Zanim w sierpniu 1920 roku wróg zagroził Warszawie. O roli propagandy w budzeniu ducha walki

Jolanta Załęczny

doi:10.18778/0208-6050.111.11

Autor

Jolanta Załęczny Akademia Finansów i Biznesu Vistula w Warszawie / Vistula University in Warsaw https://orcid.org/0000-0003-0615-410X

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6050.111.11

Słowa kluczowe:

wojna polsko-bolszewicka, rok 1920, propaganda, plakat

Abstrakt

W roku 1920 propaganda odegrała ważną rolę w mobilizowaniu społeczeństwa polskiego do walki z wrogiem. Zajmowały się nią instytucje cywilne i wojskowe. W działania propagandowe włączyły się środowiska literatów oraz plastyków – autorów plakatów propagandowych. Artyści tworzyli wiele dzieł o charakterze użytkowym w celach propagandowych. Mieli więc swój wkład w wygraną w wojnie z wrogą armią. Obok plakatów powstawały broszury, ulotki, teksty publicystyczne oraz utwory literackie. Największą siłę oddziaływania miały jednak plakaty publikowane w prasie, umieszczane na murach budynków, prezentowane podczas manifestacji. Dominowały te o wymowie zdecydowanie antybolszewickiej, ukazujące wroga jako potwora, demonizujące jego wizerunek, budzące skrajne emocje i apelujące do patriotycznego obowiązku każdego Polaka. Osobną grupę stanowiły drukowane masowo plakaty werbunkowe zachęcające do wstąpienia do Armii Ochotniczej. Portretowano Józefa Piłsudskiego. Wykorzystywano jego wizerunek jako symbol walk niepodległościowych. Plakaty, podobnie jak i inne przykłady sztuki użytkowej były orężem psychologicznym w walce z propagandą bolszewicką. Każdy z plakatów można analizować na płaszczyźnie artystycznej, ale z punktu widzenia historycznego najważniejszy jest przekaz propagandowy.

Pobrania

Statystyki pobrań niedostępne.

Biogram autora

Jolanta Załęczny - Akademia Finansów i Biznesu Vistula w Warszawie / Vistula University in Warsaw

Dr hab. prof. AFiB Jolanta Załęczny – pracownik Instytutu Historii Akademii Finansów i Biznesu Vistula w Warszawie. Zainteresowania naukowe: historia Polski drugiej połowy XIX w. oraz okresu międzywojennego, losy uczestników powstania styczniowego, obecność Polaków w historii innych narodów, biografistyka, regionalizm mazowiecki, edukacja muzealna.

Bibliografia

Grzymała-Siedlecki A., Cud Wisły, Warszawa 1921.

Grzymała-Siedlecki A., Korespondent wojskowy, [w:] A. Grzymała-Siedlecki, Cud Wisły. Wspomnienia korespondenta wojskowego, Łomianki 2008.

Kocot W., Pamiętniki i korespondencja z lat 1920, 1939–1945, do druku podali R. Lolo, K. Wiśniewski, Pułtusk 2009.

Obrona Państwa w 1920 roku. Księga sprawozdawczo-pamiątkowa Generalnego Inspektoratu Armii Ochotniczej i Obywatelskich Komitetów Obrony Państwa, red. W. Ścibor-Rylski, Warszawa 1923.

„Gazeta Warszawska” 1920, nr 221.

„Naród” 1920, nr 114.

„Robotnik” 1920, nr 221.

„Rzeczpospolita” 1920, nr 75, 107. DOI: https://doi.org/10.1001/jama.1920.26220280001013

„Tygodnik Ilustrowany” 1920, nr 31, 33. DOI: https://doi.org/10.1086/104399

„Świat” 1920, nr 34, 38 i 39. DOI: https://doi.org/10.1016/S0033-3506(20)80027-4

Bitwa Warszawska 1920. Dzieła sztuki – fotografie – odezwy, red. T. Skoczek, Warszawa–Proszówki 2020.

Cieślak M., „Bolszewicy w Płocku”. Propagandowa ulotka z wojny polsko-bolszewickiej 1920 roku w zbiorach Muzeum Niepodległości w Warszawie, „Niepodległość i Pamięć” 2020, nr 3(71), s. 165–170.

Cud nad Wisłą. Dzieła sztuki – fotografie – odezwy, wprowadzenie T. Skoczek, Warszawa–Proszówki 2010.

Dymarczyk W., „Hej! Kto Polak na bagnety” kontra „Obronimy zdobycze Października”. Polskie i radzieckie plakaty wojenne – próba zrozumienia, [w:] Socjologia wizualna w praktyce. Plakat jako narzędzie propagandy wojennej. Antologia tekstów, red. T. Ferenc, W. Dymarczyk, P. Chomczyński, Łódź 2011 s. 19–54. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-616-1.03

Ferenc T., Dymarczyk W., Chomczyński P., Wstęp: plakat jako narzędzie propagandy wojennej, [w:] Socjologia wizualna w praktyce. Plakat jako narzędzie propagandy wojennej. Antologia tekstów, red. T. Ferenc, W. Dymarczyk, P. Chomczyński, Łódź 2011, s. 11–16. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-616-1.02

I Warszawa nie zawiodła. W 90. rocznicę bitwy warszawskiej / And Warsaw Did not Fail. The Ninetieth Anniversary of the Battle of Warsaw, scen. wystawy, teksty A. Stawarz, przekł. R. Nawrocki, Warszawa 2010.

Karwat M., O upolitycznieniu twórczości i dzieł twórczych. Modelowa analiza mechanizmu, „Studia Politologiczne” 2018, Vol. L, s. 15–41.

