Ewakuacja Koleją Transsyberyjską 5. Dywizji Strzelców Polskich. Walki odwrotowe (1919–1920) i kapitulacja dywizji

  • Dariusz Radziwiłłowicz Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie, Wydział Humanistyczny, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych, Zakładu Historii XX wieku
Słowa kluczowe: wojna domowa w Rosji, Polacy na Syberii, bolszewicy, 5. Dywizja Strzelców Polskich, ewakuacja, niewola

Abstrakt

W ostatnich miesiącach 1919 r. sytuacja wojsk „białej Rosji” dowodzonych przez adm. Aleksandra Kołczaka na Syberii ulegała stopniowemu pogorszeniu. Armie bolszewickie sukcesywnie zajmowały najważniejsze miasta i ośrodki przemysłowe usytuowane wzdłuż najważniejszych linii kolejowych, w tym Kolei Transsyberyjskiej. Wspierające „białe” armie wojska sprzymierzone składające się z różnych międzynarodowych kontyngentów dowodzone przez francuskiego gen. Maurice Janina postanowiono ewakuować na wschód w kierunku Władywostoku Koleją Transsyberyjską. Ewakuację rozpoczęto zdecydowanie za późno. W październiku 1919 r. podjęto decyzję o ewakuacji oddziałów 5. Dywizji Strzelców Polskich (5. DSP). Zrobiono to w sytuacji, gdy wojska Kołczaka po licznych klęskach uległy demoralizacji i w panice rozpoczęły odwrót po jedynej drodze, jaką była magistrala transsyberyjska. Polska dywizja, z rozkazu głównodowodzącego wojskami sprzymierzonych gen. Janina, otrzymała zadanie pełnienia straży tylnej tych wojsk. Z powodu dezorganizacji panującej na syberyjskiej kolei tabor kolejowy niezbędny do ewakuacji oddziały polskie zdobywały niejednokrotnie za pomocą siły. Dzięki staraniom dowódców i żołnierzy wagony przystosowano do warunków zimowych (tzw. ciepłuszki). Wraz z żołnierzami w eszelonach znalazły się ich rodziny oraz inne osoby cywilne, co ujemnie wpływało na wartość bojową polskich oddziałów. Ewakuacja odbywała się w warunkach surowej syberyjskiej zimy przy temperaturach dochodzących do minus 30 stopni Celsjusza. Od końca listopada 1919 r. do początku stycznia 1920 r. na przestrzeni blisko tysiąca kilometrów oddziały zgrupowane w 57 eszelonach posuwały się zdewastowaną transsyberyjską linią kolejową przez obszary ogarnięte wojną domową, wśród wrogo nastawionych mieszkańców Syberii w czasie szalejącej epidemii tyfusu. W zgrupowaniu znalazły się również improwizowane trzy pociągi pancerne „Warszawa”, „Kraków” i „Poznań”. W wagonach 5. DSP w momencie ewakuacji (na początku grudnia) znalazło się razem ponad 15 tysięcy osób. Kapitulacja 5. DSP pod stacją Klukwiennaja była niewątpliwie zaskoczeniem nie tylko dla dowódców. Zachowanie blokujących tory dowódców Korpusu Czechosłowackiego w sytuacji, gdy oddziały sowieckiej 5. Armii i bolszewickiej partyzantki napierały na rozciągnięte polskie eszelony, uznano za celowe działanie, mające doprowadzić do likwidacji polskiej dywizji.

Bibliografia

Zbiory Instytutu Józefa Piłsudskiego w Nowym Jorku, Akta Adiutantury Generalnej Naczelnego Wodza [zmikrofilmowane]. [Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN)].

Naczelne Dowództwo Wojska Polskiego – Oddział I. [Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie-Rembertowie (CAW)].

Oddział II Sztabu MSWojsk. [Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie-Rembertowie (CAW)].

Polska Misja Wojskowa na Syberii (mjr. Okulicza-Kozaryna). [Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie-Rembertowie (CAW)].

Wspomnienia i Relacje. [Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie-Rembertowie (CAW)].

Wiceminister Spraw Wojskowych 1919–1920. [Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie-Rembertowie (CAW)].

Wojsko Polskie na Syberii. [Centralne Archiwum Wojskowe w Warszawie-Rembertowie (CAW)].

Zespół nr 838. Kolekcja Dokumentów, Polskich Narodowych Komitetów Związków i Organizacji o Formowaniu się Oddziałów Polskich w Syberii – Dalekim Wschodzie i Mandżurii 1917–1939. [Centralnij Derżawnij Istoricznij Archiw Ukraini, m. Lwiw (Centralne Państwowe Historyczne Archiwum Ukrainy we Lwowie)].

Chłusewicz B., W obronie honoru żołnierzy 5-ej Dywizji Syberyjskiej, „Sybirak” 1937, nr 1, s. 8–19.

Chłusewicz B., W obronie honoru żołnierza V Dywizji Syberyjskiej, cz. 4, „Polska Zbrojna” 1937, nr 64, s. 4–5.

Chłusewicz B., W obronie honoru żołnierza V Dywizji Syberyjskiej, cz. 5, „Polska Zbrojna” 1937, nr 65, s. 5–6.

Chłusewicz B., W obronie honoru żołnierza V Dywizji Syberyjskiej, cz. 6, „Polska Zbrojna” 1937, nr 66, s. 5.

Domaszewski A., Generał Janin o Dywizji Syberyjskiej, „Sybirak” 1936, nr 3, s. 36–42.

Dyboski R., Siedem lat w Rosji i na Syberii (1915–1921). Przygody i wrażenia, Kraków 1922.

Hera E., Z biegiem lat, z biegiem wydarzeń…, Chotomów 1992.

Skorobohaty-Jakubowski J., Kapitulacja V-tej Syberyjskiej dywizji w świetle prawdy historycznej, „Sybirak” 1937, nr 1, s. 3–6.

Starościak Jan, Z dywizją polską na Syberii, „Panteon Polski” 1929, nr 58–59, s. 19–21; 60–61, s. 12–14; nr 62, s. 7–9; 1930, nr 64, s. 7–9; nr 65, s. 6–8; nr 66, s. 10–11; nr 67, s. 9–10.

Z ziemi rosyjskiej do Polski. Generał Jan A. Medwadowski w swoich wspomnieniach, red. D. Radziwiłłowicz, Olsztyn 2013.

Bagiński H., Wojsko Polskie na Wschodzie 1914–1920, Warszawa 1990.

Dindorf-Ankowicz F., Zarys historii wojennej 82-go syberyjskiego pułku piechoty, Warszawa 1929.

Kławing W., Grażdanskaja wojna w Rossii: Biełyje armii, Moskwa 2003.

Radziwiłłowicz D., Polskie formacje zbrojne we wschodniej Rosji oraz na Syberii i Dalekim Wschodzie w latach 1918–1920, Olsztyn 2009.

Scholze-Srokowski W., Daniszewski M., Zarys historii wojennej 83. pułku piechoty, Warszawa 1930.

Scholze-Srokowski W., Walki odwrotowe i ewakuacja na Daleki Wschód, [w:] Polacy na Syberii. Szkic historyczny, Warszawa 1928.

Spirin A.M., Razgrom armii Kołczaka, Moskwa 1957.

Opublikowane
2017-12-30
Jak cytować
Radziwiłłowicz, D. (2017). Ewakuacja Koleją Transsyberyjską 5. Dywizji Strzelców Polskich. Walki odwrotowe (1919–1920) i kapitulacja dywizji. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica, (99), 195-227. https://doi.org/10.18778/0208-6050.99.11