Grobownictwo wojenne i kłopoty z materialnymi konsekwencjami krwawych strat wojennych w centralnej Polsce w świetle dokumentów archiwalnych i danych archeologicznych

Anna Izabella Zalewska; Dorota Cyngot

doi:10.18778/0208-6050.118.07

Authors

Anna Izabella Zalewska Uniwersytet Łódzki / University of Lodz https://orcid.org/0000-0003-4728-2757
Dorota Cyngot Instytut Archeologii i Etnologii PAN / Institute of Archaeology and Ethnology, Polish Academy of Sciences https://orcid.org/0000-0001-7461-5807

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6050.118.07

Keywords:

war burial practices, Central Poland, Great War, 1915, 1918, 1933, abnormally numerous bloody war losses, hereditas damnosa

Abstract

This article focuses on war burials practices, which we define as the systems of care for war graves and cemeteries, as well as the specific immediate and long-term issues arising from the material consequences of bloody war losses. As retlated to the area we are studying, i.e. Central Poland, we propose distinguishing five stages of war burial. The particular attention is paid to the documents related to Russian burials practices, which have been studied less than German and Austrian burials. We present arguments in favour of the thesis that war burials practices are a complex and timeless problem, which is particularly burdensome in areas where the resting places of fallen soldiers are abnormally numerous. Therefore, we suggest viewing war burials as hereditas damnosa and as a manifestation of continuity and multi-temporal complexity.

Downloads

Download data is not yet available.

Author Biographies

Anna Izabella Zalewska, Uniwersytet Łódzki / University of Lodz

Dr hab. Anna Izabella Zalewska, prof. UŁ – z wykształcenia archeolog i historyk, pracownik badawczo-dydaktyczny Instytutu Archeologii oraz Instytutu Historii Uniwersytetu Łódzkiego.

Zainteresowania naukowe: historia społeczna, militarna, wojen i powojnia XX w., archeologia konfliktów i wojen, archeologia i historia trudnej codzienności XX w., historia i archeologia następstw stosowania broni masowego rażenia na przestrzeni wieków, a także: archeologia prospołeczna, historia publiczna, edukacja dla pokoju, zarządzanie dziedzictwem, muzealnictwo, polemologia i krytyczne studia nad dziedzictwem.

Dorota Cyngot, Instytut Archeologii i Etnologii PAN / Institute of Archaeology and Ethnology, Polish Academy of Sciences

Mgr Dorota Cyngot – absolwentka Instytutu Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego oraz podyplomowych studiów polonistycznych i edytorskich w Instytucie Badań Literackich PAN, pracownik Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Archeolog i redaktor publikacji archeologicznych.

Zainteresowania naukowe: archeologia wczesnego średniowiecza, archeologia współczesności (zwłaszcza okresu I wojny światowej), relacje między archeologią a językoznawstwem (metody stosowane w obu dyscyplinach, język archeologii jako dyscypliny, relacja słowo-rzecz).

References

Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Grodzisku Mazowieckim [APW OGM]. Akta Gminy Żyrardów–Wiskitki [AGŻW]. nr 1325 („O wojnie z Niemcami i Austrią i nastrojach ludności w związku z tą wojną”, 1914, jęz. rosyjski, j. polski).
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Grodzisku Mazowieckim [APW OGM]. Akta Gminy Żyrardów–Wiskitki [AGŻW]. nr 1339 („Ziemia pod cmentarz”, 1915, jęz. rosyjski).
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Grodzisku Mazowieckim [APW OGM]. Akta Gminy Żyrardów–Wiskitki [AGŻW]. nr 1347 („O polach bitewnych i o mogiłach na takowych”, 1915, jęz. rosyjski).
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Grodzisku Mazowieckim [APW OGM]. Akta Gminy Żyrardów–Wiskitki [AGŻW]. nr 1376 („O rannych i tych, którzy zginęli na wojnie”, 1915, jęz. rosyjski).
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Łowiczu [APW OŁ], Akta Gminy Bolimów [AGBol], nr 58 („Sprawa cmentarzy wojskowych”, 1922, jęz. polski).
Google Scholar

Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Łowiczu [APW OŁ]. Akta Magistratu Miasta Łowicza [AMŁ], nr 32 („Sprawy cmentarza”, 1915–1916, jęz. niemiecki, jęz. polski).
Google Scholar

Politisches Archiv des Auswärtigen Amts Berlin [PA AA], sygn. 48011 (Deutsche Gesandtschaft Warschau an das Auswärtige Amt, Berlin, 18. Mai 1934).
Google Scholar

Politisches Archiv des Auswärtigen Amts Berlin [PA AA], sygn. 48012 (Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. an der Deutsche Botschaft Warschau, 5. Februar 1936).
Google Scholar

Hulka-Laskowski P., Mój Żyrardów: z dziejów polskiego miasta i z życia pisarza [reprint wydania pierwszego z 1934 r.], Żyrardów 2001.
Google Scholar

Tarczyński W., Nie wybiła godzina wybawienia z otchłani nieszczęść… Kronika dziejów Łowicza Władysława Tarczyńskiego, oprac. M. Wojtylak, Warszawa 2015. Wielka Wojna – codzienność niecodzienności. Biblioteka pamiętników z I wojny światowej z zasobów polskich archiwów państwowych, t. IV.
Google Scholar

Ajdacki P., Szlakiem Wielkiej Wojny na Mazowszu. Cmentarze wojenne z lat 1914–1920. Tannenberg-Denkmal, Otwock 2014.
Google Scholar

Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie, red. A. I. Zalewska, Warszawa–Lublin 2021.
Google Scholar

Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019.
Google Scholar

Biegała B., Józefiak S., Groby i cmentarze wojenne. Przepisy, ewidencja, finansowanie, Poznań 2024.
Google Scholar

Cyngot D., Stan badań archeologicznych przed podjęciem realizacji projektu Archeologiczne Przywracanie Pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury, [w:] Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019, s. 143–154.
Google Scholar

Dąbrowski M., Cmentarze wojenne z lat I wojny światowej w dawnym województwie lubelskim, Lublin 2004. Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Prace Wydziału Historyczno-Filologicznego, t. CVII.
Google Scholar

Ihnatowicz I., Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, t. I, Warszawa 1967.
Google Scholar

Kaliński S., Od powołania do listy strat. Żołnierze armii niemieckiej i rosyjskiej w bitwie nad Rawką i Bzurą, [w:] Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejo-nie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019, s. 43–80.
Google Scholar

Karczewska M., Cmentarze Wielkiej Wojny na terenie pola bitwy nad Rawką i Bzurą na podstawie materiałów niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. z lat 1923–1939, [w:] Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019, s. 355–386.
Google Scholar

Karczewska M., Cmentarze wojenne z czasów I wojny światowej w krajobrazie powiatu giżyckiego, [w:] Wielka Wojna na Mazurach 1914–1915, red. R. Kempa, Giżycko 2014, Studia z Dziejów Frontu Wschodniego I Wojny Światowej, s. 381–392.
Google Scholar

Karczewska M., Stan rozpoznania i opieki oraz zagrożenia cmentarzy I wojny światowej w Polsce północno-wschodniej, [w:] Cmentarze wojenne I wojny po stuleciu. Stan badań i ochrony, red. M. Karczewska, Białystok 2018, Seria Archeologia Pamięci, t. V, s. 7–34.
Google Scholar

Karczewska M., Sto lat będą trwać bez opieki niczyjej. Cmentarze wojenne z czasów I wojny światowej w Białymstoku i powiecie białostockim, Białystok 2017.
Google Scholar

Karczewska M., Czaplicki J., Cmentarze I wojny światowej w Myszyńcu i okolicach, „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego” 2019, t. XXXIII, s. 53–75.
Google Scholar

Kaszuba D., Sadzikowski M., Wojskowe znaki tożsamości w fotografii i źródłach z epoki, Skarżysko Kamienna 2012.
Google Scholar

Oettingen U., Cmentarze I wojny światowej w województwie kieleckim, Warszawa–Kraków 1988.
Google Scholar

Schubert J., Organizacja grobownictwa wojennego w Monarchii Austro-Węgierskiej 9. Wydział Grobów Wojennych (9. Kriegsgräber-Abteilung) przy Ministerstwie Wojny – powstanie i działalność w latach 1915–1918, „Czasopismo Techniczne. Architektura” 2009, z. 3-A, s. 169–200.
Google Scholar

