Acta Universitatis Lodziensis. Folia Philosophica. Ethica-Aesthetica-Practica
Acta Universitatis Lodziensis. Folia Philosophica. Ethica-Aesthetica-Practica to pismo naukowe poświęcone zagadnieniom filozofii praktycznej, filozofii kultury i szeroko pojętej aksjologii. Służyć ma ono pogłębionej filozoficznej refleksji nad problemami współczesnego życia społecznego i kształtem przestrzeni publicznej. Publikowane teksty dotyczą badań nad etycznymi, estetycznymi, a także prawnymi i politycznymi aspektami współczesnych praktyk społecznych i kulturowych, jak również prace zajmujące się zagadnieniami filozofii praktycznej i estetyki z perspektywy historycznej, jak też stricte filozoficzno-teoretycznej. Poszczególne numery mają w założeniu profil tematyczny i poświęcone są zagadnieniom ze specyficznych obszarów, jak przede wszystkim etyka i estetyka, ale także bioetyka, filozofia prawa, czy politologia.
Początki przemian doświadczenia estetycznego sztuki na przełomie XX i XXI wieku
Jakie jest doświadczenie rewolucji cyfrowej? Doświadczamy bycia w rozszerzonej przestrzeni kontaktu, AR i VR. W przestrzeni sztuki każde nowe narzędzie, aspekt nowego, rozszerzonego sposobu funkcjonowania, staje się medium sztuki, środkiem wyrazu. Rozwój genetyki, możliwości ingerencji w DNA organizmu wpłynął na prace z dziedziny bio art. Człowiek wyłączył twory technologii poza obręb natury, wyodrębnia część swojej specyfiki jako tak inną, że potrzebuje sam akceptacji swojej działalności. Czy sztukę może wytwarzać narzędzie pozbawione świadomości, czy też jego twórca staje się współautorem, tak jak w pracach AARON Arnolda Cohena, czy Paul the robot Patricka Tresseta? Doświadczenie sztuki jest pewnym współdzielonym przejawem bycia, intersubiektywnym, specyficznym dla człowieka. Część tego doświadczenia jest związana ze specyficznym czasem powstania i odbioru danego tworu. Czy ulega ono całkowitej transformacji, czy też pewien trzon specyfiki tego sposobu kontaktu pozostaje niezmienny? Próba uchwycenia obecnej zmiany w doświadczeniu, pewnej atmosfery, którą współdzielą najnowsze przemiany w sztuce, używającej prekursorskich narzędzi nauki, jest nie tylko możliwością odpowiedzi na pytanie o obecną tożsamość współczesnego odbiorcy, uczestnika sieci. Jest to poszukiwanie wspólnego kierunku przyszłych dzieł sztuki, wynalazków technologicznych, wyobrażenia sobie i zbudowania otoczenia, które odpowiada na aktualną potrzebę sztuki, na to jaki sposób bycia chcemy sobie zaprojektować.
Prawa autorskie (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Od Hala-9000 do neoluddyzmu. Kto się boi technologii? Refleksje wokół kategorii doświadczenia
Artykuł analizuje zjawisko lęku technologicznego stanowiącego nieodłączny element IV rewolucji przemysłowej, niejako jego rewers. Na poziomie jednostki otwierają się wyzwania technologiczne, potęgowane przez nadmiar bodźców powodowanych przesytem informacji. W tym kontekście koncepcja IV Rewolucji Przemysłowej zaproponowana w 2016 roku przez Klausa Schwaba zestawiona zostaje z takimi propozycjami teoretycznymi jak „Technopol” Neila Postmana, refleksje Jamesa Ellula, czy radykalnym manifestem eko-terrorysty Teda Kaczyńskiego, dotyczącym przyszłości społeczeństwa przemysłowego. Artykuł podejmuje także próbę zdefiniowania i wskazania źródeł lęku technologicznego od poczucia niepewności, zależności, wykluczenia, po utratę kontroli nad światem i samym człowiekiem. Klamrę stanowi nawiązanie do figury komputera Hal 9000 z filmu Stanleya Kubricka jako maszyny podejmującej decyzje o ludzkim życiu oraz do współczesnego fenomenu neoluddyzmu inspirowanego dziewiętnastowiecznym ruchem przeciwników rozwoju technologii. Metodologicznie artykuł opiera się zarówno na lekturze prac teoretycznych, jak i na analizie tekstów kultury popularnej. Posługuje się także egzemplifikacją z obszaru sztuki współczesnej sięgając do kategorii badań artystycznych.
Demistyfikacja chmury jako niewidzialnej technologii: aspekty estetyczne, przestrzenne i afektywne w sztuce i studiach nad infrastrukturą krytyczną
Artykuł podejmuje temat technologicznej Chmury jako jednej z cech czwartej rewolucji przemysłowej. Koncentruje się na ambiwalencjach Chmury, omawiając jej różne aspekty estetyczne, przestrzenne i afektywne. Metody podejścia do zjawiska Chmury są rozwijane zarówno w teorii, w dyscyplinach studiów nad infrastrukturą krytyczną (CI) i naukach o sztuce, jak i w praktyce sztuk wizualnych. Główne stanowiska teoretyczne, z których czerpie artykuł, zostały opracowane przez Benjamina H. Brattona, Jamesa Bridle’a i Tung-Hui Hu. Artykuł przedstawia również pokrótce historię studiów nad CI wraz z ich głównymi obszarami badawczymi (np. studia nad centrami danych) oraz przykładami z dziedziny sztuki. Kwestie poruszone w artykule obejmują: niewidzialność i niedostępność chmury (jako hiperobiektu sieciowego i infrastruktury technologicznej), architekturę centrów danych i niejednoznaczną relację, jaką chmura ustanawia ze swoimi użytkownikami, a także kwestie ekologiczne. Chmura jako niewidzialna technologia jest omawiana z wielu perspektyw, od tej, która wprost wspiera jej rozwój, po te, które próbują zdemistyfikować jej pozornie niematerialny obraz i krytycznie wskazać jej relacje z ekstraktywizmem, a także zasugerować propozycje oporu.
