The Intellectual Family Behind the Scenes. Some Remarks on Household Management in Warsaw in the Second Half of the 19th Century Based on the Notes of Amalia Bartoszewicz
DOI:
https://doi.org/10.18778/0208-6050.118.05Keywords:
Bartoszewicz Family Archive, intelligentsia family in the second half of the 19th century, bourgeois cuisine in the second half of the 19th century, household management in the second half of the 19th centuryAbstract
This article is based on sources from the Bartoszewicz Family Archive, held at the State Archive in Łódź. It presents the everyday life of Warsaw’s intelligentsia in the 19th century from the perspective of household management. The primary source material consists of notes by Amalia Bartoszewicz, wife of Adam Bartoszewicz – a teacher and inspector of Warsaw schools – and mother of historian Julian Bartoszewicz. The analysis of available sources made it possible to show how households were managed in Warsaw in the second half of the 19th century. Thanks to her notes as the lady of the house, it was possible to reconstruct individual expenses, diet, culinary customs, and the role of women in managing the household during this period.
The documents indicate that the family lived off Adam Bartoszewicz’s teaching salary and, later, his pension. Purchasing food products was a daily routine and one of the duties of the household servant, although closely supervised by the housewife. The diet was seasonal, determined by the time of year and based on products available at Warsaw markets, with a clear influence of religious fasting practices. The bourgeois cuisine, although less recognized in literature than that of the nobility or peasantry, was rich and diverse. Its variety depended on the resources and culinary tastes of the family members, especially the head of the household, whose preferences shaped the family’s culinary habits. Housewives used cookbooks and household management guides, including those by Jan Szyttler and later Lucyna Ćwierczakiewiczowa, whose publications introduced innovative approaches to meal planning and facilitated household management for women. Scholarly literature, as well as fiction from the period, complements the picture of bourgeois cuisine in mid-19th-century Warsaw.
Downloads
References
Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Adam Bartoszewicz – akta dotyczące starań o przyznanie szlachectwa, sygn. 744.
Google Scholar
Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Adam Bartoszewicz – akta osobiste oraz dotyczące pracy dydaktycznej, sygn. 731.
Google Scholar
Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Adam Bartoszewicz – akta osobiste, sygn. 734.
Google Scholar
Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Amalia Bartoszewicz – książka i spisy wydatków domowych 1871–1876, sygn. 3828.
Google Scholar
Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Amalia Bartoszewicz – księga notatek 1841–, sygn. 3826.
Google Scholar
Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Amalia Bartoszewicz – księga notatek domowych 1860–1876, sygn. 3827.
Google Scholar
Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Józefa Bartoszewicz (córka Adama), Album pamiątkowy z wpisami rodziny i przyjaciół, sygn. 3830.
Google Scholar
365 obiadów za 5 złotych przez Lucynę C. [Ćwierczakiewiczową], Warszawa 1860.
Google Scholar
Bartoszewicz K., Dawna Biała na Podlasiu w wspomnieniach mego dziadka Adama (1792–1787). Przyczynek do dziejów miasta gimnazjum, Biała Podlaska 1928.
Google Scholar
Chassay F. E., Obowiązki kobiet w rodzinie, przekł. ks. J. Dziubacki, Warszawa 1854.
Google Scholar
Ćwierczakiewiczowa L., Poradnik porządku w domu i różnych nowości gospodarskich, Warszawa 1876.
Google Scholar
Gloger Z., Julian Bartoszewicz (1821–1870), [w:] Pisma rozszerzone, t. I (1863–1876), red. J. Ławski, J. Leończuk, Białystok 2014, s. 385–412.
Google Scholar
Hoffmanowa K., Pamiątka po dobrej matce, czyli ostanie rady jej dla córki, Warszawa 1819.
Google Scholar
Ilustrowany przewodnik po Warszawie wraz z treściwym opisem okolic miasta, Warszawa 1893.
Google Scholar
Kalendarz domowy na rok przestępny 1872, Warszawa 1872.
Google Scholar
Moraczewska Z., Listy do siostry 1896–1933. Dziennik 1891–1895 (1950), wstęp i oprac. J. Dufrat, P. Cichoracki, Łomianki 2018.
Google Scholar
Selingerowa J., Obowiązki kobiet każdego stanu w zakresie gospodarstwa domowego, Lwów 1882.
Google Scholar
Szytler J., Kucharka oszczędna czyli przepisy łatwego i niekosztownego sporządzania potraw, opatrzenia spiżarni w potrzebne zapasy, dystyliowania wódek itd. przez Jan Szyttlera, Wilno 1835.
Google Scholar
Szytler J., Skrzętna gospodyni czyli tom drugi kucharki oszczędnej przez Jana Szyttlera, Wilno 1846.
Google Scholar
Wydoskonalona kucharka zawierająca w sobie opisanie potraw i rożnych napojów oraz sekreta toaletowe, nowe sposoby prania bielizny i szali, Warszawa 1847.
Google Scholar
Bąbel A., Kulinaria, [w:] Leksykon „Lalki”, red. A. Bąbel, A. Kowalczykowa, Warszawa 2011, s. 64–66.
Google Scholar
Demidowicz T., Reforma szlachectwa w Królestwie Polskim w latach 1836–1861, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2010, t. LXII, z. 2, s. 145–170. https://doi.org/10.14746/cph.2010.2.7
Google Scholar
Dumanowski J., Szyttler (Szytler) Jan, [w:] Polski słownik biograficzny, t. L, Warszawa–Kraków 2014–2015, s. 430–431.
