Przemiany architektoniczne kościoła św. Wawrzyńca na warszawskiej Woli. Jauch, Knöbel, Idźkowski

Alina Barczyk

doi:10.18778/2084-851X.19.11

Authors

Alina Barczyk University of Łódź https://orcid.org/0000-0002-6596-8915

DOI:

https://doi.org/10.18778/2084-851X.19.11

Keywords:

Warsaw, Heinrich von Brühl, 18th century, Bauamt (Saxon Construction Office), Adam Idźkowski, sacral architecture

Abstract

One of the most interesting monuments in Warsaw’s Wola district is the Church of St. Lawrence. The origins of the temple date back to the 17th century, then on the initiative of the Saxon minister Heinrich von Brühl, architects associated with the patronage of August III Wettin (including Joachim Daniel Jauch and Johann Friedrich Knöbel) prepared a number of architectural concepts. The design process deserves special attention due to the high class and variety of solutions appearing in the subsequent stages of work. The article analyzes both the Baroque investment and the later fate of the building, which in the 19th century was transformed into an Orthodox church and rebuilt according to the designs of Adam Idźkowski. After the destruction during World War II, the church was renovated, the effect of which is a form combining elements of Saxon architecture and historicizing motifs – remaining a testimony to the complex history of the Wola temple.

References

AGAD, CWWKW, sygn. 41 – Archiwum Główne Akt Dawnych, Centralne Władze Wyznaniowe Królestwa Polskiego, W przedmiocie utworzenia komitetu kierującego budową cerkwi grecko-rosyjskiej w Woli pod Warszawą, 1838–1840, sygn. 41.

AGAD, CWWKW, sygn. 80 – Archiwum Główne Akt Dawnych, Centralne Władze Wyznaniowe Królestwa Polskiego, Protokół czynności Komitetu, 1838–1842, sygn. 80.

AGAD, CWWKW, sygn. 81 – Archiwum Główne Akt Dawnych, Centralne Władze Wyznaniowe Królestwa Polskiego, Akta obejmujące korespondencje ogólne, 1838–1842, sygn. 81.

AGAD, MK, sygn. 262 – Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, Protocollon privilegiorum, inscriptionum, cessionum, donationum variorumque actuum, 1746–1748, sygn. 262.

APW, z. 1625 – Archiwum Państwowe w Warszawie, Zbiór rycin, zespół 1625.

APW, ZK, sygn. 60 – Archiwum Państwowe w Warszawie, Zbiór Korotyńskich, Kościół w Ujazdowie; Kościół św. Wawrzyńca na Woli; Kościół w Wilanowie, sygn. 60.

IDŹKOWSKI 1832 – Adam Idźkowski, Kroie architektury obeymuiące rozmaite jey kształty uważane jako przedmiot piękności, Warszawa 1832.

IDŹKOWSKI 1843 – Adam Idźkowski, Plany budowli obejmujące rozmaite rodzaje domów, mieszkań wiejskich różnej wielkości, kościołów, gmachów publicznych, mostów, ogrodów, monumentów itp. szczegółów w rozmaitych stylach architektury, Warszawa 1843.

Kurier 1830 – „Kurier Warszawski” 1830, nr 300 (8 listopada).

Kurier 1930 – „Kurier Warszawski” 1930, nr 234 (27 sierpnia, wyd. wieczorne).

BARCZYK 2023 – Alina Barczyk, Warszawskie Leszno. Architektoniczne dzieje jurydyki w XVIII wieku, Łódź–Warszawa 2023.

BARCZYK 2025 – Alina Barczyk, Wokół stolicy Rzeczypospolitej – brühlowskie ogrody, „Studia do Dziejów Architektury i Urbanistyki w Polsce” 2025, t. 8, s. 4–45.

BARTNIKOWSKA-BIERNAT 2019 – Magdalena Bartnikowska-Biernat, „Teka florencka” Teofila Lenartowicza. Twórczość literacka i rzeźbiarska, mps, praca doktorska, Kraków 2019.