Kiedy spotykają się maszyna i człowiek. Sztuka w dobie sztucznej inteligencji
Niniejszy artykuł porusza kwestię relacji człowiek-technologia w dobie sztucznej inteligencji. Stawia pytania o zmiany, jakie zaszły w polu sztuki pod wpływem zaawansowanych systemów uczenia maszynowego. Ostatnia dekada sukcesów AI wymusza konieczność przemyślenia kategorii estetycznych, w tym próbę redefinicji miejsca i roli artysty w zdeterminowanej technologicznie rzeczywistości. Przytoczone historyczne przykłady refleksji estetycznej towarzyszącej sztuce komputerowej lat 60. XX wieku w dużej mierze antycypowały zachodzące dziś zmiany, pełniąc jednocześnie ważną funkcję metakrytyczną. Dzisiejsza krytyczna sztuka AI może odegrać kluczową rolę w podnoszeniu świadomości na temat zachodzących procesów i odkrywaniu pracy algorytmów sztucznej inteligencji, które zamknięte w czarnych skrzynkach, są niedostępne ludzkiemu zrozumieniu.
Proces wirtualizacji sztuki publicznej: QR graffiti, sztuka w rozszerzonej rzeczywistości w przestrzeni publicznej oraz graffiti VR
Wirtualizacja sztuki publicznej, przez którą rozumiem sztukę w przestrzeni publicznej, street art i graffiti, może być postrzegana z jednej strony jako ich medializacja, zapośredniczenie odbioru poprzez inne obrazy medialne także funkcjonujące online. Sprawia ona, że nasze doświadczenie tych rodzajów sztuki ma charakter wirtualny w sensie jego potencjalności. Z drugiej strony do wirtualizacji sztuki publicznej można podejść jako do procesu stopniowego przenoszenia jej w przestrzeń wirtualną. W tym drugim przypadku przestrzeń wirtualna stanowi, jeśli nie podstawę, to przynajmniej równoprawny element realizacji artystycznych. Te realizacje coraz częściej przejawiają się przede wszystkim w sposób cyfrowy, choć każdorazowo zachodzi to w pewnej przestrzeni fizycznej, która niemniej jednak stopniowo traci na znaczeniu, co ma zasadniczy związek z przekształceniami zachodzącymi współcześnie w przestrzeni publicznej. Wskazany proces wirtualizacji sztuki publicznej obrazuję odnosząc się do przykładów graffiti wykonywanego w formie szablonów z kodami QR o charakterze artystycznym. Wspominam również projekty artystyczne polegające na odkrywaniu miasta poprzez poszukiwanie obiektów sztuki współczesnej istniejących w formie rozszerzonej rzeczywistości w wybranych i zaznaczonych na mapie lokalizacjach. Jako ostatnie przywołuję przykłady działania artystów i artystek kenijskich, którzy tworzą i popularyzują tworzenie dzieł graffiti w przestrzeni wirtualnej.
Aesthetic Experience in the Times of the Fourth Industrial Revolution. Introduction
„Piękne – nie dotykać” – ten zwrot, pojawiający się w trakcie seminarium poświęconemu etyce psychoanalizy, to jeden ze sposobów w jaki Jacques Lacan opisuje działanie w ludzkiej psychice zasady fantazmatu. Jest to konstrukt, który postaram się przybliżyć czytelnikowi w tym artykule, opisując bezpośredni wpływ piękna i przekroczenie jego zasady przez pryzmat doświadczenia klinicznego. Moim celem w podjęciu tej formuły „piękne – nie dotykać” jest pokazanie, w jaki sposób koncepcja zwykle kojarzona z estetyką ma nieoczywiste, ale ważne implikacje kliniczne, a nawet definiuje pewną etykę podmiotu wobec seksualności. Kolejnym ważnym aspektem tego studium jest zestawienie problemu piękna z kwestią kobiecości. I to nie tylko tej odgrywanej poprzez obraz, ale przede wszystkim tej, która w kobiecej modalności rozkoszy wykracza poza reprezentację.
