Charakterystyka podatków dochodowych i od obrotu w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej
DOI:
https://doi.org/10.18778/2080-8313.28.14Słowa kluczowe:
podatki w PRL, podatek dochodowy, podatek obrotowy, karta podatkowa, gospodarka centralnie planowanaAbstrakt
Celem artykułu jest charakterystyka konstrukcji podatków dochodowych i od obrotu w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej oraz zbadanie ich wpływu na kształt reformy przeprowadzonej w latach 1989–1993. Badanie zostało przeprowadzone w sposób opisowy i wyjaśniający. Na podstawie analizy stosownych aktów prawnych przedstawiono proces ewolucji: podatku dochodowego, podatku obrotowego, podatku rolnego oraz opłaty skarbowej z tytułu wykonywania rzemiosła i karty podatkowej. Stwierdzono, że system podatkowy w PRL był umotywowany czynnikami pozaekonomicznymi i dyskryminował prywatnych przedsiębiorców, a także zauważono, że koncepcje wypracowane w tamtym okresie wywarły istotny wpływ na formę podatków dochodowych oraz im pokrewnych po 1989 r. Ponadto wykazano, że podatek obrotowy od j.g.u. po reformie z 1982 r. stał się zobowiązaniem wielofazowym.
Bibliografia
Analiza wykonania budżetu państwa w 1991 roku, Najwyższa Izba Kontroli, Warszawa 1992.
Dekret z dnia 20 marca 1946 r. o podatkach komunalnych, Dz.U. 1946, nr 19, poz. 128.
Dekret z dnia 25 października 1948 r. o podatku dochodowym, Dz.U. 1948, nr 52, poz. 414.
Dekret z dnia 21 września 1950 r. o opodatkowaniu przedsiębiorstw gospodarki uspołecznionej, Dz.U. 1950, nr 44, poz. 399.
Dekret z dnia 26 października 1950 r. o podatku dochodowym, Dz.U. 1950, nr 49, poz. 450. Dekret z dnia 26 października 1950 r. o podatku obrotowym, Dz.U. 1950, nr 49, poz. 449. Dekret z dnia 30 czerwca 1951 r. o podatku gruntowym, Dz.U. 1951, nr 38, poz. 283. Dekret z dnia 13 lipca 1954 r. o zmianie dekretu o podatku gruntowym, Dz.U. 1954, nr 32, poz. 128. Dekret z dnia 8 czerwca 1955 r. o zmianie dekretu o podatku gruntowym, Dz.U. 1955, nr 23, poz. 142.
Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 25 września 1956 r. w sprawie obniżenia skali w podatku od wynagrodzeń dla niektórych grup podatników oraz zwolnienia niektórych grup podatników w podatku od wynagrodzeń, Dz.U. 1956, nr 44, poz. 202.
Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 23 stycznia 1959 r. w sprawie poboru w formie ryczałtu podatków obrotowego, dochodowego i wyrównawczego od producentów wykonujących niektóre dostawy na eksport, Dz.U. 1959, nr 8, poz. 40.
Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 22 grudnia 1966 r. w sprawie poboru w formie ryczałtu podatków obrotowego, dochodowego i wyrównawczego od przychodów zakładów rzemieślniczych i przemysłowych z tytułu dostaw i usług na eksport oraz o charakterze antyimportowym, Dz.U. 1966, nr 54, poz. 326.
Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 30 września 1972 r. w sprawie opłaty skarbowej z tytułu wykonywania rzemiosła na podstawie potwierdzenia zgłoszenia wykonywania rzemiosła, Dz.U. 1972, nr 45, poz. 288.
Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 15 marca 1977 r. w sprawie zryczałtowania podatków obrotowego i dochodowego od przychodów rzemieślników ze świadczeń wykonywanych za pośrednictwem spółdzielni rzemieślniczych, Dz.U. 1977, nr 10, poz. 42.
Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 10 czerwca 1977 r. w sprawie zwolnienia od podatku wynagrodzeń osób zatrudnionych w niektórych spółdzielczych zakładach usługowych, Dz.U. 1977, nr 20, poz. 81.
Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 15 lutego 1982 r. w sprawie zryczałtowania podatków obrotowego i dochodowego od niektórych grup podatników oraz w sprawie opłaty skarbowej z tytułu wykonywania rzemiosła, Dz.U. 1982, nr 6, poz. 47.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 28 czerwca 1982 r. w sprawie szczegółowych zasad gospodarki finansowej przedsiębiorstw państwowych oraz dostosowania przepisów ustawy o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych do specyfiki niektórych przedsiębiorstw, Dz.U. 1982, nr 22, poz. 156.
Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 29 lipca 1983 r. w sprawie opłacenia podatków obrotowego i dochodowego od przychodów rzemieślników ze świadczeń wykonywanych za pośrednictwem spółdzielni rzemieślniczych, Dz.U. 1983, nr 43, poz. 197.
Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 23 grudnia 1993 r. w sprawie zryczałtowanego podatku dochodowego od przychodów osób fizycznych, Dz.U. 1993, nr 132, poz. 635.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 maja 1976 r. w sprawie wydawania zagranicznym osobom prawnym i fizycznym zezwoleń na prowadzenie niektórych rodzajów działalności gospodarczej, Dz.U. 1976, nr 19, poz. 123.
Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 grudnia 1987 r. w sprawie zmian w podatku wyrównawczym, Dz.U. 1987, nr 40, poz. 231.
Uchwała Rady Ministrów z dnia 17 kwietnia 1950 r. w sprawie zasad organizacji finansowej i systemu finansowego przedsiębiorstw państwowych, objętych budżetem centralnym, M.P. 1950, nr 55, poz. 630.
Uchwała Rady Ministrów z dnia 6 września 1950 r. w sprawie zasad organizacji finansowej i systemu finansowego państwowych przedsiębiorstw podlegających władzom terenowym, M.P. 1950, nr 102, poz. 1284.
Uchwała nr 927 Rady Ministrów z dnia 3 listopada 1952 r. w sprawie podatku obrotowego od jednostek gospodarki uspołecznionej, M.P. 1952, nr 97, poz. 1488.
Uchwała nr 189 Rady Ministrów z dnia 5 marca 1955 r. o podatku dochodowym od spółdzielczości, M.P. 1955, nr 25, poz. 253.
Uchwała nr 358 Rady Ministrów z dnia 20 sierpnia 1959 r. w sprawie zasad rozliczeń z budżetem z tytułu zysków i strat oraz zasad podziału zysku i finansowania środków obrotowych państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, M.P. 1959, nr 73, poz. 389.
Uchwała nr 42 Rady Ministrów z dnia 19 lutego 1964 r. w sprawie zasad gospodarki finansowej państwowych gospodarstw rolnych objętych planowaniem centralnym i terenowym, M.P. 1964, nr 17, poz. 79.
Uchwała nr 26 Rady Ministrów z dnia 3 lutego 1967 r. w sprawie różnic budżetowych oraz zasad stosowania niektórych cen, M.P. 1967, nr 13, poz. 65.
Uchwała nr 257 Rady Ministrów z dnia 12 sierpnia 1968 r. w sprawie podatku obrotowego od jednostek gospodarki uspołecznionej, M.P. 1968, nr 35, poz. 244.
Uchwała nr 176 Rady Ministrów z dnia 9 listopada 1970 r. w sprawie gospodarki finansowej państwowych przedsiębiorstw, kombinatów i zjednoczeń przemysłowych oraz budowlano-montażowych, objętych planowaniem centralnym, M.P. 1970, nr 40, poz. 293.
Uchwała nr 182 Rady Ministrów z dnia 9 listopada 1970 r. w sprawie podatku dochodowego od spółdzielczości, M.P. 1970, nr 40, poz. 299.
Uchwała nr 86 Rady Ministrów z dnia 3 maja 1971 r. w sprawie gospodarki finansowej państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej oraz zjednoczeń podległych Ministrowi Rolnictwa lub przez niego nadzorowanych, M.P. 1971, nr 29, poz. 184.
Uchwała nr 264 Rady Ministrów z dnia 6 października 1972 r. w sprawie podatku od funduszu płac, M.P. 1972, nr 48, poz. 259.
Uchwała nr 17 Rady Ministrów z dnia 24 stycznia 1973 r. w sprawie opodatkowania podatkiem dochodowym niektórych jednostek gospodarki uspołecznionej, M.P. 1973, nr 4, poz. 27.
