Docieranie do rdzenia rzeczy. Współzależność form życia i sztuki w esejach Debory Vogel

Autor

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6107.36.02

Słowa kluczowe:

Debora Vogel, Lu Märten, Jakob von Uexküll, sztuka nowoczesna, abstrakcja a rzeczowość, banalność, sztuka i życie

Abstrakt

Artykuł przedstawia Deborę Vogel (1900–1942) jako jedną z najważniejszych krytyczek i teoretyczek sztuki lat trzydziestych XX wieku. Po polsku oraz w jidysz stworzyła ona system, w którym sztuka jawi się jako poetycko-programowa reakcja na rzeczywistość. Jest ona elitarna, ale też ściśle związana z codziennością. Jest niezbędna dla życia, ale też jest „samym życiem”, w sensie banalnej i wiecznej ballady. Za tą konstrukcją myślową kryje się malarstwo Marca Chagalla. To na przykładzie jego obrazów Vogel dowodzi głównej tezy awangardy o jedności formy i treści. Na tożsamość życia i sztuki Vogel spogląda przez pryzmat aktualności rozumianej nie jako manifestowanie poglądów politycznych, lecz jako konstruowanie rzeczywistości w dziele sztuki. Punktem wyjścia jest dla lwowskiej intelektualistki estetyka Hegla, od której stopniowo przesuwa się ku dialektyce materialistycznej, rozwijając m. in. tezy Lu Märten, pionierki estetyki marksistowskiej. Poetyka życia oraz koncepcje sztuki były u Vogel szeroko zakorzenione w filozofii, m.in. w teorii subiektywnego postrzegania Jakoba von Uexkülla. W artykule omówiona zostaje jego koncepcja koła funkcjonalnego, jak i mająca duży wpływ na artystów awangardowych teza, iż rzeczywistość stanowi dla indywiduum wyłącznie konstrukcję własnych doznań zmysłowych. Na koniec stawiane są pytania dotyczące znaczenia myśli Bergsona i Simmla dla rozumienia sztuki w ujęciu proponowanym przez Deborę Vogel.

Bibliografia

Behne Adolf, Biologie und Kubismus, „Der Sturm” 1915, nr 11/12, s. 68–71.
Google Scholar

Behne Adolf, Neues Bauen Neues Wohnen, Hesse & Becker Verlag, Leipzig 1930.
Google Scholar

Behne Adolf, Schriften zur Kunst, red. Cornelia Briel, Gebr. Mann Verlag, Berlin 1998.
Google Scholar

Behne Adolf, Zur neuen Kunst, Verlag Der Sturm, Berlin 1915.
Google Scholar

Bergson Henri, Schopferische Entwicklung, Eugen Dietrichs, Jena 1912.
Google Scholar

Croce Benedetto, Lebendiges und Totes in Hegels Philosophie, C. Winter, Heidelberg 1909.
Google Scholar

Degler Janusz, Debora Vogel i Witkacy, „Ogród” 1994, nr 1 (17), s. 208–212.
Google Scholar

Elias Norbert, Gesammelte Schriften I: Frühschriften, red. Reinhard Blomert i in., Suhrkamp, Frankfurt a.M. 2002.
Google Scholar

Endell August, Vom Sehen. Texte 1896–1925 über Architektur, Formkunst und „Die Schönheit der großen Stadt”, red. Helge David, Birkhäuser, Basel–Berlin–Boston 1995.
Google Scholar

Europa Almanach. Malerei, Literatur, Musik, Architektur, Plastik, Bühne, Film, Mode, red. Carl Einstein, Paul Westheim, Gustav Kiepenheuer Verlag, Potsdam 1925.
Google Scholar

Jakob von Uexküll: A paradigm for biology and semiotics, red. Kalevi Kull, wydanie specjalne pisma „Semiotica” 2001, nr 134.
Google Scholar

Kapuściński Grzegorz, O metaforze przestrzennej w komunikowaniu. Między kulturą a naturą, „Miscellanea Anthropologica et Sociologica” 2014, nr 15 (1), s. 71–83.
Google Scholar

Köhnen Ralph, „Wahrnehmung wahrnehmen“. Die Poetik der „Neuen Gedichte“ zwischen Biologie und Phänomenologie: von Uexküll, Husserl und Rilke, w: Rilkes Paris 1920–1925. Neue Gedichte, red. Erich Unglaub, Jörg Paulus, Wallstein Verlag, Göttingen 2010, s. 196–211.
Google Scholar

Märten Lu, Wesen und Veränderung der Formen/Künste. Resultate historisch materialistischer Untersuchungen. Der Taifun-Verlag, Frankfurt a.M. 1924.
Google Scholar