BERNATOWICZ 2001 – Tadeusz Bernatowicz, Ogrody do zabaw myśliwskich. Królewskie zwierzyńce czasów saskich wokół Warszawy, [w:] Królewskie ogrody w Polsce, red. Małgorzata Szafrańska, Warszawa 2001, s. 265–288.

BERNATOWICZ 2007 – Tadeusz Bernatowicz, Nowe spojrzenie na pałac Saski, „Spotkania z Zabytkami” 2007, z. 31, s. 14–16.

BERNATOWICZ 2008 – Tadeusz Bernatowicz, Ogrody i krajobraz komponowany Ujazdowa w czasach królewskich, [w:] Jazdów, red. Edward Rużyłło, Warszawa 2008, s. 81–97.

BIŃCZYK/ROSOŁOWSKI 2023 – Arkadiusz Bińczyk, Marcin Rosołowski, Siedem wieków Warszawy, Kalendarium historii miasta do końca XIX wieku, Warszawa 2023.

BOCHIŃSKI 2014 – Jacek Bochiński. Obraz Marcina Zaleskiego „Obchody uroczystości święta Jordanu w Warszawie” na tle sytuacji politycznej, religijnej i kulturalnej w Warszawie po upadku powstania listopadowego, „Almanach Muzealny” 2014, t. 8, s. 265–288.

BORZYWOJOWICZ 1917 – Ładzisław Borzywojowicz, Kościółek na Woli, „Kuryer Śląski” 1917, nr 174, s. 6–7.

BRODOWSKA 2018 – Monika Brodowska, Drogi do niepodległości. Przewodnik do Woli, Warszawa 2018.

BRODZKA-BESTRY 2016 – Maria Brodzka-Bestry, Prace warszawskiego architekta Alfonsa Kropiwnickiego (1803–1881) na Zamku Królewskim w Warszawie i w jego otoczeniu, „Kronika Zamkowa” 2008, nr 55/56, s. 113–145.

CHROŚCICKI 1974 – Juliusz A. Chrościcki, Pompa funebris. Z dziejów kultury staropolskiej, Warszawa 1974.

CHROŚCICKI/ROTTERMUND 1977 – Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund, Atlas architektury Warszawy, Warszawa 1977.

DZIĘGIELEWSKI 2000 – Jan Dzięgielewski, Instytucje ustrojowe Rzeczypospolitej Obojga Narodów a rozwój Woli, [w:] Historia Woli, red. Karol Mórawski, Warszawa 2000, s. 37–68.

FIJAŁKOWSKI 1998 – Wojciech Fijałkowski, Non omnes res perdite sunt: o ogrodach barokowej Warszawy, „Ochrona Zabytków” 1998, t. 51, nr 4 (203), s. 333–350.

GARCZEWSKA-SEMKA 2016 – Katarzyna Garczewska-Semka, Wilanowska kolekcja rysunków rodziny Potockich w Bibliotece Narodowej – organizacja, budowa technologiczna albumów i stan zachowania, „Toruńskie Studia Bibliologiczne” 2016, nr 1 (16), s. 57–75.

GETKA-KENIG 2018 – Mikołaj Getka-Kenig, Wystawy sztuk pięknych w Warszawie jako narzędzie polityki artystycznej władz Królestwa Polskiego w latach 1815–1830, „Folia Historiae Artium. Seria Nowa” 2018, t. 16, s. 63–78.

GETKA-KENIG 2019a – Mikołaj Getka-Kenig, „Przedmioty budownictwa” na warszawskich wystawach sztuk pięknych z lat 1819–1828 a problem modernizacji kultury architektonicznej w konstytucyjnym Królestwie Polskim, „Quart” 2019, nr 3, s. 22–41.

GETKA-KENIG 2019b – Mikołaj Getka-Kenig, Rozwój monumentalnej architektury Warszawy na przełomie XVIII i XIX wieku a modernizacja przestrzeni publicznej, „Wiek Oświecenia” 2019, t. 35, s. 11–44.

