Analiza rozmieszczenia osadnictwa średniowiecznego względem cieków z wykorzystaniem darmowego oprogramowania GIS na przykładzie północnego Mazowsza

Urszula Zawadzka-Pawlewska

doi:10.18778/1508-1117.16.14

Autor

Urszula Zawadzka-Pawlewska Kolegium Międzywydziałowych Indywidualnych Studiów Matematyczno- -Przyrodniczych, Uniwersytet Warszawski

DOI:

https://doi.org/10.18778/1508-1117.16.14

Słowa kluczowe:

osadnictwo, analizy osadnictwa, Archeologiczne Zdjęcie Polski, Węgierka, Mazowsze, Średniowiecze, Nowożytność, badania powierzchniowe, GIS, HGIS

Abstrakt

Artykuł poświęcony jest analizie odległości stanowisk archeologicznych od cieków. Obszarem badań jest zlewnia rzeki Węgierki na północnym Mazowszu. Do badań wykorzystano dane z Archeologicznego Zdjęcia Polski. Analizy wykonano z użyciem darmowego oprogramowania GIS – Quantum GIS 1.7.3 oraz ILWIS 3.7. Dzięki badaniom udało się stwierdzić istnienie różnic w wyborze miejsc dogodnych do osadnictwa w przeszłości.

Bibliografia

Atlas historyczny Polski, 1973, Atlas historyczny Polski. Mazowsze w drugiej połowie XVI w., cz. 1. Mapa, Polska Akademia Nauk, Instytut Historii, Warszawa.

Bałuk A., 1977, Mapa Geologiczna Polski, A – Mapa Utworów Powierzchniowych, skala 1:200 000, Arkusz: Ostrołęka, Wydawnictwa Geologiczne.

Bałuk A., 1978, Mapa Geologiczna Polski, A – Mapa Utworów Powierzchniowych, skala 1:200 000, Arkusz: Mława, Wydawnictwa Geologiczne.

Baranowski B., 1978, Zdobywanie surowców organicznych, [w:] Keckowa A., Molenda D. (red.), Historia Kultury Materialnej Polski, Tom III, Od połowy XVI do połowy XVII wieku, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław‒Warszawa‒Kraków‒Gdańsk, s. 76‒109.

Borkiewicz-Celińska A., 1970, Osadnictwo Ziemi Ciechanowskiej w XV wieku (1370‒ 1526), Instytut Historii Kultury Materialnej Polskiej Akademii Nauk, Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków.

Brown A.G., 1997, Alluvial Geoarchaeology. Floodplain archaeology and environment al change, Cambridge University Press, Cambridge. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511607820

Czerniak L., 1996, Archeologiczne Zdjęcie Polski – co dalej?, [w:] Jaskanis D. (red.), Archeologiczne Zdjęcie Polski – Metoda i doświadczenia. Próba oceny, Ministerstwo Kultury i Sztuki. Generalny Konserwator Zabytków, Warszawa, s. 39‒46.

Dembińska M., 1978, Wychów zwierząt domowych, [w:] Dembińska M, Podwińska Z. (red.), Historia Kultury Materialnej Polski, Tom I, od VII do XII w., Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław‒Warszawa‒ Kraków‒Gdańsk, s. 90‒96.

Janiszewski M., 1991, Geograficzne warunki powstawania miast polskich, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin.

Jasiewicz J., Hildebrandt-Radke I., 2009, Using multivariate statistics and fuzzy logic system to analyse settlement preferences in lowland areas of the temperate zone: an example from the Polish Lowlands, „Journal of Archaeological Science”, 36, s. 2096 ‒2107. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jas.2009.06.004

Jażdżewka I., 2013, The historical diversity of Poland’s urban network: cluster analysis versus historical regions, „Geographia Polonica”, 86(3), s. 219‒236. DOI: https://doi.org/10.7163/GPol.2013.20

Knox J.C., 2006, Floodplain sedimentation in the Upper Mississippi Valley: Natural versus human accelerated, „Geomorphology”, 79, s. 286‒310. DOI: https://doi.org/10.1016/j.geomorph.2006.06.031

Kondracki J., 2009, Geografia regionalna Polski, PWN, Warszawa.

Kurnatowski S., 1995, Interdyscyplinarność w badaniach przestrzeni dorzecza, [w:] Kołtuniak J. (red.), Rzeki. Kultura. Cywilizacja. Historia, t. 4, s. 33‒54.

Kvamme K.L., 2006, There and Back Again: Revisiting Archaeological Locational Modeling, [w:] Mehrer M.W., Wescott K.L. (red.), GIS and Archaeological Site Location Modeling, Taylor & Francis Group, Boca Raton, London‒New York DOI: https://doi.org/10.1201/9780203563359.sec1

Liszewski S., 1995, Geografia miast nadrzecznych, [w:] Kołtuniak J. (red.), Rzeki. Kultura. Cywilizacja. Historia, t. 4, s. 127‒151.

