Rodzina inteligencka od kuchni. Kilka uwag na temat prowadzenia domu w Warszawie drugiej połowy XIX w. na marginesie lektury zapisków Amalii Bartoszewicz

Ilona Florczak

doi:10.18778/0208-6050.118.05

Autor

Ilona Florczak Uniwersytet Łódzki / University of Lodz https://orcid.org/0000-0001-7957-061X

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6050.118.05

Słowa kluczowe:

Archiwum rodziny Bartoszewiczów, rodzina inteligencka w drugiej połowie XIX w., kuchnia mieszczańska w drugiej połowie XIX w., gospodarstwo domowe w drugiej połowie XIX w.

Abstrakt

Artykuł opiera się na źródłach z Archiwum rodziny Bartoszewiczów, zgromadzonych w Archiwum Państwowym w Łodzi. Ukazuje codzienne życie warszawskiej inteligencji w XIX w. z perspektywy funkcjonowania gospodarstwa domowego. Podstawę źródłową stanowią notatki Amalii Bartoszewiczowej, żony nauczyciela i inspektora szkół warszawskich Adama, matki historyka Juliana Bartoszewicza. Analiza dostępnych źródeł umożliwiła ukazanie, w jaki sposób zarządzano gospodarstwem domowym w Warszawie w drugiej połowie XIX w. Dzięki zapiskom pani domu możliwe było odtworzenie poszczególnych wydatków, diety, zwyczajów kulinarnych oraz roli kobiety w zarządzaniu gospodarstwem domowym w tym okresie.
Z dokumentów wynika, że rodzina utrzymywała się z pensji nauczycielskiej i emerytury (w późniejszym okresie) Adama Bartoszewicza. Zakupy produktów żywnościowych były codziennością, jednym z obowiązków zatrudnionej w domu służącej, jednak ściśle nadzorowanym przez gospodynię. Dieta miała charakter sezonowy, wyznaczany przez pory roku i oparty na dostępnych na targach warszawskich produktach, z wyraźnym wpływem religijnych nakazów postnych. Kuchnia mieszczańska, choć mniej rozpoznana w literaturze niż ziemiańska czy chłopska, była bogata i zróżnicowana, a jej różnorodność zależała od zasobów i gustu kulinarnego członków rodziny, przede wszystkim pana domu, do którego dostosowywano zwyczaje kulinarne rodziny. Panie domu korzystały z książek kucharskich i poradników prowadzenia domu, m.in. autorstwa Jana Szyttlera, a później też Lucyny Ćwierczakiewiczowej, której publikacje wprowadziły nowatorskie jak na owe czasy podejście do planowania posiłków oraz ułatwiały kobietom prowadzenie domu. Literatura przedmiotu, ale też literatura piękna z omawianego okresu uzupełnia obraz kuchni mieszczańskiej w połowie XIX w.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Ilona Florczak - Uniwersytet Łódzki / University of Lodz

Dr Ilona Florczak – doktor nauk humanistycznych, adiunkt w Katedrze Historii Historiografii i Nauk Pomocniczych Historii Uniwersytetu Łódzkiego.

Zainteresowania naukowe: dzieje społeczne XIX i XX w., ze szczególnym uwzględnieniem historii życia codziennego, kultury materialnej, biografistyki, archiwistyki oraz nauk pomocniczych historii. W centrum jej badań znajdują się źródła osobiste – pamiętniki, listy, zapiski domowe – jako narzędzia do rekonstrukcji mikrohistorii i codzienności.

Bibliografia

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Adam Bartoszewicz – akta dotyczące starań o przyznanie szlachectwa, sygn. 744.

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Adam Bartoszewicz – akta osobiste oraz dotyczące pracy dydaktycznej, sygn. 731.

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Adam Bartoszewicz – akta osobiste, sygn. 734.

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Amalia Bartoszewicz – książka i spisy wydatków domowych 1871–1876, sygn. 3828.

