to Kurdzhali – Report. The Sofia Globe, https://sofiaglobe.com/2017/03/23/bulgaria-elections-2017-passport-or-id-card-gets-voters-free-bus-rides-from-turkey-to-kurdzhali-report/ (dostęp: 12.02.2026).

Manifesto of Movement of Rights and Freedoms – Let us together renew Bulgaria and Europe. 2024. Ruch na rzecz Praw i Swobód, https://www.dps.bg/images/izbori/izbori2024/manifest/Manifesto-EN.pdf (dostęp: 8.08.2025).

Mikucka-Wójtowicz, D. 2015. Republika Bułgarii po 1989 roku – system polityczny w okresie transformacji. „Reforma bez negocjacji”. W: E. Bujwid-Kurek, D. Mikucka-Wójtowicz, Transformacja ustroju politycznego wybranych państw Europy Środkowej i Południowo-Wschodniej. Kraków: Libron, s. 141–182.

Petrova, P. 2025. Media Review: April 16. Bułgarska Agencja Informacyjna, https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/873289-media-review-april-16 (dostęp: 10.08.2025).

Press releases, Treasury Sanctions Influential Bulgarian Individuals and Their Expansive Networks for Engaging in Corruption. 2021. U.S. Department of Treasury, https://home.treasury.gov/news/press-releases/jy0208 (dostęp: 30.01.2026).

Rusev, M. 2024. MRF Parliamentary Group Expels 17 MPs, Rift Deepens. Bułgarska Agencja Infomacyjna, https://www.bta.bg/en/news/bulgaria/706937-mrf-parliamentary-group-expels-17-mps-rift-deepens (dostep: 8.08.2025).

Simeonova, E., Bedrov, I., 2024. Bulgaria’s Most Powerful Oligarch, Delyan Peevski, May Be Losing His Grip on Power. Radio Free Europe, https://www.rferl.org/a/bulgaria-peevski-dps-corruption-sanctions/33072468.html (dostęp: 27.08.2025).

Şimşir, B. 1986. The Turks of Bulgaria (1878–1985). Ankara.

Spirova, M. 2016. The Movement for the Rights and Freedoms in Bulgaria. W: S.P. Ramet, M. Valenta (red.), Ethnic Minorities and Politics in Post-socialist Southeastern Europe. Cambridge: Cambridge University Press, s. 154–169. https://doi.org/10.1017/CBO9781316671290.010

Sygkelos, Y. 2015. Nationalism vs. European Integration: The Case of Ataka. East European Quarterly 43(2–3), s. 163–188.

Szyszylak, E. 2022. Bezpieczeństwo kulturowe mniejszości tureckiej w Bułgarii na tle przemian społeczno-politycznych i gospodarczych w tym kraju. Wschodnioznawstwo 16, s. 203–226. https://doi.org/10.4467/20827695WSC.22.015.16764

Vassilev, R. 2010. Restoring the Ethno-Linguistic Rights of Bulgaria’s Turkish Minority. Ethnopolitics 9(3), s. 295–309. https://doi.org/10.1080/17449050903551859

Woźnica, R. 2012. Bułgarska polityka wewnętrzna a proces integracji z Unią Europejską. Kraków: Księgarnia Akademicka.

Woźnica, R. 2016. Partie polityczne i udział mniejszości w życiu politycznym Macedonii i Bułgarii. Studia Środkowoeuropejskie i Bałkanistyczne 24, s. 187–198.

27 октомбри 2024: Демографски профил на гласувалите на изборите за народно събрание [27 oktombri 2024: Demografski profil naglasuvalite na izborite za narodno s”branie]. Alpha Research, https://alpharesearch.bg/post/1029-27-oktomvri-2024-demografski-profil-na-glasuvalite-na-izborite-za-narodno-subranie.html (dostęp: 7.08.2025).

Груев, M. 2012. Възродителният процес. София [Gruev, M. 2012. V”zroditelniât proces. Sofiâ].

Декларация осъждаща опита за насилствена асимилация на българските мюсюлмани [Deklaraciâ os”ždaŝa opita za nasilstvena asimilaciâ na b”lgarskite mûsûlmani]. Zgromadzenie Narodowe Republiki Bułgarii, https://www.parliament.bg/bg/declaration/ID/13813 (dostęp: 1.08.2025).

ДПС изхвърли Местан, той обяви, че отстоява европейски, а не руски интереси (обобщение) [DPS izhv”rli Mestan, toj obâvi, če otstoâva evropejski, a ne ruski interesi (obobŝenie)]. 2015. Dnevnik, https://www.dnevnik.bg/bulgaria/2015/12/24/2676235_dps_izhvurli_mestan_toi_obiavi_che_otstoiava/ (dostęp: 30.01.2026).

Избори за членове на европейския парламент от Република България и за народни представители [Izbori za členove na evropejskiâ parlament ot Republika B”lgariâ i za narodni predstaviteli]. Centralna Komisja Wyborcza, https://results.cik.bg/europe2024/rezultati/index.html (dostęp: 10.08.2025).

Предизборна програма [Predizborna programa]. 2017. Ruch Praw i Wolności, https://www.dps.bg/predizborna-programa.html (dostęp: 11.02.2026).

Сумарни данни [Sumarni danni]. Centralna Komisja Wyborcza, https://results.cik.bg/pe202410/rezultati/index.html (dostęp: 8.08.2025).

Устав на движение за права и сводоби [Ustav na dviženie za prava i svodobi]. Sąd Miejski w Sofii, https://sgs.justice.bg/upload/26563/2574-90.pdf (dostęp: 7.02.2026).