Projekt kaplicy elektorskiej we Wrocławiu Pompeo Ferrari a barokowy eklektyzm przełomu XVII i XVIII wieku

Tadeusz Bernatowicz

doi:10.18778/2084-851X.13.07

Autor

Tadeusz Bernatowicz Instytut Historii Sztuki, Uniwersytet Łódzki https://orcid.org/0000-0002-8674-5307

DOI:

https://doi.org/10.18778/2084-851X.13.07

Słowa kluczowe:

Pompeo Ferrari, XVIII wiek, architektura barokowa, kaplica elektorska (Wrocław), Gianlorenzo Bernini, Carlo Fontana, Akademia św. Łukasza (Rzym), projekty architektoniczne

Abstrakt

Najwcześniejszym dziełem Pompea Ferrariego w Polsce był projekt kaplicy elektorskiej przy katedrze we Wrocławiu, wykonany w 1704 roku. Znamy dwa rysunki ukazujące przekrój podłużny, umożliwiające rekonstrukcję oraz identyfikację genezy form architektonicznych i rzeźbiarskich. Architekt, dwukrotny laureat konkursów Akademii św. Łukasza, zaprojektował dzieło odzwierciedlające aktualnie panujące w Rzymie koncepcje barokowego eklektyzmu. Polegały one na łączeniu w jednym dziele aklasycznych form stworzonych przez architektów dojrzałego baroku (P. da Cortonę, G.L. Berniniego. F. Borrominiego, A. Pozza i C. Rainaldiego) z formami klasycznymi zdefiniowanymi przez artystów renesansu, wczesnego baroku oraz tradycję antyczną. Procesy te silnie ujawniały się w nauczaniu w Akademii św. Łukasza – przykładami są: konkurs z 1694 roku i nagroda dla A. Speronego (Speroniego), czy konkurs z 1696 roku i projekty A. Rossiniego, L. Rusconiego-Sassiego i B. Spinellego. Równolegle, w 4 ćwierci XVII wieku, powstawały w Rzymie kaplice i kościoły o cechach eklektycznego baroku. Próby łączenia elementów języka tych dwóch tradycji widoczne są na projekcie wrocławskim. Występuje w nim klasyczna, renesansowa struktura porządków architektonicznych, łączona z cebulową kopułą, dynamiczną kolumnadą z wybrzuszonymi elementami belkowania. W projekcie ołtarza odnajdujemy motywy z dzieł Berniniego, Borrominiego i Carla Fontany – najważniejszego moderatora eklektycznego podejścia przy projektowaniu architektury. Projekt Ferrariego, choć nie został zrealizowany, należał do najwcześniejszych przykładów transmisji najnowszych tendencji artystycznych w Rzymie, z których wyewoluował późny barok w Europie Środkowo-Wschodniej.

Bibliografia

ASL, nr 29 – Archivio storico dell’Accademia di San Luca w Rzymie, Zbiór projektów nagrodzonych w Konkursach Akademickich i Klementyńskich [Seconda Classe dell’Architettura – Alessandro Sperone Romano – Primo Premio 1679 (sic!)], rzut, nr 29.

ASL, nr 30 – Archivio storico dell’Accademia di San Luca w Rzymie, Zbiór projektów nagrodzonych w Konkursach Akademickich i Klementyńskich [Seconda Classe dell’Architettura – Alessandro Speroni Romano – Primo Premio], przekrój poprzeczny, nr 30.

ASL, nr 31 – Archivio storico dell’Accademia di San Luca w Rzymie, Zbiór projektów nagrodzonych w Konkursach Akademickich i Klementyńskich [Seconda Classe dell’Architettura – Alessandro Speroni Romano – Primo Premio], przekrój podłużny, nr 31.

ASL, nr 32 – Archivio storico dell’Accademia di San Luca w Rzymie, Zbiór projektów nagrodzonych w Konkursach Akademickich i Klementyńskich [1679 (sic!) Di Alessandro Rosini Romano nella seconda Classe dell’Architettura – Primo Premio], elewacja frontowa, nr 32.

ASL, nr 33 – Archivio storico dell’Accademia di San Luca w Rzymie, Zbiór projektów nagrodzonych w Konkursach Akademickich i Klementyńskich [Di Alessandro Rosini Romano nella Seconda Classe dell’Architettura – Primo Premio], przekrój poprzeczny, nr 33.

