Proportion of dying children in paleodemographical studies: estimation by guess or by methodical approach

Abstract

W materiałach uzyskiwanych dla celów paleodemograficznych często brak odpowiedniej reprezentacji zmarłych dzieci, w związku z czym niektórzy autorzy sugerują, by częstość zgonów w wieku przedreprodukcyjnym doszacować na podstawie danych pochodzących z populacji nowożytnych, które nie przeszły jeszcze „rewolucji demograficznej”. Wydaje się jednak, że dysponując danymi o strukturze wieku zmarłych dorosłych, przy istniejących obecnie możliwościach oceny liczby urodzeń na podstawie materiału szkieletowego i ewentualnie wnioskowania o tempie przyrostu naturalnego na podstawie źródeł archeologicznych, można uniknąć przenoszenia na stosunki panujące w przeszłości informacji dotyczących ostatnich kilkuset lat.
Częstość zgonów w wieku przedreprodukcyjnym jest jednym ze zjawisk determinujących sposób i tempo reprodukcji populacji — jej dynamikę ilościową. Korzystając z poprzednio wprowadzonych mierników opisujących reprodukcję w pracy niniejszej przedstawiono metodę pozwalającą obliczyć dla populacji ustabilizowanej częstość zgonów dzieci (d_0-14) z rozkładu wymieralności dorosłych, prawidłowości rozrodu opisywanej rozkładem względnej kumulatywnej liczby urodzeń w ciągu okresu aktywności rozrodczej (szereg wartości s_x), liczby urodzeń przypadających na osobnika dożywającego fizjologicznego kresu okresu zdolności rozrodczej (U_c) i tempa reprodukcji (współczynnik reprodukcji netto R₀ lub współczynnik przyrostu naturalnego r). Zależności funkcyjne pomiędzy wymienionymi zmiennymi przedstawiają równania (1)-(3). Szczegóły konstrukcji i interpretacji poszczególnych miar opisano w pracach: Henneberg [1975a, 1975b, 1976], Henneberg i Piontek [1075]. Z równania (3) lub (3a) można także odtwarzać proporcje zgonów noworodków i niemowląt w przypadku, gdy znana jest struktura wymieralności osobników powyżej pierwszego roku życia. Celem wykonania odpowiednich obliczeń należy do wzoru (3) podstawić wielkość R’_pot obliczoną według formuły (4).
W tabeli 1 przedstawiono wybrane parametry tablic wymieralności oblicz onych z materiału szkieletowego pochodzącego z cmentarzyska w Słaboszewie [Piontek 1977] przed i po zastosowaniu odpowiednich poprawek dla częstości zgonów w pierwszych dwóch klasach wieku. Porównanie z tablicą wymieralności obliczoną z danych zawartych w księgach parafialnych z tego samego terenu (Szczepanowo) wskazuje iż po zastosowaniu poprawek oszacowanie wymieralności z materiału szkieletowego jest lepszym przybliżeniem sytuacji rzeczywistej. Tabela 2 przedstawia liczby urodzeń w rodzinach kompletnych (U_c), przeciętne odstępy intergenetyczne (BI) | współczynniki płodności (f) dla wybranych populacji wyliczone przy założeniu, że materiały szkieletowe dają prawidłową informację o wymieralności, a populacje badane były zastojowe. Przynajmniej w niektórych przypadkach obliczone wartości wymienionych parametrów wydają się co najmniej mało prawdopodobne dla populacji nie stosujących współczesnych metod kontroli urodzeń. W tabeli 3 przedstawiono oszacowania częstości zgonów osobników w wieku przedreprodukcyjnym wyliczone proponowaną metodą w zestawieniu z częstościami stwierdzonymi bezpośrednio w materiale szkicletowym (d_0-14 w drugiej kolumnie). Z rozpatrzenia wartości d_0-14 obliczonych przy różnych założeniach co do wielkości R₀ i U_c wynika, że w większości przypadków, szczególnie gdy badane populacje uznamy za zastojowe (R₀= -1) liczba dzieci w materiale szkieletowym jest zbyt niska. Rozpatrując łącznie dane z tabel 2 i 3 można stwierdzić, że w populacjach pradziejowych istniało znaczne zróżnicowanie zjawisk reprodukcji co wpływało na międzypopulacyjne różnice w tempie i sposobie działania doboru naturalnego.