The Intellectual Family Behind the Scenes. Some Remarks on Household Management in Warsaw in the Second Half of the 19th Century Based on the Notes of Amalia Bartoszewicz

Authors

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6050.118.05

Keywords:

Bartoszewicz Family Archive, intelligentsia family in the second half of the 19th century, bourgeois cuisine in the second half of the 19th century, household management in the second half of the 19th century

Abstract

This article is based on sources from the Bartoszewicz Family Archive, held at the State Archive in Łódź. It presents the everyday life of Warsaw’s intelligentsia in the 19th century from the perspective of household management. The primary source material consists of notes by Amalia Bartoszewicz, wife of Adam Bartoszewicz – a teacher and inspector of Warsaw schools – and mother of historian Julian Bartoszewicz. The analysis of available sources made it possible to show how households were managed in Warsaw in the second half of the 19th century. Thanks to her notes as the lady of the house, it was possible to reconstruct individual expenses, diet, culinary customs, and the role of women in managing the household during this period.
The documents indicate that the family lived off Adam Bartoszewicz’s teaching salary and, later, his pension. Purchasing food products was a daily routine and one of the duties of the household servant, although closely supervised by the housewife. The diet was seasonal, determined by the time of year and based on products available at Warsaw markets, with a clear influence of religious fasting practices. The bourgeois cuisine, although less recognized in literature than that of the nobility or peasantry, was rich and diverse. Its variety depended on the resources and culinary tastes of the family members, especially the head of the household, whose preferences shaped the family’s culinary habits. Housewives used cookbooks and household management guides, including those by Jan Szyttler and later Lucyna Ćwierczakiewiczowa, whose publications introduced innovative approaches to meal planning and facilitated household management for women. Scholarly literature, as well as fiction from the period, complements the picture of bourgeois cuisine in mid-19th-century Warsaw.

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biography

Ilona Florczak, Uniwersytet Łódzki / University of Lodz

Dr Ilona Florczak – doktor nauk humanistycznych, adiunkt w Katedrze Historii Histo­riografii i Nauk Pomocniczych Historii Uniwersytetu Łódzkiego.

Zainteresowania naukowe: dzieje społeczne XIX i XX w., ze szczególnym uwzględnie­niem historii życia codziennego, kultury materialnej, biografistyki, archiwistyki oraz nauk pomocniczych historii. W centrum jej badań znajdują się źródła osobiste – pamiętniki, listy, zapiski domowe – jako narzędzia do rekonstrukcji mikrohistorii i codzienności.

References

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Adam Bartoszewicz – akta dotyczące starań o przyznanie szlachectwa, sygn. 744.
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Adam Bartoszewicz – akta osobiste oraz dotyczące pracy dydaktycznej, sygn. 731.
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Adam Bartoszewicz – akta osobiste, sygn. 734.
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Amalia Bartoszewicz – książka i spisy wydatków domowych 1871–1876, sygn. 3828.
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Amalia Bartoszewicz – księga notatek 1841–, sygn. 3826.
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Amalia Bartoszewicz – księga notatek domowych 1860–1876, sygn. 3827.
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Łodzi [APŁ]. Archiwum rodziny Bartoszewiczów [ArB]. Józefa Bartoszewicz (córka Adama), Album pamiątkowy z wpisami rodziny i przyjaciół, sygn. 3830.
Google Scholar

365 obiadów za 5 złotych przez Lucynę C. [Ćwierczakiewiczową], Warszawa 1860.
Google Scholar

Bartoszewicz K., Dawna Biała na Podlasiu w wspomnieniach mego dziadka Adama (1792–1787). Przyczynek do dziejów miasta gimnazjum, Biała Podlaska 1928.
Google Scholar

Chassay F. E., Obowiązki kobiet w rodzinie, przekł. ks. J. Dziubacki, Warszawa 1854.
Google Scholar

Ćwierczakiewiczowa L., Poradnik porządku w domu i różnych nowości gospodarskich, Warszawa 1876.
Google Scholar

