Prawa człowieka, pragnienie i podmiot lacanowski: pomiędzy „Ja” a „Innym”

Abstrakt

Niniejszy artykuł podejmuje próbę nowego namysłu nad podmiotem prawa w świetle psychoanalizy lacanowskiej, argumentując na rzecz bardziej zniuansowanego i krytycznie zaangażowanego ujęcia podmiotowości. W teorii psychoanalitycznej Jacques’a Lacana, pojęcie „Innego” odnosi się zarówno do konkretnych osób, jak i, co istotniejsze, do symbolicznego porządku języka, prawa i kultury, który konstytuuje naszą podmiotowość i pragnienie. Umiejscawiając podmiot („Ja”) w relacji do „Innego”, którego paradygmatycznymi ekspresjami mogą być Prawo oraz prawa człowieka – artykuł podejmuje próbę zbadania tej dynamicznej relacji w obrębie teorii prawa. Celem jest ukazanie podmiotu prawa nie jako przejrzystego nosiciela praw, lecz jako byt złożony, jako pragnący podmiot uwikłany w struktury nieświadome.

Na tej podstawie tekst postuluje odejście od wyobrażeniowej, uniwersalizującej koncepcji moralności często wpisanej w dyskurs praw człowieka – na rzecz etyki pragnienia. Z perspektywy psychoanalitycznej moralność nie jest etyczna w sensie lacanowskim; stanowi raczej mechanizm obronny, sposób kompensowania przez podmiot wyrzeczenia się własnego pragnienia. Etyka natomiast wymaga konfrontacji ze skończonością i niecałościowością zarówno podmiotu, jak i Innego. Aby działać etycznie, podmiot musi „zdetronizować” Innego – uznając, że Inny jako taki, jako esencja, nie istnieje.

Jeśli zatem rozumiemy prawa człowieka jako formę Innego, oferującą domniemany uniwersalny porządek moralny, musimy postawić pytanie: „Czy podmiot etyczny wymaga ‘zdetronizowania’ praw człowieka?” A jeśli tak, to jawi się kolejne pytanie: „Czy dyskurs praw człowieka powinien zostać prze- lub zdekonstruowany przez pryzmat pragnienia i psychoanalitycznej etyki?”