ASL, nr 34 – Archivio storico dell’Accademia di San Luca w Rzymie, Zbiór projektów nagrodzonych w Konkursach Akademickich i Klementyńskich [Di Alessandro Rosini Romano nella Seconda Classe dell’Architettura – Primo Premio 1679 [sic!], rzut, nr 34.

ASL, nr 35 – Archivio storico dell’Accademia di San Luca w Rzymie, Zbiór projektów nagrodzonych w Konkursach Akademickich i Klementyńskich [Di Ludouico Rusconi Sassi – nella Seconda Classe dell’Architettura – Secondo Premio 1679], rzut, nr 35.

ASL, nr 36 – Archivio storico dell’Accademia di San Luca w Rzymie, Zbiór projektów nagrodzonych w Konkursach Akademickich i Klementyńskich [Di Ludouico Rusconi Sassi – nella Seconda Classe dell’Architettura – Secondo Premio 1679], elewacja, nr 36.

ASL, nr 37 – Archivio storico dell’Accademia di San Luca w Rzymie, Zbiór projektów nagrodzonych w Konkursach Akademickich i Klementyńskich [Di Ludouico Rusconi Sassi Romano – nella Seconda Classe dell’Architettura – Secondo Premio 1679], przekrój poprzeczny, nr 37.

ASL, nr 38 – Archivio storico dell’Accademia di San Luca w Rzymie, Zbiór projektów nagrodzonych w Konkursach Akademickich i Klementyńskich [Di Basilio Spinelli Romano – nella Seconda Classe dell’Architettura – Terzo Premio], rzut, nr 38.

ASL, nr 39 – Archivio storico dell’Accademia di San Luca w Rzymie, Zbiór projektów nagrodzonych w Konkursach Akademickich i Klementyńskich [Di Basilio Spinelli Romano – nella Seconda Classe dell’Architettura – Terzo Premio], elewacja, nr 39.

ASL, nr 40 – Archivio storico dell’Accademia di San Luca w Rzymie, Zbiór projektów nagrodzonych w Konkursach Akademickich i Klementyńskich [Di Basilio Spinelli Romano – nella Seconda Classe dell’Architettura – Terzo Premio 1679 (sic!)], przekrój poprzeczny, nr 40.

POZZO 1700 – Andrea Pozzo, Prospettiva de pittori et architetti d’Andrea Pozzo della Compagna di Giesu. Parte seconda, Roma 1700.

ROSSI 1713 – Giovanni Giacomo de Rossi, Disegni di vari altari e cappelle nelle chiese diRoma: con le loro facciate fianchi piante e misure de piu celebri architetti, Roma 1713.

AMENDOLAGINE/GRANSINIGH/MOUSSALI 2017 – Francesco Amendolagine, Federico Bulfone Gransinigh, Abdul Kader Moussali, Architettura e arte plastica di Carlo Fontana e Leonardo Reti nell’altare maggiore do Santa Maria in Traspontina: un connubio perfetto, [w:] Carlo Fontana 1638–1714. Celebrato Architetto, red. Giuseppe Bonaccorso, Francesco Moschini, Roma 2017, s. 381–385.

Antonio Gherardi artista reatino 2003 – Antonio Gherardi artista reatino (1638–1702). Un genio bizzaro nella Roma del Seicento, red. Lydia Saraca Colonnelli, Roma 2003, s. 69–78.

Architectural Fantasy and Reality 1981 – Architectural Fantasy and Reality. Drawings from the Accademia Nazionale di San Luca in Rome.Concorsi Clementini 1700–1750, red. Hellmut Hager, Angela Ciprani, Paolo Marconi, Susan S. Munshower, Pennsylvania 1981.

BANIA 2018 – Zbigniew Bania, Owalne tempietta w małej architekturze sakralnej w Polsce, „Techne. Seria Nowa” 2018, t. 1, s. 133–145. DOI: https://doi.org/10.18778/2084-851X.05.07

BARANOWSKI 2020 – Andrzej J. Baranowski, Architektura sakralna w Wielkopolsce i jej zleceniodawcy na tle regionalizacji baroku, Warszawa 2020.

