Wdowa z niepełnosprawnym dzieckiem – na marginesie życia społecznego. Casus Zofii z Radziwiłłów Czemowej i jej syna Achacego

Autor

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6050.121.07

Słowa kluczowe:

Zofia z Radziwiłłów Czemowa, Achacy Czema, Fabian Czema, Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka”, Jan Zamoyski, wdowa, dziecko z niepełnosprawnością intelektualną

Abstrakt

W 1570 r. jedna z córek zmarłego Mikołaja Radziwiłła „Czarnego”, Zofia, została wydana za mąż za wojewodę pomorskiego Achacego Czemę. Małżeństwo zakończyło się po kilku latach, a Zofia została wdową z dwójką małych dzieci. Nie wróciła do domu rodzinnego, lecz pozostała w Gniewie, gdzie poświęciła się wychowaniu potomstwa. Jej jedyny syn, Achacy, okazał się dzieckiem z niepełnosprawnością intelektualną. Jego chorobę postanowili wykorzystać najbliżsi krewni, w tym stryj i zarazem jeden z opiekunów prawnych Fabian Czema, prowadząc rabunkową politykę w jego majątkach.

Artykuł omawia działania podejmowane przez Zofię w celu usamodzielnienia syna i zrzucenia niewygodnej kurateli prawnej. Wojewodzina pomorska planowała doprowadzić do zaręczyn syna z Katarzyną Rabianką, by w ten sposób przyspieszyć formalne objęcie przez niego zarządu nad majątkami, co zostało zablokowane przez Fabiana Czemę. Wówczas Zofia umieściła syna na dworze królowej Anny Habsburżanki, lecz tam stał się obiektem kpin i żartów.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Bibliografia

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD]. Archiwum Radziwiłłów [AR], dz. V, nr 2628; dz. XI, nr 64

Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie [AGAD]. Archiwum Zamoyskich [AZ], nr 651

Boniecki A., Herbarz polski, cz. 1 (Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich), t. II, Warszawa 1900.

Niesiecki K., Herbarz polski, t. V, Lipsk 1840; t. VIII, Lipsk 1841.

Stanisławska A., Transakcyja albo Opisanie całego życia jednej sieroty przez żałosne treny od tejże samej pisane roku 1685, wyd. I. Kotowa, Kraków 1935.

Sumariusz Metryki Koronnej. Seria Nowa, t. II (Księga Wpisów Kanclerza Jana Zamoyskiego MK 133 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie lata 1587–1595), oprac. A. Kot, W. Krawczuk, M. Kulecki, A. Sokół, G. Spyrka, Kraków 2001.

Sumariusz Metryki Koronnej. Seria Nowa, t. IV (Księga wpisów MK 135 podkanclerzego Wojciecha Baranowskiego z okresu marzec 1588 – grudzień 1590 z Archiwum Głównego Akt Dawnych w Warszawie), red. W. Krawczuk, Warszawa 2010.

Warszewicki K., O pośle i poselstwach, oprac. J. Życki, Warszawa 1935.

Barwicka-Makula A., Królowe – Habsburżanki jako panie dworu. Proces rekrutacji na dwory żon Zygmunta III Wazy, „Perspektywy Kultury” 2022, t. XXXIX, nr 4 (Dwór królowej w średniowieczu i w epoce nowożytnej – ludzie, relacje, wpływy), s. 127–140. https://doi.org/10.35765/pk.2022.3904.11

Barwicka-Makula A., Od wrogości do przyjaźni. Habsburgowie austriaccy wobec Polski w latach 1587–1592, Katowice 2018.

Barwicka-Makula A., Tacierzyństwo i samotne ojcostwo. Zygmunt III i jego dzieci w latach 1593–1605, „Wieki Stare i Nowe” 2023, t. XVIII, nr 23, s. 1–20. https://doi.org/10.31261/WSN.2023.23.06

Białuński G., Studia z dziejów rycerskich i szlacheckich rodów pruskich (XIII–XVI wiek), Olsztyn 2012.

Bodniak S., Czema (Zehmen) Achacy, [w:] Polski słownik biograficzny, t. IV, Kraków 1938, s. 325–326.

Bodniak S., Działyński Michał, [w:] Polski słownik biograficzny, t. VI, Kraków 1948, s. 91.

