Wojna domowa. Studium o Wawie Morejno i łódzkiej kongregacji w roku 1956

Paweł Wieczorek

doi:10.18778/2080-8313.28.12

Autor

Paweł Wieczorek https://orcid.org/0000-0002-3571-4412

DOI:

https://doi.org/10.18778/2080-8313.28.12

Słowa kluczowe:

Kongregacja Wyznania Mojżeszowego w Łodzi, Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego w RP, ortodoksi, judaizm

Abstrakt

Artykuł poświęcony jest sporom pomiędzy rabinem Zewem Morejno, który dążył do tego, by zostać „Naczelnym Rabinem Miasta Łodzi, Naczelnym Rabinem Polski, Przewodniczącym Naczelnej Rady Rabinicznej”, a – personalnie i instytucjonalnie – osobami zarządzającymi Związkiem Religijnym Wyznania Mojżeszowego, Naczelną Radą Rabiniczną, Kongregacją Wyznania Mojżeszowego w Łodzi (m.in. Izaak Frenkel, Ber Percowicz, Herz Jabłko). Morejno był skrajnie ortodoksyjnym wyznawcą judaizmu, zaś Frenkel, Percowicz czy Jabłko reprezentowali przeważającą grupę Żydów religijnych, będących zwolennikami nurtu określanego jako judaizm reformowany. Walkę pomiędzy nimi można potraktować także jako konfrontację sił obozów tradycyjnego z postępowym. Wydarzenia ujęte w artykule miały miejsce w Łodzi, lecz ich tłem były przeobrażenia społeczno-polityczne zachodzące w Polsce. W literaturze przedmiotowej (a także w Internecie) Zew Morejno przedstawiany jest jako rabin miasta Łodzi oraz rabin Polski. Artykuł spełnia jeszcze jedną funkcję – wyjaśnia, że Zew Morejno w okresie powojennym był rabinem w Łodzi, lecz nie był rabinem miasta Łódź.

Biogram autora

Paweł Wieczorek

Dr Paweł Wieczorek – doktor nauk historycznych Uniwersytetu Wrocławskiego. Współpracuje z Żydowskim Instytutem Historycznym im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie, Muzeum Getta Warszawskiego, Towarzystwem Społeczno-Kulturalnym Żydów. Laureat konkursu im. Majera Bałabana na najlepszą pracę doktorską. Autor książek, artykułów i esejów. Kiedyś uczeń, potem absolwent, a dziś nauczyciel IV Liceum Ogólnokształcącego w Wałbrzychu.

Zainteresowania naukowe: antropologia historyczna, historia Żydów, Holokaust, mniejszości narodowe w Polsce, historia ZSRR, socjologia.

Bibliografia

Archiwum Akt Nowych, Urząd do Spraw Wyznań, sygn. 5b/29, sygn. 9/365, sygn. 13/378, sygn. 22/477, sygn. 22/540, sygn. 24/539, sygn. 24/540, sygn. 24/587, sygn. 24/598, sygn. 41/470, sygn. 75/32, sygn. 131/503, sygn. 131/505, sygn. 131/509.

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Łodzi, Akta paszportowe: Morejno Wawa, sygn. 533/3089.

Archiwum Państwowe w Łodzi, Komitet Łódzki PZPR, sygn. 1581.

Archiwum Państwowe w Łodzi, Powiatowa Rada Narodowa m. Łodzi, sygn. 1583, sygn. 1588.

Archiwum Państwowe w Łodzi, Urząd Miasta Łodzi, sygn. 191.

Archiwum Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce, Protokoły posiedzeń ZG TSKŻ, 1956, sygn. 8/18.

Dekret z dnia 31 grudnia 1956 r. o organizowaniu i obsadzaniu stanowisk kościelnych, Dz.U. 1957, nr 1, poz. 6.

Dekret z dnia 9 lutego 1953 r. o obsadzaniu stanowisk kościelnych, Dz.U. 1953, nr 10, poz. 32.

Zarządzenie nr 61 Prezesa Rady Ministrów w sprawie wykonania dekretu o obsadzaniu duchownych stanowisk kościelnych, M.P. 1953, nr 43, poz. 522.

Berendt G., Życie żydowskie w Polsce w latach 1950–1956. Z dziejów Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce, Gdańsk 2006.

Bömelburg H.-J., Łódź. Historia wielokulturowego miasta przemysłowego w XX wieku, Łódź 2024. https://doi.org/10.18778/8331-190-6

Grabski A., Współczesne życie religijne Żydów w Polsce, [w:] Studia z dziejów i kultury Żydów w Polsce po 1945r., red. J. Tomaszewski, Warszawa 1997.

Grabski A., Stankowski A., Życie religijne społeczności żydowskiej, [w:] Następstwa zagłady Żydów – Polska 1944–2010, red. F. Tych, M. Adamczyk-Garbowski, Lublin 2011.

Mironowicz E., Polityka narodowościowa PRL, Białystok 2000.

Olejnik L., Polityka narodowościowa Polski w latach 1944–1960, Łódź 2003.

Olejnik L., Żydzi łódzcy w latach 1956–1972, [w:] Społeczność żydowska w PRL przed kampanią antysemicką lat 1967–1968 i po niej, red. G. Berendt, Warszawa 2009.

Olejnik L., Ślęzak E., Oblicze narodowościowe i wyznaniowe, [w:] Łódź. Historia miasta poprzez wieki, red. J. Kita, t. 4: po 1945 r., red. K. Lesiakowski, Łódź 2024.

Rykała A., Łódź na mapie skupisk żydowskich Polski (po 1945r.), [w:] Społeczność żydowska i niemiecka w Łodzi po 1945 roku, red. A. Lech, K. Radziszewska, A. Rykała, Łódź 2010. https://doi. org/10.18778/7525-496-9.14

Rykała A., Przemiany sytuacji społeczno-politycznej mniejszości żydowskiej w Polsce po drugiej wojnie światowej, Łódź 2007.

Urban K., Wyznanie mojżeszowe w Polsce 1945–1961, „Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie” 2006, nr 706.

Urban K., Związek Religijny Wyznania Mojżeszowego w Polsce w latach 1965–1985 (zarys problematyki), „Zeszyty Naukowe Akademii Ekonomicznej w Krakowie” 2007, nr 749.

Wieczorek P., Wawa Morejno. Narodziny mitu 1945–1949, „Kwartalnik Historii Żydów” 2025, nr 4 (296), s. 855–866.

Winkler A., Warunki mieszkaniowe w Łodzi w 1950 roku. 70% ludzi nie miało bieżącej wody, 90% nawet łazienki, [w:] Wielka Historia, 28.11.2019, https://wielkahistoria.pl/warunki-mieszkaniowe-w-lodzi-w-1950-roku-70-ludzi-nie-mialo-biezacej-wody-90-nawet-lazienki/ (dostęp: 14.01.2025).