Uchwała nr 118 Rady Ministrów z dnia 10 maja 1974 r. w sprawie gospodarki finansowej oraz zasad kształtowania i gospodarowania funduszem płac w państwowych przedsiębiorstwach i organizacjach gospodarczych handlu środkami produkcji objętych planem centralnym, M.P. 1974, nr 20, poz. 120.
Uchwała nr 10 Rady Ministrów z dnia 16 stycznia 1976 r. w sprawie gospodarki finansowej państwowych przedsiębiorstw gospodarki rolnej, państwowych gospodarstw rolnych oraz ich jednostek nadrzędnych podległych Ministrowi Rolnictwa lub radom narodowym, M.P. 1976, nr 9, poz. 45.
Uchwała nr 2 Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 1977 r. w sprawie podatku od funduszu płac, M.P. 1977, nr 1, poz. 2.
Ustawa budżetowa na rok 1961 z dnia 22 grudnia 1960 r., Dz.U. 1960, nr 59, poz. 327.
Ustawa budżetowa na rok 1970 z dnia 22 grudnia 1969 r., Dz.U. 1969, nr 36, poz. 310.
Ustawa budżetowa na rok 1972 z dnia 22 grudnia 1971 r., Dz.U. 1971, nr 36, poz. 312.
Ustawa budżetowa na rok 1973 z dnia 16 grudnia 1972 r., Dz.U. 1972, nr 52, poz. 337.
Ustawa budżetowa na rok 1980 z dnia 21 grudnia 1979 r., Dz.U. 1979, nr 28, poz. 162.
Ustawa budżetowa na rok 1981 z dnia 12 lutego 1981 r., Dz.U. 1981, nr 4, poz. 19.
Ustawa budżetowa na rok 1983 z dnia 29 grudnia 1982 r., Dz.U. 1982, nr 44, poz. 288.
Ustawa budżetowa na rok 1989 z dnia 15 lutego 1989 r., Dz.U. 1989, nr 7, poz. 45.
Ustawa budżetowa na rok 1990 z dnia 23 lutego 1990 r., Dz.U. 1990, nr 13, poz. 82.
Ustawa z dnia 4 lutego 1949 r. o podatku od wynagrodzeń, Dz.U. 1949, nr 7, poz. 41.
Ustawa z dnia 10 lipca 1952 r. o zmianie dekretu o podatku gruntowym, Dz.U. 1952, nr 32, poz. 215.
Ustawa z dnia 19 listopada 1956 r. o zmianie dekretu o podatku dochodowym, Dz.U. 1956, nr 55, poz. 251.
Ustawa z dnia 28 maja 1957 r. o zmianie dekretu o podatku gruntowym, Dz.U. 1957, nr 32, poz. 140.
Ustawa z dnia 13 grudnia 1957 r. o podatku wyrównawczym, Dz.U. 1957, nr 62, poz. 336; Dz.U. 1969, nr 14, poz. 103 i Dz.U. 1971, nr 14, poz. 140.
Ustawa z dnia 31 stycznia 1959 r. o zmianie ustawy o podatku od wynagrodzeń, Dz.U. 1959, nr 11, poz. 60.
Ustawa z dnia 26 października 1971 r. o podatku gruntowym, Dz.U. 1971, nr 27, poz. 254.
Ustawa z dnia 16 grudnia 1972 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych, Dz.U. 1972, nr 53, poz. 339.
Ustawa z dnia 16 grudnia 1972 r. o podatku obrotowym, Dz.U. 1972, nr 53, poz. 338.
Ustawa z dnia 19 grudnia 1975 r. o podatku wyrównawczym, Dz.U. 1975, nr 45, poz. 227.
Ustawa z dnia 18 grudnia 1976 r. zmieniająca ustawę o podatku dochodowym, Dz.U. 1976, nr 40, poz. 231.
Ustawa z dnia 18 grudnia 1976 r. zmieniająca ustawę o podatku wyrównawczym, Dz.U. 1976, nr 40, poz. 233.
Ustawa z dnia 26 lutego 1982 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych, Dz.U. 1982, nr 7, poz. 54.
Ustawa z dnia 26 lutego 1982 r. o opodatkowaniu jednostek gospodarki uspołecznionej, Dz.U. 1982, nr 7, poz. 55.