GETKA-KENIG 2022 – Mikołaj Getka-Kenig, Zagadnienia budownictwa cywilnego w pracach Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego okresu konstytucyjnego (1815–1830), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2022, t. 70, nr 1, 51–70.

GIEYSZTOR 1974 – Aleksander Gieysztor, Wielka Wola a Warszawa średniowieczna, [w:] Dzieje Woli, red. Józef Kazimierski, Warszawa 1974, s. 19–28.

GORZELAK/WIECZOREK 2024 – Magnolia Gorzelak, Anna Wieczorek, Plac Marszałka Józefa Piłsudskiego – trwały element w przestrzeni Warszawy. Geneza powstania, „Mazowsze. Studia Regionalne” 2024, nr 48, s. 113–133.

GRABSKI 1956 – Władysław Jan Grabski, Kościoły Warszawy w odbudowie, Warszawa 1956.

GUŚCIORA-TANANA 1973 – Barbara Guściora-Tanana, Aleksander Kokular (1793–1846), „Roczniki Humanistyczne” 1973, t. 21, nr 4, s. 41–55.

HENTSCHEL 1967 – Walter Hentschel, Die sächsische Baukunst des 18. Jahrhunderts in Polen, Berlin 1967.

HERZOG 2017 – Vera Herzog, Das Ujazdówer Bad (Łazienki) als Repräsentationsbau (von 1683 – bis 1733), „Almanach Warszawy” 2017, t. 11, s. 11–28.

HUSARSKI 1918 – Wacław Husarski, Jan Joachim Jauch, dyrektor budowli z czasów saskich, „Sprawozdania z posiedzeń Komisji Historii Sztuki” 1918, s. 54–59.

INGOLD 2007 – Felix Philipp Ingold, Russische Wege. Geschichte, Kultur, Weltbild, Paderborn 2007.

KIENIEWICZ 1974 – Stefan Kieniewicz, Z bohaterskiej przeszłości Woli (1815–1864), [w:] Dzieje Woli, red. Józef Kazimierski, Warszawa 1974, s. 93–108.

Kościoły 1982 – Kościoły Warszawy, red. Adam Grabowski, Warszawa 1982.

Kościół 2003 – Kościół parafialny p.w. Św. Wawrzyńca, oprac. Norbert Piwowarczyk, 2003, mps, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie.

KOWALCZYK 2000 – Jerzy Kowalczyk, Działania dworu królewskiego Wettinów w wymianie kulturalnej i artystycznej polsko-saskiej, „Barok. Historia – Literatura – Sztuka” 2000, t. 7, nr 2, s. 171–192.

KOWALSKA 1962–1964 – Halina Kowalska, Idźkowski Adam (1798–1879), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 10, red. Zygmunt Abrahamowicz, Kazimierz Lepszy, Wrocław 1962–1964, s. 143–144.

KRASNY 2003 – Piotr Krasny, Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596–1914, Kraków 2003.

KROGULEC 2010 – Teresa Krogulec, Stanisław Marzyński (1904–1992) – budowniczy kościołów, „Almanach Muzealny” 2010, t. 6, s. 221–230.

LAMEŃSKI 2015 – Lechosław Lameński, Rzeźbiarze polscy w XIX-wiecznym Rzymie, „Sztuka Europy Wschodniej” 2015, nr 3, s. 69–75.

LEBET-MINAKOWSKA 2021 – Anna Lebet-Minakowska, Z Polski do Odessy – z Odessy do Polski. Roman Chojnacki i Stanisław Chlebowski, [w:] Polacy w Odessie. Studia Inter-dyscyplinarne, red. Jarosław Ławski, Natalia Maliutina, Robert Szymula, Białystok– Odessa 2021, s. 203–224.

LILEYKO 1976 – Jerzy Lileyko, Zamek Królewski, Warszawa 1976.