Tekst jest pierwszym przekładem na język polski słynnego artykułu Joan Riviere pt. Womanliness as a masquerade, który ukazał się na łamach The International Journal of Psychoanalysis (1929). Tytuł nawiązuje do snu analizantki, której historię Riviere przytacza w artykule. We śnie pojawiały się postacie, które, aby uniknąć katastrofy i obrażeń, zakładają maski. To właśnie owa tytułowa „kobiecość” zakładana i noszona jest jak maska, zarówno po to, aby ukryć posiadanie męskości, jak i po to, aby zapobiec spodziewanemu odwetowi, gdyby wyszło na jaw, że pacjentka ją posiada. Riviere sugeruje, że kobiety pragnące męskości mogą przywdziewać „maskę kobiecości”, aby uniknąć lęku i potencjalnej kary ze strony mężczyzn. Tekst ma szczególne znaczenie, ponieważ rozmywa granicę między tym, co mogłoby nazywać się autentyczną kobiecością a maskaradą. Argumentuje dalej, że zarówno maskarada, jak i kobiecość pełnią funkcję mechanizmu obronnego, chroniącego przed lękiem. Nie powinny być zatem postrzegane jako pierwotne formy seksualnej przyjemności. Tekst odbije się szerokim echem w kręgach psychoanalitycznych i filozoficznych. Będzie stanowił inspirację dla Jacquesa Lacana – zarówno w okresie wczesnego jak i późnego nauczania – piszącego o kobiecości, jej związku kastracją i fallusem. Sześćdziesiąt lat po wydaniu, będzie również kluczową inspiracją dla trzeciej fali feminizmu, między innymi dla Judith Butler i jej postrstrukturalistycznego ujęcia performatywności płci. Również dziś, nie tylko w ramach teorii feministycznych, queer, czy gender studies, tekst ten jest ważnym punktem odniesienia, nawet jeśli podlega krytyce. Również autorzy łączący wątki filozoficzne i psychoanalityczne jak Alenka Zupančič, pisząc filozoficznie o seksie, będą przytaczać analizy Riviere. Tekst przełożył Bartosz Pokorski Tłumaczenie przejrzała i poprawki naniosła Aleksandra Charędziak
Manifest resztek – o żywotności idei Friedensreicha Hundertwassera
Architektura Friedensreicha Hundertwassera wywołuje kontrowersje i emocje. Dla turystów i miesz­kańców jest atrakcją, która budzi entuzjazm, podczas gdy specjaliści często uważają ją jedynie za ciekawostkę. Estetyczne aspekty tej architektury: kicz, kamp, ​​bricolage, majsterkowa­nie i ekologia – przemawiają do współczesnych użytkowników i motywują ich do własnych działań. Nadzwyczajnym przykładem w Polsce jest społeczność bezdomnych w Jaworznie (Stowarzyszenie Betlejem), którzy odnowili stary, ponad stuletni budynek podarowany przez władze miasta i odnawiają kolejny w stylu Hundertwassera. Ich fascynacja Hundertwasserem wynika nie tylko z podziwu dla jego budynków, ale także jego idei zawartych w licznych manifestach. Głębsza lektura tekstów austriackiego artysty i osobiste doświadczenie jego sztuki pozwoliły amatorom utożsamić się z jego proekologicznymi i prospołecznymi poglądami i urze­czywistnić je w działaniach na rzecz kształtowania miejsca. Wysiłki tej społeczności odzwiercie­dlają witalność estetyki i teorii architektonicznej Hundertwassera, zachęcając do kreatywności i działania jako części szerszej kultury DIY.
„Kobiece spojrzenie” w serii Women’s Tales – między strategią brandingową a feministyczną autorefleksją
Tekst jest poświęcony analizie serii filmów krótkometrażowych Women’s Tales pod kątem ich reprezentatywności dla teorii „kobiecego spojrzenia”. Punktem wyjściowym dla rozważań jest problem angażowania się firm w ruch na rzecz równości płci oraz w przemysł kulturowy wyłącz­nie w celach marketingowych, co prowadzi do spożytkowania przez marki dyskursu feministycz­nego oraz kapitału symbolicznego zaproszonych autorek, przy znikomym znaczeniu projektów dla sztuki i społeczeństwa. Dlatego pytaniem artykułu jest, w jakim stopniu inicjatywa domu mody Miu Miu, która ma na celu wsparcie kobiet w branży filmowej, wykorzystuje poetykę „female gaze” oraz umożliwia jej rozwój i rozpowszechnienie. Pierwsza część tekstu – teoretyczna – omawia pojęcie „kobiecego spojrzenia” oraz na podstawie czterech koncepcji „female gaze” określa jego cechy charakterystyczne. Druga część – analityczna – składa się z przekrojowej analizy filmów z serii Women’s Tales, które podzielono na cztery kategorie w zależności od dominującego wyznacznika „kobiecego spojrzenia”. Przegląd krótkich metraży pozwala powiązać je z różnymi aspektami „female gaze”, potwierdzając feministyczny i krytyczny wobec wizual­nego fetyszyzmu wymiar serii. Niemniej, sam projekt Miu Miu i realizowane w jego ramach utwory ze względu na uwarunkowania instytucjonalne mają ograniczony wpływ na sztukę głównego nurtu i pozostają domeną kultury elitarnej.
Joan Riviere - Kobieta za maskaradą (zarys biografii)
Joan Riviere, brytyjska psychoanalityczka, najbardziej znana jest z koncepcji „kobiecości jako maskarady”, która w kręgach feministycznych i filozoficznych zyskała rozgłos dzięki Judith Butler i jej Gender Trouble. W niniejszym tekście analizuję życie i dorobek Riviere w kontekście napięć między psychoanalizą, filozofią i feminizmem. W części I wyjaśniam, czemu związek wspo­mnianych dziedzin nie jest nieproblematyczny. Część II skoncentrowana została na biografii Riviere i ukazuje, jak różne narracje – Anny Verrall (matki Riviere), Ernesta Jonesa, Zygmunta Freuda czy jej współ­pracowników – kształtują jej obraz. Najbardziej interesującym wątkiem jest nieobecność Riviere w dyskursie, niepowoływanie się na nią, mimo jej znaczących osiągnięć w dziedzinie psychoanalizy. Choć jej koncepcja przywoływana jest w pracach z pogranicza filozofii, psychoanalizy i feminizmu, postać Riviere pozostaje niepełna i trudna do uchwycenia. Ważniejsze niż jej obraz są konkretne działania, które miały realny wpływ na rozwój psychoanalizy. Tekst ten, zapoznając polskiego czytelnika z tytułową bohaterką, stanowi przyczynek do głębszej refleksji nad jej wkładem w historię psycho­analizy i feminizmu.