BARCZYK/SITO 2020 – Alina Barczyk, Jakub Sito, Warszawa i Łowicz. Dwie kaplice Chrystusa Ukrzyżowanego w XVIII stuleciu, „Techne. Seria Nowa” 2020, t. 5, s. 61–93. DOI: https://doi.org/10.18778/2084-851X.09.04

BERNATOWICZ 2020 – Tadeusz Bernatowicz, Jan Reisner w Akademii św. Łukasza. Artysta a polityka króla Jana III i papieża Innocentego XI, „Roczniki Humanistyczne” 2020, t. 68, z. 4, s. 159–191. DOI: https://doi.org/10.18290/rh20684-10s

Borromini Architekt 2000 – Borromini Architekt im barocken Rom, red. Richard Bösel, Christoph L. Frommel, Mailand 2000.

CARLONI 1999 – La Capella Cornaro in Santa Maria della Vittoria: nuove evidenze e acquisizioni sulla „mencattiva opera” del Bernini, [w:] Gian Lorenzo Bernini regista del Barocco. I restauri, red. Maria Grazia Bernardini, Claudio Strinati, Roma–Milano 1999, s. 37–46.

COLONNESE 2017 – Fabio Colonnese, „La Maestrina di eccellenti artefici”. Note a margine di un rilievo della Capella Cybo di Carlo Fontana, [w:] Carlo Fontana 1638–1714. Celebrato Architetto, red. Giuseppe Bonaccorso, Francesco Moschini, Roma 2017, s. 99–108.

DALBOR 1937 – Witold Dalbor, Pompeo Ferrari ok. 1660–1736. Działalność architektoniczna w Polsce, Warszawa 1937.

DARI 2015 – Andrea Dari, L›altare maggiore del Duomo di Faenza e il cardinale Carlo Rossetti: un›opera trascurata di Carlo Fontana in Romagna, „Bollettino d›Arte” 2015, nr 25, s. 111–128.

DZIUBECKI 2014 – Tomasz Dziubecki, Przestrzeń w architekturze baroku rzymskiego, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 2014, nr 1, s. 5–20.

EISLER 2009 – William Eisler, Carlo Fontana and the maestranze of the Mendrisiotto in Rome, [w:] Studi sui Fontana. Una dinastia di architetti ticinesi a Roma tra Manierismo e Barocco, red. Giuseppe Bonaccorso, Marcello Fagiolo, Roma 2009, s. 355–384.

FAGIOLO 2013 – Marcello Fagiolo, L’illusione dell’infinito tra achitettura e pittura: Pietro da Cortona, Baciccio, Pozzo e Gherardi, [w:] Marcello Fagiolo, Roma Barocca i protagonisti, gli spazi urbani, i grandi temi, Roma 2013, s. 567–605.

Filippo Juvarra 1995 – Filippo Juvarra. Architetto delle capitali da Torino a Madrid 1714–1736, red. Comoli Mandracci, Andreina Griseri, Beatriz Blasco Esquivias, Torino 1995.

FUSCO/VILLANI 2002 – Annarosa Cerutti Fusco, Marcello Villani, Pietro da Cortona architetto, Roma 2002.

GAJEWSKI 2006 – Jacek Gajewski, Bażanka i Bai – uczniowie Andrea Pozzo w Rzymie i ich wspólna (?) podróż do Polski (uwagi do biografii), „Arteria” 2006, nr 4, s. 77–88.

GHERSI 2017 – Lorenzo F. Ghersi, Carlo Fontana e Palladio: il progetto per „un casino Venetia”, [w:] Carlo Fontana 1638–1714. Celebrato Architetto, red. Giuseppe Bonaccorso, Francesco Moschini, Roma 2017, s. 251–255.

Gian Lorenzo Bernini regista dell Barocco 1999 – Gian Lorenzo Bernini regista dell Barocco. I restauri, red. Maria Grazia Bernardini, Milano 1999.

GIUSTO 2003 – Rosa Maria Giusto, Architettura tra tardobaroco e neoclassicismo. Il ruolo dell’Accademia di San Luca nel Settecento, Roma 2003.

GOLDEMBERG 2012 – Eric Goldemberg, Pulsation in Architecture, Plantation 2012.