Google Scholar
Florczak I., Źródła do dziejów Podlasia w Archiwum rodziny Bartoszewiczów, „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku” 2015, t. XV, s. 161–176. https://doi.org/10.18778/2080-8313.15.10.
Google Scholar
Ihnatowicz E., Literacki świat rzeczy. O realiach pozytywistycznej powieści obyczajowej, Warszawa 1995.
Google Scholar
Kałwa D., Polska doby rozbiorów i międzywojenna, [w:] Obyczaje w Polsce. Od średniowiecza do czasów współczesnych, red. A. Chwalba, Warszawa 2015, s. 222–345.
Google Scholar
Kostrzewska E., Miłość na widelcu. Kuchnia w rodzinach ziemiańskich na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Historia diety i kultury odżywiania, t. II, red. B. Płonka-Syroka, A. Syroka, Wrocław 2020, s. 101–114.
Google Scholar
Kowecka E., Sprzedać! Kupić! Sklepy warszawskie z artykułami domowymi 1830–1870, Warszawa 1998.
Google Scholar
Kowecka E., W salonie i kuchni. Opowieść o kulturze materialnej pałaców i dworów polskich w XIX w., Warszawa 2016.
Google Scholar
Kowecka E., Zmiana roli kobiety w prowadzeniu domu w XIX wieku, [w:] Kobieta i kultura życia codziennego. Wiek XIX i XX, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 1997, s. 151–158.
Google Scholar
Laudau-Czajka A., Przygotowanie do małżeństwa według wybranych poradników z XIX i XX wieku, [w:] Kobiety i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX, t. VIII, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 2004, s. 3–23.
Google Scholar
Lisak A., Miłość, kobieta i małżeństwo w XIX wieku, Warszawa 2009.
Google Scholar
Moraczewski A., Bartoszewicz Adam Mateusz, [w:] Polski słownik biograficzny, t. I, Kraków 1935, s. 323–324.
Google Scholar
Mucha I., Kucharka niepospolita, czyli życie i twórczość Lucyny Ćwierczakiewiczowej, [w:] Historia zwyczajnych kobiet i zwyczajnych mężczyzn. Dzieje społeczne w perspektywie gender, red. D. Kałwa, T. Pudłocki, Przemyśl 2007, s. 7–20.
Google Scholar
Ogrodowska B., Tradycje polskiego stołu, Warszawa 2010.
Google Scholar
Paciorek M., Kuchnia chłopska, czyli o żywieniu się ludu chłopskiego na ziemiach polskich na przełomie XIX i XX wieku w opinii ówczesnych doniesień prasowych, [w:] Historia diety i kultury odżywiania, t. I, red. B. Płonka-Syroka, H. Grajeta, A. Syroka, Wrocław 2018, s. 157–176.
Google Scholar
Płonka-Syroka B., Kuchnia mieszczańska na ziemiach polskich w XIX w., [w:] Historia diety i kultury odżywiania, t. I, red. B. Płonka-Syroka, H. Grajeta, A. Syroka, Wrocław 2018, s. 87–110.
Google Scholar
Schiller J., Portret zbiorowy nauczycieli warszawskich publicznych szkół średnich 1795–1862, Warszawa 1998.
Google Scholar
Stawiak-Ososińska M., Ponętna, uległa, akuratna. Ideał i wizerunek kobiety polskiej pierwszej połowy XIX wieku (w świetle ówczesnych poradników), Kraków 2010.
Google Scholar
Studnicka-Mariańczyk K., Organizacja posiłków, czyli historia „od kuchni” w maluszyńskim pałacu Ostrowskich-Korabitów, [w:] Życie prywatne Polaków w XIX wieku, red. M. Korybut-Marciniak, M. Zbrzeźniak, Olsztyn 2013, s. 291–310.
Google Scholar
Syguła J., Pozycja i rola kobiety w rodzinie na ziemiach polskich w XIX stuleciu, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 2009, z. 136, s. 57–76.
Google Scholar
Sztofkisz M., Pani od obiadów. Lucyna Ćwierczakiewiczowa. Historia życia, Warszawa 2018.
Google Scholar
Tradycyjna kuchnia w dworach i dworkach. Ze zbiorów Centralnej Biblioteki Rolniczej im. Michała Oczapowskiego, oprac. i wybór W. Mierzecka, Warszawa 2006.
Google Scholar
Ugorowicz I., Z Krakowa do Łodzi. Dzieje i zawartość Archiwum rodziny Bartoszewiczów, „Rocznik Łódzki” 2013, t. LX, s. 185–204.
Google Scholar
Wieruch-Jankowska E., Herbata na warszawskim stole XIX wieku. Zwyczaje i akcesoria, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 2015, t. XIII, nr 1, s. 23–47. https://doi.org/10.17951/l.2015.13.1.23.
Google Scholar
Wysokiński P., Pożywienie ludności wiejskiej na dawnych ziemiach polskich w opinii badaczy, [w:] Historia diety i kultury odżywiania, t. II, red. B. Płonka-Syroka, A. Syroka, Wrocław 2020, s. 129–144.
Google Scholar
Zielińska-Klimkiewicz Z., Księgozbiór Bartoszewiczów. Przeszłość i teraźniejszość, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum” 1998, t. VIII, s. 63–71.
Google Scholar
Żarnowska A., Kobieta i rodzina w przestrzeni wielkomiejskiej na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. A. Janiak-Jasińska, K. Sierakowska, A. Szwarc, Warszawa 2013.
Google Scholar
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