Główne wątki psychoanalitycznej debaty towarzyszącej powstaniu tekstu Joan Riviere „Kobiecość jako maskarada”
Artykuł stanowi wprowadzenie do tekstu Joan Riviere Kobiecość jako maskarada (1929), mające na celu przygotowanie czytelnika do jego lektury. Przedstawiono w nim kluczowe poję­cia debaty toczącej się w ramach wczesnego ruchu psychoanalitycznego. Stanowią one teoretyczne tło dokonywanych przez Riviere interpretacji przypadków klinicznych. Omówiono koncepcję kom­pleksu Edypa i kastracji w ujęciu Sigmunda Freuda, podział homoseksualności na homoerotyzm podmiotowy i obiektowy według Sándora Feren­cziego, pojęcie aphanisis oraz podział na dwa typy homoseksualistek Ernesta Jonesa, jak również przesunięcie początku kompleksu Edypa na okres pregenitalny w teorii Melanie Klein i jej ujęcie formowania się superego. W tekście podkreślono, jak wątki te są kluczowe dla zrozumienia mechanizmu kobiecości jako maskarady, który w interpretacji Riviere pełni funkcję obronną wobec lęku. Artykuł zwraca również uwagę na ryzyko zacierania pierwotnych, klinicznych kontekstów psychoanalizy w późniejszych femi­nistycznych i filozoficznych adaptacjach pojęcia „maskarady”.
Prawa autorskie (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
Etyka wartości, edukacja moralna i nauczanie etyczne
Nauczanie etyki w szkole uznawane jest za ważne i potrzebne. Ale czy etyki można się nauczyć? I czy nauczanie jej powinno polegać na przekazywaniu wiedzy o koncepcjach etycznych, ewentualnie dyskusji wokół nich, czy raczej na kształtowaniu moralnych postaw uczniów i właściwych zachowań? Artykuł podejmuje namysł nad tymi problemami w nawiązaniu do różnych tradycji myśli etycznej i teorii moralności. Za główny punkt odniesienia i podstawę praktyki edukacyjnej proponuje przyjąć odnowioną współcześnie Arystotelesowską etykę cnót. Koncepcja phronesis jako rozumności praktycznej, pozwalającej tworzyć sądy moralne wrażliwe na kontekst i uwzględniające złożoność trudnych do uzgodnienia interesów i dóbr, wydaje się dla edukacji moralnej wciąż aktualnym modelem. Nauczanie i dyskusja nastawione na rozważanie konkretnych przypadków i opowieści, czyli kształcenie umiejętności tego typu osądu, pozwala uniknąć zagrożeń, jakie niesie nauka skupiona na zagadnieniach teoretycznych: uwikłania w definicyjne niejasności w określaniu wartości moralnych, czy myślenia oderwanego od emocji i od doświadczenia. Nauka polegająca na analizie filozoficznej tradycji wiąże się z ryzykiem, iż przekazywana wiedza okaże się nieadekwatna do wieku i poziomu osobistego rozwoju ucznia, generując moralny subiektywizm i relatywistyczny sceptycyzm. Argument ten nie jest jednak skierowany przeciwko teoretyzowaniu i wprowadzaniu abstrakcyjnych rozważań w procesie kształcenia, nawet na najwcześniejszych etapach: teoretyzowanie i budowanie racjonalnych uzasadnień jest potrzebne, ale powinno wynikać z inspiracji i rozwoju intelektualnych predyspozycji, a nie z przekazu gotowej wiedzy.
Prawa autorskie (c) 2023 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
Metody nauczania w edukacji etycznej w Holandii
Artykuł przybliża umiejscowienie etyki w programach edukacji szkolnej w Holandii oraz cele i praktyki jej nauczania. Omawia wyniki badań przeprowadzonych w szkołach holenderskich, mających na celu sprawdzenie jakie metody dydaktyczne najlepiej służą rozwijaniu wiedzy i kompetencji uczniów. Jaki model interakcji w pracy uczniów z nauczycielem jest najkorzystniejszy? W badaniu wykorzystane zostały formy nauczania oparte na technice scaffolding (rusztowania). Opiera się ona na wspólnym rozwijaniu problemów i dyskusji filozoficznej, poprzez porządkowanie pytań, szukanie alternatywnych odpowiedzi oraz zróżnicowanych przykładów. Obserwacje z badań potwierdzają dobrą skuteczność tej metody, zwłaszcza gdy proces rozumowania jest jasno uporządkowany, konstrukcja pytań źle sformułowanych jest korygowana i pojawiają się metakoncepcje. Porównawcza analiza wybranych lekcji pozwala stwierdzić, że wybór formy nauczania decydująco wpływa na poziom zaangażowania uczniów i w konsekwencji na rozwój ich kompetencji; istotny jest też aktywny udział nauczyciela jako koordynatora dyskusji, uruchamiającego dialog i nadającego mu czytelną logicznie strukturę. Z tego względu istotne jest, by nauczyciele prowadzący zajęcia mieli odpowiednie kompetencje filozoficzne i metodyczne.