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Amalia Bartoszewicz – księga notatek 1841–, sygn. 3826.

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Amalia Bartoszewicz – księga notatek domowych 1860–1876, sygn. 3827.

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Józefa Bartoszewicz (córka Adama), Album pamiątkowy z wpisami rodziny i przyjaciół, sygn. 3830.

365 obiadów za 5 złotych przez Lucynę C. [Ćwierczakiewiczową], Warszawa 1860.

Bartoszewicz K., Dawna Biała na Podlasiu w wspomnieniach mego dziadka Adama (1792–1787). Przyczynek do dziejów miasta gimnazjum, Biała Podlaska 1928.

Chassay F. E., Obowiązki kobiet w rodzinie, przekł. ks. J. Dziubacki, Warszawa 1854.

Ćwierczakiewiczowa L., Poradnik porządku w domu i różnych nowości gospodarskich, Warszawa 1876.

Gloger Z., Julian Bartoszewicz (1821–1870), [w:] Pisma rozszerzone, t. I (1863–1876), red. J. Ławski, J. Leończuk, Białystok 2014, s. 385–412.

Hoffmanowa K., Pamiątka po dobrej matce, czyli ostanie rady jej dla córki, Warszawa 1819.

Ilustrowany przewodnik po Warszawie wraz z treściwym opisem okolic miasta, Warszawa 1893.

Kalendarz domowy na rok przestępny 1872, Warszawa 1872.

Moraczewska Z., Listy do siostry 1896–1933. Dziennik 1891–1895 (1950), wstęp i oprac. J. Dufrat, P. Cichoracki, Łomianki 2018.

Selingerowa J., Obowiązki kobiet każdego stanu w zakresie gospodarstwa domowego, Lwów 1882.

Szytler J., Kucharka oszczędna czyli przepisy łatwego i niekosztownego sporządzania potraw, opatrzenia spiżarni w potrzebne zapasy, dystyliowania wódek itd. przez Jan Szyttlera, Wilno 1835.

Szytler J., Skrzętna gospodyni czyli tom drugi kucharki oszczędnej przez Jana Szyttlera, Wilno 1846.

Wydoskonalona kucharka zawierająca w sobie opisanie potraw i rożnych napojów oraz sekreta toaletowe, nowe sposoby prania bielizny i szali, Warszawa 1847.

Bąbel A., Kulinaria, [w:] Leksykon „Lalki”, red. A. Bąbel, A. Kowalczykowa, Warszawa 2011, s. 64–66.

Demidowicz T., Reforma szlachectwa w Królestwie Polskim w latach 1836–1861, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2010, t. LXII, z. 2, s. 145–170. https://doi.org/10.14746/cph.2010.2.7

Dumanowski J., Szyttler (Szytler) Jan, [w:] Polski słownik biograficzny, t. L, Warszawa–Kraków 2014–2015, s. 430–431.

Florczak I., Źródła do dziejów Podlasia w Archiwum rodziny Bartoszewiczów, „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku” 2015, t. XV, s. 161–176. https://doi.org/10.18778/2080-8313.15.10.

Ihnatowicz E., Literacki świat rzeczy. O realiach pozytywistycznej powieści obyczajowej, Warszawa 1995.

Kałwa D., Polska doby rozbiorów i międzywojenna, [w:] Obyczaje w Polsce. Od średniowiecza do czasów współczesnych, red. A. Chwalba, Warszawa 2015, s. 222–345.

Kostrzewska E., Miłość na widelcu. Kuchnia w rodzinach ziemiańskich na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Historia diety i kultury odżywiania, t. II, red. B. Płonka-Syroka, A. Syroka, Wrocław 2020, s. 101–114.

Kowecka E., Sprzedać! Kupić! Sklepy warszawskie z artykułami domowymi 1830–1870, Warszawa 1998.

Kowecka E., W salonie i kuchni. Opowieść o kulturze materialnej pałaców i dworów polskich w XIX w., Warszawa 2016.

