Relikty prawne: pojęcie, teoria, metodologia

Abstrakt

Niniejszy artykuł koncepcyjny podejmuje wybrane zagadnienia związane z wyłaniającym się, pluridyscyplinarnym obszarem badawczym reliktów prawnych – stanowiących zasadniczy zrąb zjawiska nomostazy – ze szczególnym względnieneim jego teoretycznych podstaw oraz implikacji metodologicznych. Artykuł stoi na stanowisku, iż pojęcie „reliktu prawnego” należy rozumieć jako formę prawną (instytucję prawną, tj. zbiór funkcjonalnie powiązanych norm prawnych, pojęcie prawne, zasadę prawną lub normę prawną), która ukształtowała się w wcześniejszym kontekście społeczno-ekonomicznym, politycznym bądź ideologiczno-kulturowym i pełniła w tym kontekście określoną funkcję, lecz nie zanikła pomimo zasadniczej zmiany tego kontekstu. Przekształcenie systemowe – takie jak przejście od feudalizmu do kapitalizmu, od kapitalizmu do socjalizmu państwowego, bądź też powrót do kapitalizmu – stanowi paradygmatyczny przykład takiej głębokiej zmiany kontekstu, choć nie jest jedynym możliwym przypadkiem. Artykuł analizuje ontologię reliktów prawnych, zwracając uwagę na rozróżnienie między prawem pisanym a praktyką prawną, oraz formułuje trzy wstępne propozycje teoretyczne dotyczące reliktów prawnych: (1) prawo bezwładności prawniczej, które wskazuje, że prawnicy mają tendencję do posługiwania się dawnymi formami prawnymi w celu wyrażania nowej treści; (2) prawo funkcjonalnej adaptacji formy prawnej, które podkreśla, że dawne formy prawne mogą być wykorzystywane do realizacji całkowicie nowych funkcji społecznych; (3) prawo dekontekstualizacji formy prawnej, które wskazuje, że prawo nierzadko ulega całkowitemu oderwaniu od zmieniającego się kontekstu społecznego – niekiedy nawet do tego stopnia, iż staje się elementem drażniącym (irytantem). W końcowej części artykuł podejmuje problematykę metodologii badań nad reliktami prawnymi, wskazując na konieczność zastosowania szerokiego, pluridyscyplinarnego podejścia badawczego, łączącego metody typowe dla historii prawa, prawa porównawczego, socjologii prawa oraz antropologii prawnej, przy nadrzędnej roli teorii i filozofii prawa.