Prawa autorskie (c) 2023 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Etyka jako przedmiot nauczania w szkole w Polsce
Artykuł prezentuje cząstkowe wyniki ogólnopolskich badań, poświęconych nauczaniu etyki. Omawia miejsce etyki w polskim systemie szkolnictwa i tendencje rozwojowe widoczne od momentu jej wprowadzenia (1991). Analizie poddano akty prawne z poziomu ustaw, rozporządzeń Ministra Edukacji Narodowej oraz, uzupełniająco wobec aktów prawnych, orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego, regulujące zasady nauczania przedmiotu etyka oraz jego oceniania. Ważnym aspektem tych regulacji, ze względu na ich praktyczne konsekwencje, jest lokowanie etyki jako alternatywy dla przedmiotu religia. Przeanalizowane zostały również dane statystyczne, pozwalające w skali ogólnopolskiej ocenić rozwój zainteresowania przedmiotem etyka – przyrost liczebności szkół, w których realizowany jest przedmiot etyka, w zależności od etapu kształcenia oraz rodzaju szkoły, a także przyrost etatów przeliczeniowych przypadających na nauczycieli etyki. Ten ostatni wzrost, choć od roku 2014 skokowy, jest mimo wszystko w liczbach bezwzględnych niewielki; etyka pozostaje nadal przedmiotem niszowym. Na przestrzeni lat można obserwować poprawę jej statusu i wzrost społecznego zapotrzebowania; niemniej, obecne definiowanie etyki jako przedmiotu fakultatywnego sprawia, że poziom uczestnictwa wciąż pozostaje niewielki.
Przedmiot obywatelstwo (Citizenship) jako forma edukacji etycznej w Wielkiej Brytanii
W artykule przedstawiam genezę wprowadzenia w 2002 roku do brytyjskich szkół sektora państwowego przedmiotu obywatelstwo (Citizenship), omawiam jego założenia oraz prezentuję tłumaczenie jego sylabusa. Klasyfikuję przy tym ten przedmiot jako formę edukacji etycznej. W liberalnej tradycji angielskiej państwo unikało wpływania na rozstrzygnięcia aksjologiczne w obszarze wychowania, stąd wykazanie inicjatywy w sferze edukacji etycznej jest faktem znaczącym. W pierwszej części artykułu, odwołując się do historii państwowego szkolnictwa w Wielkiej Brytanii, rekonstruuję kontekst historyczny, w którym sytuuję wprowadzenie przedmiotu obywatelstwo i wskazuję na czynniki, które doprowadziły do przełamania powściągliwości państwa w tej kwestii. W części drugiej wskazuję na bezpośrednie okoliczności wprowadzenia nowego przedmiotu przez brytyjską Partię Pracy. W części trzeciej analizuję teoretyczne podstawy programu przedmiotu obywatelstwo, które zostały przedstawione w dokumencie znanym jako „Raport Cricka”, opublikowanym w 1998 roku. Moim celem jest pokazanie, że edukacja obywatelska jest wartym rozważenia wariantem edukacji etycznej, a casus angielski może stanowić okazję do przyjrzenia się wyzwaniom, ograniczeniom i możliwościom, jakie wiążą się z wdrażaniem tego rodzaju edukacji.
Edukacja obywatelska a miejsce religii w szkole. Obserwacje z perspektywy doświadczeń w Hiszpanii
Artykuł poświęcony jest współczesnej sytuacji nauczania etyki w szkołach ponadpodstawowych w Hiszpanii. Naświetla konteksty historyczne i systemowe, związane z wprowadzeniem tego przedmiotu do programu nauczania w latach osiemdziesiątych dwudziestego wieku, a także jego usytuowaniem w programie jako alternatywy dla nauki religii. Diagnozuje też problemy i deficyty, wynikające z wielokrotnych zmian legislacyjnych, niekonsekwentnego, instrumentalnego traktowania tego przedmiotu przez prawodawców oraz widocznego wciąż niedowartościowania go w hiszpańskim systemie edukacji. Na koniec proponuje szereg rozwiązań praktycznych, związanych z metodyką nauczania etyki oraz rolą, jaką w procesie kształcenia może odgrywać nauczyciel. Sugestie te stanowią próbę odpowiedzi na sformułowane w ustawie założenia dotyczące celów nauczania przedmiotu wartości etyczne, a przede wszystkim podkreślają bliski związek etyki z kształceniem postaw obywatelskich, praktycznym rozwijaniem dyspozycji krytycznego myślenia oraz odpowiedzialności.
Jaką rolę powinna odgrywać edukacja emocjonalna w wychowaniu moralnym?
Artykuł dostarcza argumentów na rzecz uwzględnienia w wychowaniu moralnym edukacji społeczno-emocjonalnej. W pierwszej części artykułu przedstawia się analizę pojęcia „inteligencja emocjonalna” uwzględniając przy tym historię jego powstania i trudności metodologiczne, jakimi pojęcie to jest obciążone. W drugiej części artykułu sformułowane zostały oczekiwania, jakie można wysuwać pod adresem zajęć z edukacji emocjonalnej. Punktem wyjścia są przy tym badania empiryczne, które dotyczyły skuteczności podejmowanych w przeszłości prób prowadzenia edukacji emocjonalnej u młodzieży i osób dorosłych. W ostatniej części artykułu omawia się założenia powstałego w latach 90. ruchu pedagogicznego, który postuluje prowadzenie zajęć z zakresu tak zwanego „kształtowania charakteru” (Character Education). Omawiane są doświadczenia z zajęć z edukacji emocjonalno-społecznej (Social-Emotional Learning, SEL) opracowane przez Uniwersytet Illinois. W tekście uwzględnione zostały także krótko pierwsze doświadczenia Hiszpanii w zakresie edukacji emocjonalnej.