Kowecka E., Zmiana roli kobiety w prowadzeniu domu w XIX wieku, [w:] Kobieta i kultura życia codziennego. Wiek XIX i XX, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 1997, s. 151–158.

Laudau-Czajka A., Przygotowanie do małżeństwa według wybranych poradników z XIX i XX wieku, [w:] Kobiety i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX, t. VIII, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 2004, s. 3–23.

Lisak A., Miłość, kobieta i małżeństwo w XIX wieku, Warszawa 2009.

Moraczewski A., Bartoszewicz Adam Mateusz, [w:] Polski słownik biograficzny, t. I, Kraków 1935, s. 323–324.

Mucha I., Kucharka niepospolita, czyli życie i twórczość Lucyny Ćwierczakiewiczowej, [w:] Historia zwyczajnych kobiet i zwyczajnych mężczyzn. Dzieje społeczne w perspektywie gender, red. D. Kałwa, T. Pudłocki, Przemyśl 2007, s. 7–20.

Ogrodowska B., Tradycje polskiego stołu, Warszawa 2010.

Paciorek M., Kuchnia chłopska, czyli o żywieniu się ludu chłopskiego na ziemiach polskich na przełomie XIX i XX wieku w opinii ówczesnych doniesień prasowych, [w:] Historia diety i kultury odżywiania, t. I, red. B. Płonka-Syroka, H. Grajeta, A. Syroka, Wrocław 2018, s. 157–176.

Płonka-Syroka B., Kuchnia mieszczańska na ziemiach polskich w XIX w., [w:] Historia diety i kultury odżywiania, t. I, red. B. Płonka-Syroka, H. Grajeta, A. Syroka, Wrocław 2018, s. 87–110.

Schiller J., Portret zbiorowy nauczycieli warszawskich publicznych szkół średnich 1795–1862, Warszawa 1998.

Stawiak-Ososińska M., Ponętna, uległa, akuratna. Ideał i wizerunek kobiety polskiej pierwszej połowy XIX wieku (w świetle ówczesnych poradników), Kraków 2010.

Studnicka-Mariańczyk K., Organizacja posiłków, czyli historia „od kuchni” w maluszyńskim pałacu Ostrowskich-Korabitów, [w:] Życie prywatne Polaków w XIX wieku, red. M. Korybut-Marciniak, M. Zbrzeźniak, Olsztyn 2013, s. 291–310.

Syguła J., Pozycja i rola kobiety w rodzinie na ziemiach polskich w XIX stuleciu, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 2009, z. 136, s. 57–76.

Sztofkisz M., Pani od obiadów. Lucyna Ćwierczakiewiczowa. Historia życia, Warszawa 2018.

Tradycyjna kuchnia w dworach i dworkach. Ze zbiorów Centralnej Biblioteki Rolniczej im. Michała Oczapowskiego, oprac. i wybór W. Mierzecka, Warszawa 2006.

Ugorowicz I., Z Krakowa do Łodzi. Dzieje i zawartość Archiwum rodziny Bartoszewiczów, „Rocznik Łódzki” 2013, t. LX, s. 185–204.

Wieruch-Jankowska E., Herbata na warszawskim stole XIX wieku. Zwyczaje i akcesoria, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 2015, t. XIII, nr 1, s. 23–47. https://doi.org/10.17951/l.2015.13.1.23.

Wysokiński P., Pożywienie ludności wiejskiej na dawnych ziemiach polskich w opinii badaczy, [w:] Historia diety i kultury odżywiania, t. II, red. B. Płonka-Syroka, A. Syroka, Wrocław 2020, s. 129–144.

Zielińska-Klimkiewicz Z., Księgozbiór Bartoszewiczów. Przeszłość i teraźniejszość, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum” 1998, t. VIII, s. 63–71.

Żarnowska A., Kobieta i rodzina w przestrzeni wielkomiejskiej na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. A. Janiak-Jasińska, K. Sierakowska, A. Szwarc, Warszawa 2013.