Losy oddziału żandarmerii narodowej na przykładzie oddziału Jana Birtusa

Piotr Hubert Rodziewicz

doi:10.18778/1643-0700.25.04

Authors

Piotr Hubert Rodziewicz Uniwersytet Łódzki, Instytut Historii https://orcid.org/0009-0001-7572-7883

DOI:

https://doi.org/10.18778/1643-0700.25.04

Keywords:

Jeżów, Łódź, January Uprising 1863, Jan Birtus, Franciszek Serafiński

Abstract

There is a roundabout called “The soldiers of Polish January Uprising” in Lodz city. Few people from Lodz and even less visitors know why it is called about. What does the name of roundabout have to do with the place where it is located? There was a forest called Grabinka in that place in 1863 where soldiers and civil activists of the January Uprising were shot. One of the victims was a captain of the insurgents, Ian Birtus. On 4th of December close to Szadek, between villages Kłoniszew and Jeżów, a skirmish took place as a result of which a sub‑unit of the Polish National Gendarmerie commanded by captain Ian Birtus was defeated. The author of the article will try to present the last moments of the unit to the readers, bring closer the figure of Jan Birtus and commemorate the soldiers of the National Gendarmerie.

References

Archiwum Państwowe w Łodzi, APŁ, ASC Parafii Ewangelicko‑Augsburskiej p.w. Św. Trójcy, sygn. 40, akt zgonu z 1863 nr 421.

Archiwum Państwowe w Łodzi, APŁ, ASC Parafii Rzymskokatolickiej p.w. św. Andrzeja Apostoła w Małyniu, Katalog zgony, Zespół 1580d, akt zgonu z 1863 nr 71.

Archiwum Państwowe w Łodzi, APŁ, ASC Parafii Rzymskokatolickiej p.w. św. Apostołów Piotra i Pawła w Grodzisku, Katalog urodzenia, Zespół 1580d, akt urodzenia z 1837 nr 14.

Archiwum Państwowe w Łodzi, APŁ, ASC Parafii Rzymskokatolickiej p.w. św. Małgorzaty w Zadzimiu, Katalog zgony, Zespół 1741d, akt zgonu z 1863 nr 76.

Archiwum Główne Akt Dawnych, Księgi metrykalne gmin ewangelicko‑augsburskiego i helweckiego wyznania parafii p.w. św. Marcina we Lwowie, Księga metrykalna urodzeń, Zespół 299, teczka nr 101.

Muzeum Okręgowe w Sieradzu, Pismo Sądu Okręgu Szadkowskiego z 17 grudnia 1863 r. do proboszcza parafii Zadzim w sprawie pochowania powstańca.

Muzeum Wojska Polskiego, Alfabetyczny spis dowódców powstania styczniowego, teczka MWP29422/2, poz. 29.

„Dziennik Powszechny” 1863, R. 3, nr 298 (31 grudnia). DOI: https://doi.org/10.1093/nq/s3-III.67.298b

„Dziennik Powszechny” 1864, nr 2 (4 stycznia).

„Dziennik Poznański” 1863, nr 296 (29 grudnia).

„Dziennik Warszawski” 1865, nr 98 (2 maja).

„Gazeta Narodowa” 1863, R. 2, nr 262 (22 grudnia).

„Gazeta Polska” 1863, nr 299 (19 grudnia).

„Gazeta Polska” 1882, nr 127 (10 czerwca).

„Gazeta Rządowa Królestwa Polskiego” 1860, nr 157 (19 lipca).

„Głos Wolny” 1864, nr 44 (30 czerwca).

„Kurier Warszawski” 1863, nr 285 (14 grudnia).

Topograficzna Karta Królestwa Polskiego, kol. 2, sek. 4.

Barszczewska A., Nurty walki. Udział Łodzi i okręgu łódzkiego w ruchach narodowowyzwoleńczych 1795–1864, Łódź 1971.

Bruchnalska M., Ciche bohaterki, udział kobiet w powstaniu styczniowym (materiały), Miejsce Piastowskie 1933.

Caesar K., Pamiętnik oficera polskiego z roku 1863, Chicago [ca. 1912].

Cederbaum H., Powstanie styczniowe. Wyroki audytoryatu polowego z lat 1863, 1864, 1865 i 1866, Warszawa 1917.

Chudzyńska M., Chudzyński M., Emeryk Syrewicz – dowódca oddziału powstańczego w 1863 roku na ziemi gostynińskiej, „Notatki Płockie” 2023, nr 2 (275).