Etyka w szkole – od religii do edukacji etycznej i obywatelskiej
Problem wolności i zła w myśli Kanta (Religia w obrębie rozumu) i Schellinga (Filozoficzne badania nad istotą ludzkiej wolności)
Celem artykułu jest ukazanie wpływu Kantowskiej koncepcji wolności i zła na myśl Schellinga z tzw. pisma o wolności. W pierwszej części przedstawiam trudności wyjaśnienia zła jako kategorii moralnej na gruncie koncepcji wolności ujętej jako racjonalna autonomia i przedstawionej w Uzasadnieniu metafizyki moralności i Krytyce praktycznego rozumu: Kant utożsamia wolność z posłuszeństwem prawu moralnemu i tym samym nie jest w stanie ugruntować możliwości samego wyboru dobra i zła, jak również osobowego i jednostkowego charakteru wolności człowieka jako zmysłowo-rozumnej całości. Następnie pokazuję niesatysfakcjonującą próbę rozwiązania tych trudności w Religii w obrębie rozumu, w której, na gruncie teorii maksym, podejmuje on problem możliwości zła jako aktu wolności: Kant nie jest w stanie określić statusu skłonności do zła jako pozaempirycznej podstawy zła, jak i tegoż powszechności. W drugiej części omawiam Schellinga oryginalną koncepcję wolności, która ukazuje jej osobowy i jednostkowy charakter na gruncie nowej ontologii ja jako bytu swobodnie się samookreślającego. Koncepcja ta pozwoliła mu podjąć próbę rozwiązania przejętego od Kanta problemu zła.
Hermes-Merkury – antyczna alegoria Łodzi i nieodkryty patron zrównoważonego rozwoju
Od połowy XIX w. w miastach przemysłowych Zachodu pojawiają się liczne detale architektoniczne eksponujące postać i atrybuty Hermesa-Merkurego, greckiego boga: handlu, kupców i złodziei, opiekuna podróżnych, posłańca bogów i psychopomposa, władcy pisma i komunikacji, pieniądza i wszelkich miar. W synkretyzmie aleksandryjskim Hermes objawia się jako prorok Trismegistos, strażnik wiedzy tajemnej (czarodziej i lekarz z różdżką kaduceuszem), patronuje alchemicznym przemianom i wraz z innymi tajemnicami sztuki królewskiej oraz ezoteryczną wiedzą współtworzy tradycje masońskie. Hermes-Merkury stał się patronem przemysłu, starożytną ikoną nowoczesności i kapitalizmu, bohaterem grafik zdobiących dyplomy wystaw światowych, świadectwa buchalteryjne, etykiety towarów. Alchemiczny Hermes (zwany Merkuriuszem) to odpowiednik płynnej rtęci, intrygująca personifikacja nowoczesności postrzeganej jako płynna i ulotna, niosąca ze sobą upadek wielkich narracji opartych o transcendencję, co ilustruje wyparcie z uniwersum zachodniej kultury symbolu przez alegorię. Ta formacja kulturowa projektuje dzisiaj także wizję ponowoczesności jako maszynerii przemieniającej zasoby planety w towar. Tymczasem sięgnięcie do znaczeń wydobytych z głębokiej refleksji nad hermesową alegorią i wyjście ku posthumanistycznej wizji miasta i świata, pozwala dostrzec w dziedzictwie znaczeniowym Hermesa uwolniony od metafizyki potencjał zrównoważonego rozwoju, którego najprostszym znakiem jest metonimia postaci boskiego posłańca i jego atrybut (w kluczu symbolicznym i alegorycznym) – kaduceusz.
O trudnościach w recepcji Schellinga – uwagi na marginesie prac Ryszarda Panasiuka
Niniejszy artykuł podejmuje dwie zasadnicze kwestie. Pierwsza to zagadnienie recepcji filozofii Schellinga w Polsce po drugiej wojnie światowej. Druga to pytanie, w jaki sposób należy rozumieć abstrakcje filozoficzne Schellinga. Za podstawę interpretacji przyjęto kontekstualne rozumienie filozofii, na jakim opierał się w swoich badaniach Ryszard Panasiuk. Z tych dwóch założeń podstawowych wynika struktura artykułu: część pierwsza dotyczy sposobu, w jaki ideologia marksistowsko-leninowska, wychodząc z klasowo-dialektycznego i „partyjnego” rozumienia filozofii, uznała idealizm filozoficzny za wroga. Punktem odniesienia będzie koncepcja Georga Lukácsa „Die Zerstörung der Vernunft” oraz wykładnia filozofii Schellinga jako irracjonalizmu. Część druga skupia się na tym, dlaczego zaprzestano badań nad Schellingiem oraz idealizmem po drugiej wojnie światowej, oraz w jakich warunkach i kiedy pojawiły się pierwsze opracowania monograficzne. Część trzecia jest historyczno-krytyczną i kontekstualną interpretacją filozofii przyrody Schellinga. Filozofię Schellinga można rozumieć jako nową antropologię, integralnie łączącą człowieka i przyrodę. W tym sensie jest ona antytezą racjonalistycznego redukcjonizmu.