LUFT 1980 – Andrzej Luft, Przewodnik po kościołach dawnych przedmieść Warszawy, Warszawa 1980.

MELBECHOWSKA-LUTY 1978 – Aleksandra Melbechowska-Luty, Konstanty Hegel – rzeźbiarz warszawski, „Biuletyn Historii Sztuki” 1978, t. 40, nr 30, s. 319–340.

MÓRAWSKI 2000a – Karol Mórawski, Wolskie nekropolie, [w:] Historia Woli, red. Karol Mórawski, Warszawa 2000, s. 154–158.

MÓRAWSKI 2000b – Karol Mórawski, Z dziejów rozwoju przestrzennego Woli w końcu XVIII i w XIX stuleciu, [w:] Historia Woli, red. Karol Mórawski, Warszawa 2000, s. 105–109.

MRÓZ 2008 – Janusz A. Mróz, „Chłopiec z łabędziem” z Ogrodu Różanego w Wilanowie, „Wiadomości Konserwatorskie” 2008, t. 23, s. 131–133.

NITKA 2013 – Maria Nitka, Rosyjscy i polscy malarze w Rzymie lat 20. XIX wieku – wspólne narodziny malarstwa akademickiego, „Sztuka Europy Wschodniej” 2013, s. 309–315.

OLSZEWSKI 1986 – Andrzej K. Olszewski, Architektura w latach 1830–1890, [w:] Sztuka Warszawy, red. Mariusz Karpowicz, Warszawa 1986, s. 291–321.

OMILANOWSKA 2020 – Małgorzata Omilanowska, Bezdomna rosyjska Melpomena. Dzieje projektu budowy teatru rosyjskiego w Warszawie, [w:] Między architekturą nowoczesną a tradycyjną […] między konstrukcją a formą. Prace naukowe dedykowane Profesorowi Krzysztofowi Stefańskiemu, red. Tadeusz Bernatowicz, Piotr Gryglewski, Daria Rutkowska-Siuda, Łódź 2020, s. 16–41.

OSIECKA-SAMSONOWICZ 2021 – Hanna Osiecka-Samsonowicz, Królewskie egzekwie w war-szawskim kościele kapucynów w XVIII wieku, „Biuletyn Historii Sztuki” 2021, t. 83, nr 3, s. 569–615.

PASZKIEWICZ 1991 – Piotr Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów. Sztuka rosyjska w Warszawie 1815–1915, Warszawa 1991.

RUDOWSKA 1963 – Maria Rudowska, Przed konkursem na rozwiązanie placu Zwycięstwa w Warszawie, „Architektura” 1963, nr 12, s. 480.

RYLKE 2016 – Jan Rylke, Warszawska szkoła architektury krajobrazu, „Sztuka ogrodu. Sztuka krajobrazu” 2016, nr 1 (14), s. 11–46.

SKRODZKA 2017 – Agnieszka Skrodzka, Nagrobki osobistości z końca XVIII i 1. połowy XIX stulecia na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim w Warszawie, „Rocznik Historii Sztuki” 2017, t. 42, s. 173–191.

SKRZYPIETZ 2019 – Aleksandra Skrzypietz, Publiczna i prywatna religijność królowej Marii Kazimiery, „Studia Historyczne” 2019, t. 62, nr 1, s. 25–40.

SOKOŁ/SOSNA 2003 – Kirył Sokoł, Aleksander Sosna, Prawosławne cerkwie w centralnej Polsce w latach 1815–1915, Moskwa 2003.

SOKOŁOWSKA 1974 – Alina Sokołowska, Z dziejów Woli (w świetle źródeł z połowy XVIII w.), [w:] Dzieje Woli, red. Józef Kazimierski, Warszawa 1974, s. 79–92.

SOŁTAN/ZAHORSKI 2017 – Andrzej Sołtan, Andrzej Zahorski, Do roku 1864, [w:] Marian M. Drozdowski, Andrzej Sołtan, Andrzej Zahorski, Historia Warszawy, Warszawa 2017, s. 7–214.