Giller A., Historia powstania narodu polskiego w 1861–1864 r., t. 1, Paryż 1867–1868.

Grabiec J., Rok 1863, Poznań 1913.

Halicz E., Ratajczak E., Pamiętnik powstania styczniowego. Notatnik z powstania w województwie kaliskim w r. 1863–1864, Warszawa 1959.

Jadczyk K., Wojsko powstańcze zrywu styczniowego 1863–1864. Wybrane aspekty, „Przegląd Historyczno Wojskowy”, R. 14 (65), nr 1 (243).

Jadczyk K., Kita J., Nartonowicz-Kot M., Powstanie styczniowe w Łodzi i regionie. Studia i materiały, Łódź 2013.

Kita J., Syberyjskie losy powstańców styczniowych z regionu łódzkiego, „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej” 2017, t. XVII. DOI: https://doi.org/10.18778/2080-8313.17.04

Kolumna Z., Pamiątka dla rodzin polskich krótkie wiadomości o straconych na rusztowaniach, rozstrzelanych, poległych i zmarłych na wygnaniu syberyjskim i tułactwie ofiar z 1861–1866, Kraków 1867.

Marszał T., Powstanie Styczniowe w regionie szadkowskim na kanwie wspomnień Alfonsa Parczewskiego, „Biuletyn Szadkowski” 2022, t. 22. https://doi.org/10.18778/1643–0700.22.01 DOI: https://doi.org/10.18778/1643-0700.22.01

Mieczyński G., Godzina, w której się dopełniła miara. Wydarzenia lat 1860–1864 w Radomszczańskiem, Radomsko 2021.

Mościcki H., Pomniki bojowników o niepodległość, Warszawa 1929.

Oxiński J., Wspomnienia z powstania polskiego 1863–1864, Warszawa 1965.

Parczewski A., Powstanie styczniowe w okolicach Łodzi. Wydarzenia z lat chłopięcych, Łódź 1935.

Pawliszczew M., Tygodnie Polskiego Buntu. Walka orężna 1863–1864, Warszawa 2003.

Przewodnik po wystawie roku 1863, Lwów 1913.

Stankiewicz Z., Metody zwalczania powstania styczniowego, „Archiwariusz Zamojski” 2019, t. XVII. https://doi.org/10.56583/az.839 DOI: https://doi.org/10.56583/az.839

Tomczyk J., Organizacja cywilno-wojskowa powstania styczniowego w Lubelskiem i na Podlasiu, „Rocznik Lubelski” 1963, nr 6, s. 54–55.

Waszkiewicz L., Z dziejów powstania styczniowego w Łodzi i okolicy (Represje w Łódzkim Okręgu Przemysłowym w świetle dokumentów naczelnika wojennego A. Broemsena), „Rocznik Łódzki” 1963, t. VIII (XI).

Witczak K.T., Udział tomaszowian w powstaniu styczniowym, Za wolność, równość, braterstwo, Tomaszów Mazowiecki 2013.

Zieliński S., Bitwy i potyczki 1863–1864, Rapersvil 1913.

Żychliński L., Pamiętniki byłego dowódcy Dzieci Warszawskich i byłego naczelnika sił zbrojnych powiatów warszawskiego i rawskiego Ludwika Żychlińskiego, Kraków 2020.

Э.М. Мержейовский, История 13-го Пехотного Белозерского генералфельдмаршала графа Ласси полка (1708–1893 г.), Warszawa 1894, s. 420–421.

https://lublin.ap.gov.pl/karabinem‑bagnetem‑i-kosa‑z-moskalem‑rozprawa‑materialy‑archiwalne‑dotyczace‑dzialan‑zbrojnych‑w-czasie‑powstania‑styczniowego‑w-zasobie‑apl [dostęp: 26.05.2025].

https://polona.pl [dostęp: 26.05.2025].

https://sztuka.agraart.pl/licytacja/351/23305 [dostęp: 27.05.2025].

https://www.americanrifleman.org/content/i‑have‑this‑old‑gun‑colt‑model-1855-revolving‑carbine [dostęp: 27.05.2025].

https://www.magnum‑x.pl/artykul/uzbrojenie‑strzeleckie‑w-powstaniu‑styczniowym [dostęp: 27.05.2025].

http://www.rusgeneral.ru/general_b6.html [dostęp: 29.05.2025].