Problem świeckości państwa a wyzwania nowoczesności. Na marginesie Religii i neutralności światopoglądowej państwa Ryszarda Panasiuka
Punktem odniesienia mojego tekstu jest wystąpienie Ryszarda Panasiuka poświęcone idei świeckości państwa, którą traktuję jako składnik nowoczesności. W kontekście kryzysu wywołanego rozwojem nowoczesności stawiam pytanie o możliwość podjęcia działań prewencyjnych. Utrzymuję, że ich skuteczność zależy od tego, czy możliwe jest spojrzenie na obecną sytuację z perspektywy zewnętrzności (transgresja), do której odnoszą się światopoglądy często pozostające ze sobą w konflikcie. Twierdzę, że świeckie państwo stwarza szansę na owocny dialog tych światopoglądów stwarzając szansę na realizację działań prewencyjnych.
Etyka gatunku Jürgena Habermasa jako propozycja uregulowania biotechnologicznego postępu
Według Jürgena Habermasa w warunkach eugeniki liberalnej ludzka samowiedza gatunku może ulec zmianie, dlatego należy wprowadzić regulacje, które pozwolą sprawować kontrolę nad wykorzystywaniem i nad rozwojem nowych biotechnologicznych metod. Zachowanie obecnej samowiedzy jest ważne, aby zapewnić podstawę dla funkcjonowania uniwersalistycznie pojmowanej moralności, pozwalającej osobom w sposób sprawiedliwy regulować swoje konflikty. Na dwie przesłanki samowiedzy gatunku składa się: postrzeganie siebie przez osoby jako wyłącznych autorów własnego życia oraz jako członków społeczeństwa, między którymi panują symetryczne relacje. Zachowanie takiej samowiedzy nie jest możliwe w sytuacji, gdy genetycznymi zadatkami jednych osób przed ich urodzeniem rozporządzali inni. Habermas proponuje, aby rozwój biotechnologii poddać regulacjom zgodnym z etyką gatunku, która jest rekonstrukcją warunków samowiedzy do tej pory przez nas posiadanej. Sformułowana przez niego etyka gatunku zakłada nierozporządzalność genetycznymi cechami nienarodzonych, jednak nie przesądza o stosowaniu genetycznych ingerencji w celach terapeutycznych, na które, według Jürgena Habermasa, można zakładać zgodę przyszłych osób, nie naruszając samowiedzy stanowiącej podstawę uniwersalistycznej moralności.
Jałowymi ideami intelektualista się nie pożywi… Profesor Ryszard Panasiuk o swojej drodze naukowej, warszawskiej szkole historii idei i marksistowskiej utopii
Profesor Ryszard Panasiuk przez ostatnich kilka dekad należał do grona wiodących polskich filozofów. Jego książki na temat Hegla, ruchu młodoheglowskiego czy Marksa należą do kanonu historiografii idei. Publikowany tutaj obszerny wywiad z Profesorem może stanowić wartościowe i oryginalne źródło do historii inteligencji i humanistyki w tzw. Polsce Ludowej. Profesor Panasiuk opowiada w nim o swojej karierze naukowej, jednocześnie kreśląc obraz przemian akademickiego środowiska filozoficznego w powojennej Polsce. Wiele uwagi poświęca również swojej relacji z Bronisławem Baczką i innymi wybitnym reprezentantami Warszawskiej Szkoły Historii Idei. Ponadto Profesor analizuje proces narastania prądów dysydenckich wśród zwolenników marksizmu po Październiku ’56 i wyjaśnia ostateczny rozkład post-stalinowskiej ortodoksji w polskim życiu intelektualnym tego okresu. Jak również dowodzi, że choć Marks stanowi ważny i wciąż warty badania rozdział w historii filozofii europejskiej, to marksizm, z uwagi na zawarty w nim koncept „radykalnej wspólnoty”, jest ideologią z gruntu utopijną.
Sztuka cierpienia w dramacie życia według Nietzschego. Preludium dionizyjskie
In der Zeit als die brüchige Existenz Nietzsches sich dem Ende neigte, entscheidet er sich für eine Retrospektion seines Lebens. Obwohl es ein endloses Ringen mit der Krankheit und Leiden war, Nietzsche bewertet es positiv, ja sogar drückt dafür seine Dankbarkeit aus, daß er sich besser kennenlernte und sein Potential vervollkommen konnte. Empfundenes Leid solidarisiert ihn mit Dionysos, der Schmerz der Zergliederung erfahren hat, aber auch Freude an vielmaliger Geburt zu neuem Leben. Dieselbe Freude ewigen Daseins sieht er beim Christus nicht und Christentum ist für ihn nur ein Ausdruck des Widespruchs gegenüber der Grundlage des Lebens. Nietzsches antichristliche Philosophie zeigt im Symbol des Dionysos eine unbedingte Liebe zum Leben mit allem, was es mit sich bringt. Formel amor fati ist ein Ausdruck schöpferischen Selbstverständnises eines Menschen, dank welchem die einzelne Existenz seinen eigentlichen Sinn aufnimmt.