GRISERI et al. 1999 – Andreina Griseri, Sarah McPhaee, Henry A. Millon, Mercedes Viale Ferrero, Filippo Juvarra. Drawings from the Roman period 1704–1714, Part II, Roma 1999.

HAGER 1974 – Hellmut Hager, La Capella del Cardinale Alderano Cybo in S. Maria del Popolo, „Commentari” 1974, nr 4, s. 47–61.

HAGER 1975 – Hellmut Hager, On a Project Ascribed to Carlo Fontana for the Facade of S. Giovanni in Laterano, „The Burlington Magazine” 1975, t. 117, nr 863, s. 105–106, 109, 111.

HAGER 1976 – Hellmut Hager, G.B. Contini o Carlo Fontana? Osservazioni sui disegni e l’altare berninesco della „Madonna delle Grazie” nel Palazzo Venezia a Roma, „Commentari” 1976, nr 1–2, s. 82–92.

HOŁOWNIA 2016 – Ryszard Hołownia, Kaplica św. Elżbiety przy katedrze wrocławskiej w kontekście propagandy artystycznej, [w:] Katedra Wrocławska na przestrzeni tysiąclecia. Studia z historii architektury i sztuki, red. Romuald Kaczmarek, Dariusz Galewski, Wrocław 2016, s. 151–165.

KERBER 1971 – Bernhard Kerber, Andrea Pozzo, Berlin 1971. DOI: https://doi.org/10.1515/9783112415603

KIEVEN 1993 – Elisabeth Kieven, Von Bernini bis Piranesi. Römische Architekturzeichnungen des Barock, Stuttgart 1993.

KIEVEN 2003 – Elisabeth Kieven, L’opera architectonica di Antonio Gherardi, [w:] Antonio Gherardi artista reatino (1638–1702). Un genio bizzaro nella Roma del Seicento, red. Lydia Saraca Colonnelli, Roma 2003, s. 69–78.

KIEVEN 2017 – Elisabeth Kieven, Sulla grafica di Carlo Fontana, [w:] Carlo Fontana 1638–1714. Celebrato Architetto, red. Giuseppe Bonaccorso, Francesco Moschini, Roma 2017, s. 38–44.

KOWALCZYK 1994 – Jerzy Kowalczyk, Rola Rzymu w późnobarokowej architekturze polskiej, „Rocznik Historii Sztuki” 1994, t. 20, s. 215–321.

KOWALCZYK 2003 – Jerzy Kowalczyk, Ferrari, Pompeo, [w:] Saur. Allgemeines Künstler-Lexikon. Die bildenden Künstler aller Zeiten und Völker, Bd. 38, K.G. Saur, München–Leipzig 2003, s. 562–563.

KUSZTELSKI 1981 – Andrzej Kusztelski, Twórczość Pompeo Ferrariego. Rewizja stanu badań i nowe ustalenia, [w:] Sztuka 1 poł. XVIII wieku. Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki Rzeszów, listopad 1978, red. Halina Lisińska, Warszawa 1981, s. 137–150.

LENZO 2012 – Fulvio Lenzo, Una cupola su colonne. Nuovi elementi per la comprensione di Sant’Agnese in Agone, „Annali di Architettura” 2012, t. 24, s. 109–130.

LORENTZ 1991 – Hellmut Lorentz, Domenico Martinelli und die österreichische Barockarchitektur, Wien 1991.

LUDWIG 1997 – Bogna Ludwig, Kościół San Carlo alle Quatro Fontane Francesca Borrominiego jako arcydzieło architektury europejskiej, „Architectus” 1997, nr 1–2, s. 58–66.

ŁOZA 1954 – Stanisław Łoza, Architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa 1954.

ŁYCZAK 2014 – Bartłomiej Łyczak, Nieznany epizod z życia architekta Pompea Ferrariego, związany z odbudową Torunia po oblężeniu 1703 roku, „Sztuka i Kultura” 2014, t. 2, s. 81–106. DOI: https://doi.org/10.12775/SZiK.2014.003

MARCONI/CIPRANI/VALERIANI 1974 – Paolo Marconi, Angela Ciprani, Enrico Valeriani, I disegni di architettura dell’Archivio storico dell’Accademia do San Luca, t. 1–2, Roma 1974.

MERZ 2008 – Jörg Martin Merz, Pietro da Cortona and Roman Baroque Architecture, New Haven–London 2008.