Ustawa z dnia 6 lipca 1982 r. o zasadach prowadzenia na terytorium Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej działalności gospodarczej w zakresie drobnej wytwórczości przez zagraniczne osoby prawne i fizyczne, Dz.U. 1982, nr 19, poz. 146.
Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o zmianie ustawy o podatku dochodowym, Dz.U. 1983, nr 42, poz. 187.
Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o zmianie ustawy o podatku obrotowym, Dz.U. 1983, nr 42, poz. 186.
Ustawa z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku wyrównawczym, Dz.U. 1983, nr 42, poz. 188.
Ustawa z dnia 21 grudnia 1983 r. o zmianie niektórych ustaw wprowadzających reformę gospodarczą, Dz.U. 1983, nr 71, poz. 318.
Ustawa z dnia 29 grudnia 1983 r. o Państwowym Funduszu Aktywizacji Zawodowej, Dz.U. 1983, nr 75, poz. 334.
Ustawa z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym, Dz.U. 1984, nr 52, poz. 268.
Ustawa z dnia 31 lipca 1985 r. o dostosowaniu przepisów niektórych ustaw określających funkcjonowanie gospodarki do uwarunkowań i potrzeb dalszego rozwoju społeczno-gospodarczego kraju, Dz.U. 1985, nr 37, poz. 174.
Ustawa z dnia 23 kwietnia 1986 r. o spółkach z udziałem zagranicznym, Dz.U. 1986, nr 17, poz. 88.
Ustawa z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej z udziałem podmiotów zagranicznych, Dz.U. 1988, nr 41, poz. 325.
Ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. o gospodarce finansowej przedsiębiorstw państwowych, Dz.U. 1989, nr 3, poz. 10.
Ustawa z dnia 31 stycznia 1989 r. o podatku dochodowym od osób prawnych, Dz.U. 1989, nr 3, poz. 12.
Ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. o zmianie niektórych ustaw regulujących zasady opodatkowania, Dz.U. 1989, nr 74, poz. 443.
Ustawa z dnia 22 grudnia 1990 r. o opodatkowaniu wzrostu wynagrodzeń, Dz.U. 1991, nr 1, poz. 1.
Zarządzenie Ministra Finansów z dnia 16 grudnia 1952 r. w sprawie zwolnienia przedsiębiorstw budżetowych od podatku dochodowego, M.P. 1952, nr 106, poz. 1648.
Zarządzenie Ministra Finansów z dnia 23 kwietnia 1954 r. w sprawie zwolnienia od podatku obrotowego obrotów osiągniętych przez niektóre jednostki gospodarki uspołecznionej, M.P. 1954, nr 49, poz. 673.
Zarządzenie Ministra Finansów z dnia 5 grudnia 1959 r. w sprawie wysokości i trybu regulowania przez niektóre państwowe przedsiębiorstwa przemysłowe podatku obrotowego od produktów przeznaczonych na eksport oraz trybu rozliczania z budżetem Państwa różnicy pomiędzy ceną zbytu a ceną fabryczną powyższych produktów, M.P. 1960, nr 2, poz. 7.
Zarządzenie Ministra Finansów z dnia 8 maja 1962 r. w sprawie wysokości i trybu regulowania przez państwowe i spółdzielcze przedsiębiorstwa produkcyjne podatku obrotowego od produktów przeznaczonych na eksport, trybu rozliczania z budżetem Państwa różnicy pomiędzy ceną zbytu a ceną nabycia powyższych produktów przez przedsiębiorstwa handlu zagranicznego oraz wysokości i trybu uiszczania podatku obrotowego od niektórych obrotów powyższych przedsiębiorstw, M.P. 1962, nr 42, poz. 197.
Zarządzenie Ministra Finansów z dnia 24 grudnia 1968 r. w sprawie szczegółowych zasad opodatkowania podatkiem obrotowym jednostek gospodarki uspołecznionej oraz ulg i zwolnień od tego podatku, M.P. 1969, nr 1, poz. 2.
Zarządzenie Ministra Finansów z dnia 28 grudnia 1971 r. w sprawie szczegółowych zasad opodatkowania podatkiem obrotowym państwowych jednostek gospodarczych i niektórych spółek, M.P. 1972, nr 4, poz. 18.