Prawa autorskie (c) 2007 http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/3.0/pl/
Metafora i interpretacja u Nietzschego. "Nietzsche et la métaphore" Sarah Kofman
L'article analyse l'interprétation deconstructive de la pensée de F. Nietzsche, qui a été presentée par Sarah Kofman sous l'influence de Jacques Derrida et à la base de sa critique de la tradition logocentrique. Kofman discerne deux périodes dans l'evolution de la philosophie de Nietzsche. Dans la premier Nietzsche part de la notion de la métaphore, qui detruit la possibilité du langage rationelle et objectif, mais qui se rapport symboliquement à l'essence dionysiaque du monde. Dans la seconde Nietzsche développe la notion de l'interprétation: la volonté de puissance n'est que l'interprétation, "la hypothèse interprétative" qui fonde la possibilité de l'interprétation en général. À la fin de l'article j'analyse les difficultés concernant l'interprétation presentée par Kofman.
Nietzsche – ekstremalna filozofia języka?
The coherence of the Nietzschean conception of language is discussed in the article. First, Nietzsche's critique of the referential semantics and the correspondence theory of truth implied by the so-called "tropological" linguistic theory as well as the doctrine of perspectivism is questioned. Consequently, the core of the argumentation is to reveal the naturalistic and metaphysical assumptions of Nietzsche's strict relativistic philosophy of language and interpretation. The conclusiveness of the Nietzschean deconstruction of metaphysics as a pure language creation seems to be doubtful with regard to his construction of the 'will-to-power metaphysics'. Moreover, the reception of the Nietzsche’s philosophy as deconstructivistic after the II World War has to be revised while confronted with his hermeneutical philology. Finally, the status of the Nietzschean affirmation of reality as a play of interpretations in accordance with Paul de Man can be recognized as purely rhetorical.
Das Thema "Nietzsche und die Romantik" stellt eine unerschöpfliche Forschungsquelle und dabei ein mehrdimensionales, hermeneutisches Problem in der Literatur- und Philosophiegeschichte dar. Als erster nahm Karl Joël in seiner 1905 erschienenen Monographie "Nietzsche und die Romantik" die Frage der geistigen Verwandtschaft Nietzsches mit romantischen Autoren und der Verwurzelung seiner Philosophie in dem romantischen Komplex unter die Lupe. Aufschlussreiche Forschungsergebnisse lieferten darüber hinaus die Arbeiten von Ernst Behler, Linda Duncan, Ingrid Hennemann Barale, Steffen Dietzsch, Norbert Langer und Dirk von Petersdorff. Insgesamt gehen die Meinungen der Forscher über Nietzsches Verhältnis zur Romantik auseinander. Die einen lehnen entschieden die These, Nietzsche sei der Fortsetzer der romantischen Linie, ab. Die anderen dagegen betonen die weltanschaulichen Ähnlichkeiten in der Denkweise des deutschen Philosophen und der Jenaer Romantiker und halten Nietzsche für den wichtigsten Entdecker der romantischen Motive. Es unterliegt keinem Zweifel, dass Nietzsches Beziehung zur Romantik durch Ambivalenz gekennzeichnet ist. Man muss aber in seinem Falle zwischen den verschiedenen Gestalten und Phasen der Romantik unterscheiden. Mit Sicherheit tritt er gegen die Romantik als die schmerzen- und leidensmildernde Erscheinung auf, die mit "Hunger" und nicht "Überfluss" zu assoziieren ist. Die romantische Kunst als "stimulans des Lebens" wird dann der dionysischen gegenübergestellt, die das Leben bejaht und das Tragische am Leben erscheinen lässt. Die negative Einschätzung der Romantik verbindet sich hier vor allem mit der Kritik an Wagner und Schopenhauer, also den absoluten Meistern aus der Frühphase im Schaffen Nietzsches. Einen anderen Bezugspunkt bietet aber die unterschwellige, geistige Verwandtschaft Nietzsches mit den Schöpfern der Frühromantik, worauf bereits Ernst Behler hingewiesen hat. Die Periodisierung und Differenzierung der Romantik lag zu Lebzeiten Nietzsches nicht vor. Es bleibt auch eine offene Frage, inwieweit der Autor des "Zarathustra" mit den Werken der Jenaer Romantiker vertraut war. Seine Novalis-Lektüre ist zwar dokumentiert, die ästhetischen Vorlesungen von August Wilhelm Schlegel sollen ihm bekannt gewesen sein, aber die eventuelle Friedrich-Schlegel-Lektüre kann durchaus in Frage gestellt werden. Empirische Befunde können somit nicht als ein Ausgangspunkt für die Bearbeitung der Parallelen im Werk Nietzsches und der Jenaer Romantiker dienen. Den Schwerpunkt soll man auf die geistig verwandte ästhetische Weltwahrnehmung und die aktive Form des Denkens legen, das von der widersprüchlichen Struktur des Seins ausgeht. Die Hauptidee gründet sich auf die zerstörerisch-schöpferische, und dadurch ironische, Konzeption des Lebens, die an das Postulat der Poetisierung und Revolutionisierung der Welt, das in-Frage-stellen der Wahrheit und die dynamische, perspektivistische Weltauffassung gebunden ist. Zu den wichtigsten Begriffen der frühromantischen Ästhetik gehören: Poesie, Ironie, Witz, Humor, Fantasie; Nietzsche führt die Kategorie der Kunst, des Dionysischen, des Tragischen und des Übermenschen ein. In beiden Fällen handelt es sich um die Überzeugung, dass die Welt sich ständig in Bewegung, im Prozess des Schaffens befindet. Friedrich Nietzsche gehört zu der sogenannten ironischen Literatur, die Frühromantiker angefangen haben und die im 20. Jahrhundert von solchen Schriftstellern wie Thomas Mann, Walter Benjamin oder Ernst Jünger fortgesetzt wird.