SROCZYŃSKA 1967–1968 – Krystyna Sroczyńska, Kokular Aleksander (1793–1846), [w:] Polski słownik biograficzny, red. Emanuel Rostworowski, Wrocław 1967–1968, t. 13, s. 282–284.

STEFAŃSKI 2005a – Krzysztof Stefański, Architektura historyzmu na ziemiach polskich, Łódź 2005.

STEFAŃSKI 2005b – Krzysztof Stefański, Architektura XIX wieku na ziemiach polskich, Warszawa 2005.

STĘPIŃSKI 1988 – Zygmunt Stępiński, Siedem placów Warszawy, Warszawa 1988.

SZULC 2016 – Paulina Szulc, Dekoracja rzeźbiarska fasady Teatru Wielkiego w Warszawie, „Rocznik Historii Sztuki” 2016, t. 41, s. 129–158.

SZWARC 2016 – Andrzej Szwarc, Warszawa bez uniwersytetu 1831–1857, [w:] Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915, red. Tomasz Kizwalter, Warszawa 2016, s. 363–413.

TOŁŁOCZKO 2011 – Zdzisława Tołłoczko, Z kart dziejów historyzmu europejskiego na przykładzie architektury rezydencjonalno-reprezentacyjnej na Łotwie w XIX wieku, „Czasopismo Techniczne. Architektura” 2011, R. 108, z. 5-A, s. 225–270.

Varsaviana 1965 – Varsaviana w zbiorach drezdeńskich. Katalog planów i widoków Warszawy oraz rysunków architektonicznych budowli Warszawskich okresu saskiego, red. Monika Kretschmerowa, Warszawa 1965.

WIERZBICKA 2019 – Bożena Wierzbicka, Senat – architektura i sztuka. Wnętrza senackie na przestrzeni pięciu wieków, Warszawa 2019.

WIŚNIEWSKA 2000 – Jolanta Wiśniewska, Wola – ludność 1796–1861, [w:] Historia Woli, red. Karol Mórawski, Warszawa 2000, s. 71–78.

ZAHORSKI 1974 – Andrzej Zahorski, Wola w okresie 1746–1830, [w:] Dzieje Woli, red. Józef Kazimierski, Warszawa 1974, s. 61–78.

ZAHORSKI 1984 – Andrzej Zahorski, Rozwój przestrzenny Warszawy, [w:] Warszawa w latach 1526–1795, red. Maria Bogucka, Maria Kwiatkowska, Warszawa 1984, s. 296–331.

ZIÓŁKOWSKA 2015 – Emilia Ziółkowska, Podróże naukowe polskich architektów do Europy Zachodniej w XIX wieku, „Sztuka Europy Wschodniej” 2015, nr 3, s. 175–192.

ZIÓŁKOWSKA 2018 – Emilia Ziółkowska, Prawosławne cerkwie projektu Konstantina Thona w Królestwie Polskim, [w:] Polscy i rosyjscy architekci w XIX i XX wieku, red. Irina Gavrash i in., Warszawa–Toruń 2018, s. 29–60.

ŻEROSŁAWSKI 2000a – Krzysztof Żerosławski, Region wolski w nowych warunkach. Struktura gospodarcza, urbanistyka, osadnictwo, komunikacja, infrastruktura, budownictwo, [w:] Historia Woli, red. Karol Mórawski, Warszawa 2000, s. 201–216.

ŻEROSŁAWSKI 2000b – Krzysztof Żerosławski, Wola w 20-leciu międzywojennym, [w:] Historia Woli, red. Karol Mórawski, Warszawa 2000, s. 140–153.

ŻYWICKI 2010 – Jerzy Żywicki, Urzędnicy: architekci, budowniczowie, inżynierowie cywilni… Ludzie architektury i budownictwa w województwie lubelskim oraz guberni lubelskiej w Królestwie Polskim w latach 1815–1915, Lublin 2010.