Zarządzenie Ministra Finansów z dnia 23 marca 1973 r. w sprawie stawek wpłat z zysku do budżetu oraz przeznaczania zysku osiągniętego ze świadczenia usług dla ludności w państwowych przedsiębiorstwach przemysłowych objętych planowaniem terenowym, M.P. 1973, nr 17, poz. 105.
Zarządzenie ministra finansów z dnia 4 marca 1994 r. w sprawie częściowego zaniechania poboru niektórych podatków i innych należności, do których stosuje się przepisy o zobowiązaniach podatkowych, oraz warunków tego zaniechania, M.P. 1994, nr 18, poz. 137.
Bylicki L., Polski system podatkowy – zagadnienia ogólne, „Zeszyty Naukowe PWSZ w Płocku, Nauki Ekonomiczne” 2016, t. 23.
Furtak R., Reformy pieniężne w Polsce w latach 1944–1950, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska – Sectio H” 1995/1996, nr 29–30.
Galiński M., Podatek od wartości dodanej w przedsiębiorstwie, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Oeconomica” 1992, nr 122.
Gardawski J., Powracająca klasa – sektor prywatny w III Rzeczypospolitej, Warszawa 2001.
Glumińska-Pawlic J., „System podatkowy” czy zbiór przypadkowych regulacji?, „Doradztwo Podatkowe – Biuletyn Instytutu Studiów Podatkowych” 2024, nr 7. https://doi.org/10.5604/01.3001.0054.6898
Gomułowicz A., Pośredni charakter podatku obrotowego, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1985, z. 3.
Kaliński J., Etatyzacja gospodarki w okresie rządów komunistycznych w Polsce, „Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno-Społecznego. Studia i Prace” 2015, nr 4. https://doi.org/10.33119/KKESSiP.2015.4.7
Kaliński J., Gospodarka Polski w latach 1944–1989, Warszawa 1995.
Kaliński J., Nierównowaga zewnętrzna gospodarki Polski Ludowej, „Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno- Społecznego. Studia i Prace” 2011, nr 3.
Klimek P., Wybrane apsekty jakości prawa finansowego a funkcje systemu opodatkowania dochodów w PRL, „Studia Prawnicze. Rozprawy i Materiały” 2017, nr 1.
Kosikowski C., Podatek jako instytucja ustrojowoprawna, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Iuridica” 1992, nr 54.
Kozera Ł., Transformacja systemu bankowego PRL. Odbudowa sytemu bankowego w latach 1945– 1956, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica” 2011, nr 5.
Kulicki J., Reforma opodatkowania dochodów, [w:] Dylematy reformy systemu podatkowego w Polsce, Warszawa 2016.
Kurowski S., Polityka gospodarcza PRL, Warszawa 1990.
Liberalne przesłanki polskiej transformacji gospodarczej, red. W. Jarmołowicz, K. Szarzec, Warszawa 2011.
Luszniewicz J., Procesy inflacyjne w Polsce w latach 1945–1955 – przejawy, fazy, uwarunkowania, konsekwencje. Przyczynek do badań nad inflacją w PRL, „Kwartalnik Kolegium Ekonomiczno-Społecznego Studia i Prace” 2014, nr 2. https://doi.org/10.33119/KKESSiP.2014.2.5
Modzelewski W., Nieuczesany komentarz o rządzeniu, podatkach i państwie na naszym – rok 2011, Warszawa 2011.
Niemiec W., Popiwek — ustawowe ograniczenie wzrostu realnych płac w gospodarce PRL, „Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem” 2020, nr 4. https://doi.org/10.19195/2300-7249.42.4.5
Owsiak S., System podatkowy Polski w okresie transformacji – próba oceny, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska, Sectio H” 2016, vol. L, 1.
Polityka gospodarcza, red. H. Ćwikliński, Gdańsk 2004.
Szczodrowski G., Polski system podatkowy – strategia transformacji, Gdańsk 2003.
Szczodrowski G., Kempa J., Transformacja polskiego systemu podatkowego w latach 1989–2021, Gdańsk 2021.
Wyszkowski A., Podatki pośrednie i dochodowe w systemie podatkowym, Białystok 2010.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