Konecki K., Przedmowa, [w:] Socjologia wizualna w praktyce. Plakat jako narzędzie propagandy wojennej. Antologia tekstów, red. T. Ferenc, W. Dymarczyk, P. Chomczyński, Łódź 2011, s. 7–10. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-616-1.01

Korczyński P., Bitwa o Polskę w sierpniu 1920 roku, „Biuletyn IPN. Pismo o najnowszej historii Polski” 2020, nr 7–8, s. 61–73.

Korzeniowski B., Wróg nadchodzi – polska propaganda polityczna w obliczu bitwy warszawskiej, „Przegląd Historyczny” 2014, t. XCV, nr 4, s. 467–484.

Kulpińska K., Wobec wojny, niepodległości i nowej rzeczywistości. Polska grafika artystyczna około 1918 roku, „Rocznik Historii Sztuki” 2018, t. XLIII, s. 89–104.

Leinwand A. J., Polski plakat propagandowy w okresie wojny polsko-bolszewickiej (1919–1920), „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej” 1993, t. XXVIII, s. 57–67.

Leinwand A., Polsko-sowiecka wojna propagandowa 1919–1920. Wybrane aspekty, [w:] Bitwa warszawska z perspektywy wieku, red. J. Załęczny, Pułtusk 2021, s. 51–69.

Lisiak H., Propaganda obronna w Polsce w rozstrzygającym okresie wojny polsko-sowieckiej 1920 r., „Dzieje Najnowsze” 1997, R. XXIX, nr 4, s. 3–25.

Madej-Janiszek R., Noiński E., By czas nie zaćmił i niepamięć, „Stolica” 2010, nr 7–8 (2220–2221), s. 21–23.

Makowski W., Reklama a tzw. wola społeczna, Warszawa 1934.

Notkowski A., Prasa w systemie propagandy rządowej w Polsce 1926–1939. Studium techniki władzy, Warszawa–Łódź 1987, s. 123–124.

Nożko K., Maksymy, sentencje i myśli refleksyjne, Warszawa 1993.

Odziemkowski J., Ochotnicy 1920 roku, „Biuletyn IPN. Pismo o najnowszej historii Polski” 2020, nr 7–8, s. 45–53.

Ostrowska-Grabska H., Bric-à-brac 1848–1949, Warszawa 1978.

„Pokój z Sowietami spiszem bagnetami!”. Antologia poezji patriotyczno-wojennej lat 1918–1922, zebr., oprac. A. Roliński, A. Romanowski, Kraków 1994.

Polska i sowiecka propaganda w wojnie polsko-bolszewickiej 1919–1920, oprac. K. A. Czernielewski, M. Lechowicz, J. Sporczyk, Łódź 2010.

Polski plakat propagandowy dwudziestolecia międzywojennego w zbiorach Archiwum Państwowego w Lublinie, oprac. M. Schmeichel-Zarzeczna, Lublin 2014.

Pytel J., Polska prasa wojskowa 1918–1921, „Kwartalnik Historii Prasy Polskiej” 1977, t. XVI, s. 66–70.

Pytel J., Polska prasa wojskowa w okresie wojny 1920 roku (kwiecień–październik), [w:] Od Bitwy Warszawskiej do Traktatu Ryskiego, red. T. Skoczek, Warszawa 2014, s. 331–358.

Rok 1920. Plakaty ze zbiorów Centralnej Biblioteki Wojskowej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego, oprac. Centralna Biblioteka Wojskowa, Warszawa 2011.

Rowecki S., Propaganda w przygotowaniu obrony kraju, Warszawa 1933.

Rudziński E., Informacyjne Agencje w Polsce 1926–1939, Warszawa 1970.

Smolak L., Środowiska twórcze w kampanii propagandowej w czasie wojny Polski z bolszewicką Rosją, „Przegląd Humanistyczny” 2014, nr 6(447), s. 39–63.

Szczepański J., Społeczeństwo polskie w walce z najazdem bolszewickim 1920 roku, Warszawa–Pułtusk 2000. DOI: https://doi.org/10.1353/imp.2000.0053

Szczotka S., Wizerunek bolszewika w polskich plakatach propagandowych z wojny polsko-rosyjskiej 1919–1920 ze zbiorów Muzeum Niepodległości, [w:] Od Bitwy Warszawskiej do Traktatu Ryskiego, red. T. Skoczek, Warszawa 2014, s. 95–112.

Świadomość. Patriotyzm. Pamięć, Plakaty ze zbiorów Muzeum Niepodległości w Warszawie, red. T. Skoczek, Warszawa 2020.

Załęczny J., Plakat Felicjana Szczęsnego Kowarskiego przyczynkiem do rozważań o propagandzie w 1920 roku, „Niepodległość i Pamięć” 2010, nr 2(70), s. 209–218.

Chwalba A., Polscy twórcy mieli nieskromny udział w polskiej i warszawskiej wiktorii, https://instytutksiazki.pl/aktualnosci,2,bitwa-warszawska-_cz-i_-andrzej-chwalbapolscy-tworcy-mieli-nieskromny-udzial-w-polskiej-i-warszawskiej-wiktorii,5429.html (dostęp: 10 XI 2021).

Urbanowski M., Wojna polsko-bolszewicka 1920 w literaturze polskiej (rekonesans), http://sierpien1920.pl/opracowania/wojna-polsko-bolszewicka-1920-roku-literaturzepolskiej-rekonesans/ (dostęp: 10 XI 2021).

Wojna 1920 r. i Bitwa Warszawska – antologia poezji i pieśni, http://solidarni2010.pl/38677-wojna-1920r-i-bitwa-warszawska---antologia-poezji-i-piesni.html?PHPSESSID=b3c94b8c7773b68054439606fc881726 (dostęp: 10 XI 2021).