Gloger Z., Julian Bartoszewicz (1821–1870), [w:] Pisma rozszerzone, t. I (1863–1876), red. J. Ławski, J. Leończuk, Białystok 2014, s. 385–412.
Google Scholar

Hoffmanowa K., Pamiątka po dobrej matce, czyli ostanie rady jej dla córki, Warszawa 1819.
Google Scholar

Ilustrowany przewodnik po Warszawie wraz z treściwym opisem okolic miasta, Warszawa 1893.
Google Scholar

Kalendarz domowy na rok przestępny 1872, Warszawa 1872.
Google Scholar

Moraczewska Z., Listy do siostry 1896–1933. Dziennik 1891–1895 (1950), wstęp i oprac. J. Dufrat, P. Cichoracki, Łomianki 2018.
Google Scholar

Selingerowa J., Obowiązki kobiet każdego stanu w zakresie gospodarstwa domowego, Lwów 1882.
Google Scholar

Szytler J., Kucharka oszczędna czyli przepisy łatwego i niekosztownego sporządzania potraw, opatrzenia spiżarni w potrzebne zapasy, dystyliowania wódek itd. przez Jan Szyttlera, Wilno 1835.
Google Scholar

Szytler J., Skrzętna gospodyni czyli tom drugi kucharki oszczędnej przez Jana Szyttlera, Wilno 1846.
Google Scholar

Wydoskonalona kucharka zawierająca w sobie opisanie potraw i rożnych napojów oraz sekreta toaletowe, nowe sposoby prania bielizny i szali, Warszawa 1847.
Google Scholar

Bąbel A., Kulinaria, [w:] Leksykon „Lalki”, red. A. Bąbel, A. Kowalczykowa, Warszawa 2011, s. 64–66.
Google Scholar

Demidowicz T., Reforma szlachectwa w Królestwie Polskim w latach 1836–1861, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2010, t. LXII, z. 2, s. 145–170. https://doi.org/10.14746/cph.2010.2.7
Google Scholar

Dumanowski J., Szyttler (Szytler) Jan, [w:] Polski słownik biograficzny, t. L, Warszawa–Kraków 2014–2015, s. 430–431.
Google Scholar

Florczak I., Źródła do dziejów Podlasia w Archiwum rodziny Bartoszewiczów, „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku” 2015, t. XV, s. 161–176. https://doi.org/10.18778/2080-8313.15.10.
Google Scholar

Ihnatowicz E., Literacki świat rzeczy. O realiach pozytywistycznej powieści obyczajowej, Warszawa 1995.
Google Scholar

Kałwa D., Polska doby rozbiorów i międzywojenna, [w:] Obyczaje w Polsce. Od średniowiecza do czasów współczesnych, red. A. Chwalba, Warszawa 2015, s. 222–345.
Google Scholar

Kostrzewska E., Miłość na widelcu. Kuchnia w rodzinach ziemiańskich na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Historia diety i kultury odżywiania, t. II, red. B. Płonka-Syroka, A. Syroka, Wrocław 2020, s. 101–114.
Google Scholar

Kowecka E., Sprzedać! Kupić! Sklepy warszawskie z artykułami domowymi 1830–1870, Warszawa 1998.
Google Scholar

Kowecka E., W salonie i kuchni. Opowieść o kulturze materialnej pałaców i dworów polskich w XIX w., Warszawa 2016.
Google Scholar

Kowecka E., Zmiana roli kobiety w prowadzeniu domu w XIX wieku, [w:] Kobieta i kultura życia codziennego. Wiek XIX i XX, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 1997, s. 151–158.
Google Scholar

Laudau-Czajka A., Przygotowanie do małżeństwa według wybranych poradników z XIX i XX wieku, [w:] Kobiety i małżeństwo. Społeczno-kulturowe aspekty seksualności. Wiek XIX i XX, t. VIII, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 2004, s. 3–23.
Google Scholar

Lisak A., Miłość, kobieta i małżeństwo w XIX wieku, Warszawa 2009.
Google Scholar