NID 2012, Archeologiczne Zdjęcie Polski, Instrukcja opracowywania Karty Ewidencji Zabytku Archeologicznego, Narodowy Instytut Dziedzictwa, http://www.nid.pl/pl/Dla_specjalistow/Badania_i_dokumentacja/priorytet_ochrona_zabytkow_archeologicznych/edycja%202014/Instrukcja%20opracowania%20KEZA.pdf (dostęp: 07.08. 2014).

Podwińska Z., 1978a, Środowisko geograficzne, [w:] Dembińska M, Podwińska Z. (red.), Historia Kultury Materialnej Polski, Tom I, od VII do XII w., Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław ‒Warszawa‒Kraków‒Gdańsk, s. 17‒23.

Podwińska Z., 1978b, Ludność i osadnictwo, [w:] Dembińska M, Podwińska Z. (red.), Historia Kultury Materialnej Polski, Tom I, od VII do XII w., Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław‒Warszawa‒ Kraków‒Gdańsk, s. 24‒57.

Podwińska Z., 1978c, Stosunki społeczne i polityczne, [w:] Dembińska M, Podwińska Z. (red.), Historia Kultury Materialnej Polski, Tom I, od VII do XII w., Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław‒Warszawa‒ Kraków‒Gdańsk, s. 58‒68.

Podwińska Z., 1978d, Produkcja rolna, [w:] Dembińska M, Podwińska Z. (red.), Historia Kultury Materialnej Polski, Tom I, od VII do XII w., Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław‒Warszawa‒Kraków ‒Gdańsk, s. 72‒89.

Podział hydrograficzny Polski, 1983, Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej, Wydawnictwo Geologiczne, Warszawa.

Podział Hydrograficzny Polski, 2013, Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej, http://www.kzgw.gov.pl (dostęp: 12.03.2013).

Price D.G., 1993, The Pattern of Prehistoric Settlement Sites, „The Geographical Journal”, 159(3), s. 261‒280. DOI: https://doi.org/10.2307/3451277

Rutkowska-Płachcińska A., 1978a, Osadnictwo, zaludnienie, [w:] Rutkowska-Płachcińska A. (red.), Historia Kultury Materialnej Polski, Tom II, od XIII do XV w., Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław‒Warszawa‒Kraków‒Gdańsk, s. 11‒38.

Rutkowska-Płachcińska A., 1978b, Gospodarka rolno-hodowlana, [w:] Rutkowska-Płachcińska A. (red.), Historia Kultury Materialnej Polski, Tom II, od XIII do XV w., Zakład Narodowy Imienia Ossolińskich, Wydawnictwo Polskiej Akademii Nauk, Wrocław‒Warszawa‒Kraków‒Gdańsk, s. 39‒57.

Starkel L., 1991, The Vistula River Valley: A Case Study for Central Europe, [w:] Starkel L., Gregory K.J., Thornes J.B. (red.), Temprate Palaeohydrology. Fluvial Processes in the Temprate Zone during the last 15 000 years, John Wiley & Sons, Chichester‒New York‒Brisbane‒Toronto‒Singapore, s. 171‒186.

Starkel L., 2001, Historia Doliny Wisły od ostatniego zlodowacenia do dziś, Polska Akademia Nauk, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego, Warszawa.

Starkel L., Goslar T., Ralska-Jasiewiczowa M., Demske D., Różański K., Łącka B., Pelisiak A., Szeroczyńska K., Wicik B., Więckowski K., 1998, Discussion of the Holocene events recorded in the Lake Gościąż sediments, [w:] Ralska-Jasiewiczowa M., Goslar T., Madeyska T., Starkel L., Szafer W. (red.), Lake Gościąż, Central Poland. A monographic Study. Part 1, Institute of Botany, Polish Academy of Sciences, Kraków.

Tyszkiewicz J., 1994, Mazowsze we wcześniejszym średniowieczu (połowa VI – połowa X w.), [w:] Gieysztor A., Samsonowicz H. (red.), Dzieje Mazowsza do 1526 roku, PWN, Warszawa, s. 69‒84.

Waugh D., 1995, Geography. An Integrated Approach, Thomas Nelson & Sons Ltd., Walton-on-Thames.

Woyda S., 1981, Archeologiczne zdjęcie terenu – ogólne założenia metody w oparciu o doświadczenia mazowieckie, Zdjęcie Archeologiczne Polski, Ośrodek Dokumentacji Zabytków, Warszawa, s. 11‒21.

Wrzosek A., 1976, Rozważania nad położeniem i rozwojem przestrzennym miast nadrzecznych, „Przegląd Geograficzny”, 48(4), s. 649‒655.

Wyrozumski J., 2003, Dzieje Polski Piastowskiej, [w:] Grodziski S., Wyrozumski J., Zgórniak M. (red.), Wielka Historia Polski, tom I, Fogra Oficyna Wydawnicza, Kraków, s. 377‒753.