Brzeziński W., Wdowieństwo i powtórne zamążpójście kobiet wśród możniejszej szlachty polskiej późnego średniowiecza, „Roczniki Historyczne” 2009, R. LXXV, s. 105–122.

Chachaj M., Zagraniczna edukacja Radziwiłłów od początku XVI do połowy XVII wieku, Lublin 1995.

Chrobot A., Pielas J., Anna ze Stanisławskich Zbąska. Pierwsza polska poetka, Kielce 2023.

Czaplewski P., Czema (Zehmen) Achacy, [w:] Polski słownik biograficzny, t. IV, Kraków 1938, s. 327.

Czaplewski P., Czema (Zehmen) Fabian (zm. 1580), [w:] Polski słownik biograficzny, t. IV, Kraków 1938, s. 327–328.

Czaplewski P., Czema (Zehmen) Fabian (zm. 1605), [w:] Polski słownik biograficzny, t. IV, Kraków 1938, s. 328–329.

Czaplewski P., Senatorowie świeccy podskarbiowie i starostowie Prus Królewskich 1454–1772, Toruń 1921.

Dormus K., Początki opieki nad dzieckiem z niepełnosprawnością i jego edukacji, [w:] Teoria i praktyka oddziaływań profilaktyczno-wspierających rozwój osób z niepełnosprawnością wobec tradycji i innowacji, t. IV.1, red. G. Guni, A. Ochman i M. Trojańska, Kraków 2017, s. 13–24.

Dubas-Urwanowicz E., Wesele Jana Zamoyskiego z Gryzeldą Batorówną, „Białostockie Teki Historyczne” 2011, t. IX, s. 237–251. https://doi.org/10.15290/bth.2011.09.14

Dworzaczek W., Genealogia, t. II, Warszawa 1959.

Dymnicka-Wołoszyńska H., Radziwiłł Marcin Mikołaj, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXX, Wrocław 1987, s. 290–291.

Dziembowski P. M., Intercyza ślubna Michała Działyńskiego i Elżbiety Czemówny z 1588 roku, „Studia Pelplińskie” 2019, nr 53, s. 589–600.

Fortuna F. I., Status prawny i społeczny kobiet w XVII wieku w świetle testamentów szlachty Prus Królewskich, „Civitas et Lex” 2022, t. XXXIV, nr 2, s. 87–97. https://doi.org/ 10.31648/cetl.7259

Góralski Z., Urzędy i godności w dawnej Polsce, Warszawa 1983.

Grzybowski S., Jan Zamoyski, Warszawa 1994.

Jakuboszczak A., Wdowa i wdowieństwo w świetle XVIII-wiecznych tekstów religijnych, „Nasza Przeszłość” 2010, R. CXIII, s. 247–267. https://doi.org/10.52204/np.2010.113.247-267

Kempa T., Mikołaj Krzysztof Radziwiłł Sierotka (1549–1616). Wojewoda wileński, Warszawa 2000.

Kicińska U., Rola wdowy w rodzinie i społeczeństwie staropolskim na podstawie polskich drukowanych oracji pogrzebowych XVII wieku, „Sensus Historiae” 2013, t. XII, nr 4, s. 135–148.

Kicińska U., W tym osieroconym stanie. Pozycja wdowy w społeczeństwie szlacheckim w Rzeczypospolitej (od schyłku XVII do połowy XVIII wieku), Kraków 2020.

Kieniewicz L., Senat za Stefana Batorego, Warszawa 2000.

Klonder A., Szlachecka elita polityczna Prus Królewskich w latach 1576–1586, [w:] Społeczeństwo staropolskie. Studia i szkice, t. III, red. A. Wyczański, s. 91–120.

Kowalczyk J., Pompa funebris. Pogrzeb Krystyny z Radziwiłłów Zamoyskiej, [w:] J. Kowalczyk, W kręgu kultury dworu Jana Zamoyskiego, Lublin 1980, s. 80–102.

Kuchta J., Pozycja majątkowa wdów z rodów szlacheckich w XVII–XVIII wieku, [w:] Rodzina i gospodarstwo domowe na ziemiach polskich w XV–XX wieku. Struktury demograficzne, społeczne i gospodarcze, red. C. Kuklo, Warszawa 2008, s. 261–269.

Kulbaka J., Z historii niepełnosprawności (XVI–XIX w.), „Biuletyn Historii Wychowania” 2018, nr 38, s. 19–37. https://doi.org/10.14746/bhw.2018.38.2

Leitsch W., Geschichten vom polnischen Königshof aus der Zeit um 1600, Wien 1999.