MOSSAKOWSKI 1962 – Stanisław Mossakowski, Kaplica elektorska przy Katedrze we Wrocławiu, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego” 1962, z. 45, „Prace z Historii Sztuki”, z. 1, s. 195–222.

NEGRO 2002 – Angela Negro, Bernini e il bel composto. La capella de Sylva in Saint’Isidoro, Roma 2002.

NIEBAUM 2016 – Jens Niebaum, Der kirchliche Zentralbau der Renaissance in Italien. Studien zur Karriere eines Baugedenkes im Quattro- und frühen Cinquecento, t. 1–2, München 2016.

NOEHLS 1969 – Karl Noehls, La chiesa dei SS. Luca e Martina nell’opera di Pietro da Cortona, con contributi Giovanni Incisa della Rocchetta e Carlo Pietrangeli, Roma 1969.

PAMPALONE 1993 – Antonella Pampalone, La Cappella della famiglia Spada nella Chiesa Nuova: Testimonianze documentarie, Roma 1993.

PIERGUIDI 2014 – Stefano Pierguidi, Alessandro VII, Raffaello Vanni, Ippolito Marracci. La ricostruzione di Santa Maria in Campitelli, „Studi di Storia dell’Arte” 2014, t. 25, s. 161–166.

POLANOWSKA 1996 – Jolanta Polanowska, Ferrari, Pompeo, [w:] Dizionario Biografico degli Italiani, 1996, t. 46, https://www.treccani.it/enc.clopedia/pompeo-ferrari_res-0e213be3-87ed-11dc-8e9d-0016357eee51_(Dizionario-Biografico)/ [dostęp: 19.03.2021].

PORTOGHESI 1995 – Paolo Portoghesi, Roma barocca, Bari 1995.

SAGLIOCCO 2022 – Claudio Sagliocco, San Francesco Solano Il „Taumaturgo del Nuovo Mondo” Uno studio iconologico a partire da un paliotto a scagliola in Santa Maria in Aracoel, „Quaderni di Venezia Arti” 2022, t. 5, s. 255–270. DOI: https://doi.org/10.30687/978-88-6969-588-9/016

SETTIS 2021 – Salvatore Settis, Futuro del „clsssico”. Nuova edizione, Torino 2021.

SITO 2013 – Jakub Sito, Wielkie warsztaty rzeźbiarskie Warszawy doby saskiej. Modele kariery – formacja artystyczna – organizacja produkcji, Warszawa 2013.

SMITH 1993 – Gil R. Smith, Architectural Diplomacy. Rome and Paris in the Late Baroque, New York–London 1993.

STROZZIERI 2012 – Yuri Strozzieri, Un inedito di Carlo Rainaldi per il „Santuario” di S. Maria in Campitelli, „Palladio” 2012, nr 50, s. 131–140.

TJARKS 1994 – Torsten Tjarks, Das Architektursystem Borrominis, München–Berlin 1994.

TJARKS 2015 – Torsten Tjarks, Das Architekturdetail bei Borromini. Form, Variation und Ordnung, München 2015.

VALERIANI 2019 – Alessandro Valeriani, Da imitazioni a modelli: i progetti di Andrea Pozzo e Carlo Fontana per la facciata di San Giovanni in Laterano. Con una nota su Fontana „borrominista”, [w:] Falsi e imitazioni nella storia. Studi archeologici, giuridici, numismatici e storico artistici, red. Alessandra Serra, Roma 2019, s. 113–163.

VILLANI 2009 – Marcello Villani, „La più nobil parte”. L’architettura delle cupole a Roma 1580–1670, Roma 2009.

WRABEC 1975 – Jan Wrabec, Wrocławskie projekty Pompea Ferrariego, „Biuletyn Historii Sztuki” 1975, t. XXXVII, nr 3, s. 295–298.

WRABEC 1986 – Jan Wrabec, Barokowe kościoły na Śląsku w XVIII wieku. Systematyka typologiczna, Wrocław 1986.

ZIEMBIŃSKA 1981 – Maria Ziembińska, Ferrari Pompeo, [w:] Wielkopolski słownik biograficzny, red. Antoni Gąsiorowski, Jerzy Topolski, Warszawa–Poznań 1981, s. 180.