Moraczewski A., Bartoszewicz Adam Mateusz, [w:] Polski słownik biograficzny, t. I, Kraków 1935, s. 323–324.
Google Scholar

Mucha I., Kucharka niepospolita, czyli życie i twórczość Lucyny Ćwierczakiewiczowej, [w:] Historia zwyczajnych kobiet i zwyczajnych mężczyzn. Dzieje społeczne w perspektywie gender, red. D. Kałwa, T. Pudłocki, Przemyśl 2007, s. 7–20.
Google Scholar

Ogrodowska B., Tradycje polskiego stołu, Warszawa 2010.
Google Scholar

Paciorek M., Kuchnia chłopska, czyli o żywieniu się ludu chłopskiego na ziemiach polskich na przełomie XIX i XX wieku w opinii ówczesnych doniesień prasowych, [w:] Historia diety i kultury odżywiania, t. I, red. B. Płonka-Syroka, H. Grajeta, A. Syroka, Wrocław 2018, s. 157–176.
Google Scholar

Płonka-Syroka B., Kuchnia mieszczańska na ziemiach polskich w XIX w., [w:] Historia diety i kultury odżywiania, t. I, red. B. Płonka-Syroka, H. Grajeta, A. Syroka, Wrocław 2018, s. 87–110.
Google Scholar

Schiller J., Portret zbiorowy nauczycieli warszawskich publicznych szkół średnich 1795–1862, Warszawa 1998.
Google Scholar

Stawiak-Ososińska M., Ponętna, uległa, akuratna. Ideał i wizerunek kobiety polskiej pierwszej połowy XIX wieku (w świetle ówczesnych poradników), Kraków 2010.
Google Scholar

Studnicka-Mariańczyk K., Organizacja posiłków, czyli historia „od kuchni” w maluszyńskim pałacu Ostrowskich-Korabitów, [w:] Życie prywatne Polaków w XIX wieku, red. M. Korybut-Marciniak, M. Zbrzeźniak, Olsztyn 2013, s. 291–310.
Google Scholar

Syguła J., Pozycja i rola kobiety w rodzinie na ziemiach polskich w XIX stuleciu, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 2009, z. 136, s. 57–76.
Google Scholar

Sztofkisz M., Pani od obiadów. Lucyna Ćwierczakiewiczowa. Historia życia, Warszawa 2018.
Google Scholar

Tradycyjna kuchnia w dworach i dworkach. Ze zbiorów Centralnej Biblioteki Rolniczej im. Michała Oczapowskiego, oprac. i wybór W. Mierzecka, Warszawa 2006.
Google Scholar

Ugorowicz I., Z Krakowa do Łodzi. Dzieje i zawartość Archiwum rodziny Bartoszewiczów, „Rocznik Łódzki” 2013, t. LX, s. 185–204.
Google Scholar

Wieruch-Jankowska E., Herbata na warszawskim stole XIX wieku. Zwyczaje i akcesoria, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska” 2015, t. XIII, nr 1, s. 23–47. https://doi.org/10.17951/l.2015.13.1.23.
Google Scholar

Wysokiński P., Pożywienie ludności wiejskiej na dawnych ziemiach polskich w opinii badaczy, [w:] Historia diety i kultury odżywiania, t. II, red. B. Płonka-Syroka, A. Syroka, Wrocław 2020, s. 129–144.
Google Scholar

Zielińska-Klimkiewicz Z., Księgozbiór Bartoszewiczów. Przeszłość i teraźniejszość, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum” 1998, t. VIII, s. 63–71.
Google Scholar

Żarnowska A., Kobieta i rodzina w przestrzeni wielkomiejskiej na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. A. Janiak-Jasińska, K. Sierakowska, A. Szwarc, Warszawa 2013.
Google Scholar

Published

2025-12-30

How to Cite

Florczak, I. (2025). The Intellectual Family Behind the Scenes. Some Remarks on Household Management in Warsaw in the Second Half of the 19th Century Based on the Notes of Amalia Bartoszewicz. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica, (118), 61–78. https://doi.org/10.18778/0208-6050.118.05