Mildenberger Florian, Umwelt als Vision. Leben und Werk Jakob von Uexkülls, Franz Steiner Verlag, Stuttgart 2007.
Google Scholar

Montaże. Debora Vogel i nowa legenda miasta, red. Andrij Bojarov, Paweł Polit, Karolina Szymaniak, wyd. Muzeum Sztuki w Łodzi, Łódź 2017.
Google Scholar

Rem Michał, O „nowej rzeczowości” w Polsce, „Europa” 1929, nr 2, s. 85–86.
Google Scholar

Roh Franz, Nach–Expressionismus. Magischer Realismus. Probleme der neuesten europäischen Malerei, Klinkhardt & Bierman, Leipzig 1925.
Google Scholar

Schulz Bruno, Księga listów, red. Jerzy Ficowski, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk 2008.
Google Scholar

Simmel Georg, Lebensanschauung. Vier metaphysische Kapitel, Druckner & Humblot, München–Leipzig 1918.
Google Scholar

Surreale Sachlichkeit. Werke der 1920er und 1930er–Jahre aus der Nationalgalerie, red. Kyllikki Zacharias, Nationalgalerei, Staatliche Museen zu Berlin, Berlin 2016.
Google Scholar

Szymaniak Karolina, Być agantem wiecznej idei. Przemiany poglądów estetycznych Debory Vogel. Kraków 2006.
Google Scholar

Uexküll von Jakob, Die Lebenslehre, Müller & Kiepenheuer, Potsdam–Zürich 1930.
Google Scholar

Uexküll von Jakob, Theoretische Biologie, Paetel, Berlin 1920.
Google Scholar

Uexküll von Jakob, Umwelt und Innenwelt der Tiere, Springer, Berlin 1909.
Google Scholar

Vogel Debora, Akacje kwitną. Montaże, posł. Karolina Szymaniak, Austeria, Kraków 2006.
Google Scholar

Vogel Debora, Der mut cu zajn ajnzam, „Der Morgen” 1930, nr 1223, s. 7–8.
Google Scholar

Vogel Debora, Die Geometrie des Verzichts. Gedichte, Montagen, Essays, Briefe, tłum. oraz red. Anna M. Misiak, Arco Verlag, Wuppertal 2016.
Google Scholar

Vogel Debora, Forma i tematyka w sztuce Chagala, w: Almanach i Leksykon Żydostwa Polskiego, Herman Dicker, Lwów 1938, t. 2 Temat i forma w sztuce Chagalla. Próba krytyki estetycznej. Także w: „Ogród” 2003, nr 1–2 (21–22), s. 238–251.
Google Scholar

Vogel Debora, Kilka uwag o współczesnej inteligencji, „Przegląd Społeczny” 1936, nr 6, s. 114–121.
Google Scholar

Vogel Debora, Legenda współczesności w literaturze dziecięcej, „Przegląd Społeczny” 1934, nr 3, s. 41–46.
Google Scholar

Vogel Debora, Lektura w okresie dojrzewania, „Przegląd Społeczny” 1928, nr 6, s. 26–28.
Google Scholar

Vogel Debora, Marc Chagall (Z okazji 50–lecia urodzin), „Jednodniówka. Żydowski Uniwersytet Ludowy we Lwowie” 1937, s. 19–20.
Google Scholar

Vogel Debora, Mieszkanie w swej funkcji psychicznej i społecznej, „Przegląd Społeczny” 1932, nr 8–9, s. 208–217.
Google Scholar

Vogel Debora, Motyw codzienności w literaturze dziecięcej, „Przegląd Społeczny” 1933, nr 11, s. 235–240.
Google Scholar

Vogel Debora, O kształtowaniu nastawienia życiowego, „Przegląd Społeczny” 1928, nr 3, s. 12–15.
Google Scholar

Vogel Debora, Z wystaw Związku zawodowego Artystów Plastyków we Lwowie, „Sygnały” 1939, nr 61, s. 8.
Google Scholar

Vogel Debora, Zagadnienie indywidualności i możliwości indywidualizacji w okresie dojrzewania, „Przegląd Społeczny” 1928, nr 7, s. 9–20.
Google Scholar

##submission.downloads##

Opublikowane

2020-09-30

Jak cytować

Misiak, A. M. (2020). Docieranie do rdzenia rzeczy. Współzależność form życia i sztuki w esejach Debory Vogel. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Philosophica. Ethica-Aesthetica-Practica, (36), 13-27. https://doi.org/10.18778/0208-6107.36.02