Schubert J., Służby grobownicze armii austro-węgierskiej, niemieckiej i rosyjskiej w czasie I wojny światowej (1915–1918), „Czasopismo Techniczne. Architektura” 2011, z. 5-A, s. 201–224.
Google Scholar

Showalter D. E., Tannenberg 1914. Zderzenie imperiów, Warszawa 2005.
Google Scholar

Snyder T., Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem, przekł. B. Pietrzyk, Warszawa 2011.
Google Scholar

Szlanta P., Tannenberg 1914, Warszawa 2023, Historyczne Bitwy.
Google Scholar

Truszkowski B. K., Z prac nad prawnym uregulowaniem ochrony i opieki nad grobami wojennymi w II Rzeczypospolitej, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2020, t. LXXII, z. 2, s. 237–261. https://doi.org/10.14746/cph.2020.2.12
Google Scholar

Wąsowicz H., Kalendarz gregoriański, [w:] Encyklopedia katolicka, t. VIII (Język–Kino), Lublin 2000, s. 362–363.
Google Scholar

Zalewska A. I., Miejsca spoczynku poległych żołnierzy w tym (nie)obecne mogiły zbiorowe i tzw. „wyekshumowane cmentarze wojenne” jako miejsca znaczące dla kultury i jako wyzwania społeczne, [w:] Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie, red. A. I. Zalewska, Warszawa–Lublin 2021, s. 89–106.
Google Scholar

Zalewska A. I., The ‘Gas-scape’ on the Eastern Front, Poland (1914–2014): Exploring the Material and Digital Landscapes and Remembering Those ‘Twice-Killed’, [w:] Conflict Landscapes and Archaeology from Above, eds B. Stichelbaut, D. Cowley, London 2016, s. 147–165.
Google Scholar

Zalewska A. I., Cyngot D., Problem masowej śmierci i (nie)obecności miejsc spoczynku żołnierzy poległych w rejonie Rawki i Bzury w latach 1914–1915, [w:] Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019, s. 317–324.
Google Scholar

Zalewska A. I., Cyngot D., Problem zanikania pamięci o miejscach spoczynku żołnierzy poległych w walkach nad Rawką i Bzurą w latach 1914–1915, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica” 2017, z. 32, s. 119–156.
Google Scholar

Zalewska A. I., Cyngot D., Czarnecki J., Kiarszys G., Miejsca spoczynku poległych w toku Wielkiej Wojny nad Rawką i Bzurą – ich zaistnienie, trwanie i zanik… oraz poznanie i ochrona, [w:] Cmentarze wojenne I wojny po stuleciu. Stan badań i ochrony, red. M. Karczewska, Białystok 2018, Seria Archeologia Pamięci, t. V, s. 71–102.
Google Scholar

Zalewska A. I., Czarnecki J., Zastój na całej linii. Historia przejścia od wojny manewrowej do pozycyjnej na przyczółku bolimowskim (1914/1915), [w:] Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019, s. 27–42.
Google Scholar

Zalewska A. I., Kiarszys G., Absent Presence of Great War Cemeteries in the Municipality of Bolimow, Central Poland, [w:] Materiality of Troubled Pasts. Archaeologies of Conflicts and Wars, eds A. I. Zalewska, J. M. Scott, G. Kiarszys, Warszawa–Szczecin 2017, s. 55–82.
Google Scholar

Zalewska A. I., Kiarszys G., Poszukiwanie cmentarzy wojennych w rejonie Rawki i Bzury poprzez korelowanie danych archiwalnych, kartograficznych, teledetekcyjnych i archeologicznych, [w:] Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019, s. 387–402.
Google Scholar

https://www.archeomemory.pl/ (dostęp: 11 XI 2025).
Google Scholar

Ustawa 1933 – Ustawa z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych, Dziennik Ustaw 1933, nr 39, poz. 311, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19330390311 (dostęp: 3 XII 2025).
Google Scholar

Ustawa 2003 – Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dziennik Ustaw 2003, nr 162, poz. 1568, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20031621568 (dostęp: 3 XII 2025).
Google Scholar