Małłek J., Prusy Książęce a Prusy Królewskie w latach 1525–1548. Studium z dziejów polskiej polityki księcia Albrechta Hohenzollerna, Toruń 2016.

Małłek J., Hryniewicz P., Plemięcki Jan, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXVI, Wrocław 1981, s. 712–713.

Mazek D., Kuratela nad osobami chorymi psychicznie w Rzeczypospolitej w drugiej połowie XVIII wieku, „Przegląd Historyczny” 1999, t. XC, nr 2, s. 131–149.

Micner F., Niemojewski Maciej, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXIII, Wrocław 1978, s. 20–21.

Pielas J., Chorzy umysłowo w prawie ziemskim i praktyce funkcjonowania rodzin szlacheckich w Rzeczypospolitej XVI–XVIII wieku. Zarys problematyki i perspektywy badawcze, [w:] Medicina antiqua, mediaevalis et moderna. Historia – filozofia – religia, red. S. Konarska-Ziemnicka, L. Kostuch, B. Wojciechowska, Kielce 2019, s. 219–231.

Pielas J., Opieka nad nieletnimi w rodzinach szlacheckich w Koronie do końca XVIII wieku w świetle polskiej historiografii, [w:] Dzieciństwo i starość w ujęciu historyków, red. A. Obara-Pawłowska, M. Kołacz-Chmiel, Lublin 2016, s. 83–95.

Pielas J., Opieka nad nieletnimi w rodzinach szlacheckich w Koronie w XVII wieku. Zarys problematyki i perspektywy badawcze, „Przeszłość Demograficzna Polski” 2015, t. XXXVII, nr 1, s. 93–106. https://doi.org/10.18276/pdp.2015.1.37-04

Pielas J., Wdowa-matka a kwestie majątkowe w rodzinach szlachty koronnej w XVII wieku, [w:] Społeczeństwo staropolskie. Seria nowa, t. III (Społeczeństwo a rodzina), red. A. Karpiński, Warszawa 2011, s. 180–181.

Pieńkowski M. A., Trudna droga do władzy w Rzeczypospolitej. Sejm koronacyjny Zygmunta III 1587/1588 i sejm pacyfikacyjny 1589 roku, Warszawa 2021.

Przyboś A., Radziwiłł Albrycht Stanisław, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXX, Wrocław 1987, s. 143–148.

Pugacewicz I., Wizerunek dobrej wdowy w opiniach Ojców Kościoła i moralistów w epoce wczesno nowożytnej, [w:] Rodzina i gospodarstwo domowe na ziemiach polskich w XV–XX wieku. Struktury demograficzne, społeczne i gospodarcze, red. C. Kuklo, Warszawa 2008, s. 247–260.

Szczuczko W., Rabe (Raba) Maciej, [w:] Polski słownik biograficzny, t. XXIX, Wrocław 1986, s. 549–551.

Szulz B., Opieka wychowawcza nad dziećmi upośledzonymi umysłowo do 1989 roku, „Resovia Sacra” 2002/2003, R. IX/X, s. 247–263.

Tygielski W., Listy – ludzie – władza. Patronat Jana Zamoyskiego w świetle korespondencji, Warszawa 2007.

Wawrzynowski M., Opieka wychowawcza nad dziećmi upośledzonymi umysłowo, Warszawa 1931.

Wheatcroft A., Habsburgowie, Kraków 2000.

Winiarz A., Polskie prawo majątkowe-małżeńskie w wiekach średnich, Kraków 1898.

Wisner H., Zygmunt III Waza, Wrocław 2006.

Żołądź-Strzelczyk D., Dziecko w dawnej Polsce, Poznań 2006.

Żołądź-Strzelczyk D., Peregrinatio academica. Studia młodzieży polskiej z Korony i Litwy na akademiach i uniwersytetach niemieckich w XVI i pierwszej połowie XVII wieku, Poznań 1996.

Pobrania

Opublikowane

2026-11-19

Jak cytować

Tyszka, Paweł. 2026. “Wdowa Z niepełnosprawnym dzieckiem – Na Marginesie życia społecznego. Casus Zofii Z Radziwiłłów Czemowej I Jej Syna Achacego”. Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica, no. 121 (November): 121-47. https://doi.org/10.18778/0208-6050.121.07.