Inwestycje hetmanów w XVII wieku. Między interesem własnym a państwowym

Autor

DOI:

https://doi.org/10.18778/2084-851X.13.03

Słowa kluczowe:

Kresy Wschodnie, hetmani, Podhorce, Żółkiew, XVII wiek, fortyfikacje

Abstrakt

W końcu XVI wieku ustaliła się zasada dożywotniego funkcjonowania urzędu hetmańskiego. Być może nieprzypadkowo sprawowanie tej funkcji przez hetmanów owocowało zakrojonymi na wielką skalę inwestycjami, niekiedy wyjątkowo nowocześnie pomyślanymi; były to: Zamość, Żółkiew, Brody, Stanisławów, Kudak i Okopy Św. Trójcy. Obrona południowo-wschodnich terytoriów kresowych, na których bądź w pobliżu których, hetmani posiadali swe największe latyfundia inicjowała powstawanie twierdz, centrów tych latyfundiów a jednocześnie tworzyły te dzieła skuteczny system obrony całego państwa przed zagrożeniami tatarskimi, tureckimi, powstaniami kozackimi. Wyróżniał się Stanisław Koniecpolski, inicjując powstanie szeregu mniejszych twierdz – najsłynniejsza z nich to Kudak – czy Nowy Koniecpol, umacniając bardziej nowoczesnymi fortyfikacjami Bar, myśląc o stworzeniu Szkoły Rycerskiej we Lwowie. Godna podkreślenia jest ewolucja urządzeń obronnych od nieskomplikowanych bastei-puntone jak w Żółkwi, poprzez bastiony Brodów do nowoczesnych, z rozmachem zaprojektowanych fortyfikacji otaczających Lwow w końcu XVII wieku z inicjatywy hetmana Stanisława Jabłonowskiego. Interesujący jest problem wzajemnych relacji twierdza – rezydencja, jak Brody i Podhorce, Lwow i Podkamień, Czy istniały namiastki takich powiązań twierdzy i rezydencji w przypadku Zamościa i Żółkwi, Stanisławowa? Hetmani-latyfundyści jednocześnie nie dążyli do modernizacji pozyskanych starszych zamków, jak na przykład Stanisław Koniecpolski, który nie unowocześnił szesnastowiecznego systemu bastejowego zamków w Mikulińcach i Jazłowcu. Urząd hetmański stosunkowo późno zaczął funkcjonować jako stały element systemu politycznego Rzeczypospolitej, zatem hetmanom obecność w senacie zapewniały takie dodatkowe godności jak kanclerska - Zamoyski, Żołkiewski, oraz kasztelana krakowskiego – Koniecpolski, Jabłonowski. Tylko Stanisław Koniecpolski poczuwał się do podkreślenia swej dodatkowej godności fundując w stolicy starostwa myślenickiego, stanowiącego uposażenie godności kasztelańskiej, w Myślenicach kaplicę dla cudownego wizerunku Najświętszej Marii Panny. Podsumowując inicjatywy fundatorskie hetmanów jako ministrów państwa i latyfundystów w XVII wieku są wyjątkowo ściśle ze sobą splecione, co wynikało zaangażowania ich w organizację ochrony własnych posiadłości najczęściej usytuowanych na Kresach wschodnich państwa, w XVII wieku szczególnie narażonych na działania militarne.

Bibliografia

ADAMCZYK 2004 – Jan Leszek Adamczyk, Fortyfikacje stałe na polskim przedmurzu od połowy XV do końca XVII wieku, Kielce 2004.
Google Scholar

AFTANAZY 1990 – Roman Aftanazy, Brody, [w:] Materiały do dziejów rezydencji, t. VIIa, Warszawa 1990, s. 259–266.
Google Scholar

BEAUPLAN 1972 – Eryka Lassoty i Wilhelma Beauplana opisy Ukrainy, Warszawa 1972.
Google Scholar

BOGDANOWSKI 1976 – Janusz Bogdanowski, Fortyfikacje łańcuckie na tle małopolskiej sztuki obronnej, Łańcut 1976.
Google Scholar

DŁUGOSZ 1972 – Józef Długosz, Mecenat kulturalny i dwór Stanisława Lubomirskiego wojewody krakowskiego, Wrocław 1972.
Google Scholar

DYBAŚ 1998 – Bogusław Dybaś, Fortece Rzeczypospolitej. Studium z dziejów budowy fortyfikacji stałych w państwie polsko-litewskim w XVII wieku, Toruń 1998.
Google Scholar

GAWRON 2010 – Przemysław Gawron, Hetman koronny w systemie ustrojowym Rzeczypospolitej w latach 1581–1646, Warszawa 2010.
Google Scholar

GUERQUIN 1966 – Bohdan Guerquin, Zamek Jazłowiecki, Studia i materiały do teorii i historii architektury i urbanistyki II, Warszawa 1966.
Google Scholar

HORN 1962 – Maurycy Horn, Chronologia i zasięg najazdów tatarskich na ziemie Rzeczypospolitej Polskiej w latach 1600–1647, „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 1962, t. VIII, z. 1, s. 3–71.
Google Scholar

KAJZER/KOŁODZIEJSKI/SALM 2001 – Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm, Leksykon zamków w Polsce, Warszawa 2001.
Google Scholar

KERSTEN 1973 – Adam Kersten, Jerzy Sebastian Lubomirski, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 18, Warszawa 1973, s. 14–19.
Google Scholar

KRAWCOW 1992 – Sergiej R. Krawcow, O układzie przestrzennym miasta Brody w XVI–XVII w., „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1992, t. XXXVII, z. 1, s. 3–15.
Google Scholar

KRAWCOW 1993 – Sergiej R. Krawcow, Stanisławów w XVII–XVIII w. Układ przestrzenny i jego symbolika, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki” 1993, t. XXXVIII, z. 1, s. 3–20.
Google Scholar

KUŚNIERZ 1984 – Kazimierz Kuśnierz, Sieniawa. Założenie rezydencjonalne Sieniawskich. Rozwój przestrzenny w XVII oraz XVIII wieku, Rzeszów 1984.
Google Scholar

NOWAK 1970 – Tadeusz Nowak, Próba założenia wojskowej uczelni technicznej w Polsce w XVII w., [w:] Polska technika wojenna XVI–XVIII w., Warszawa 1970, s. 117–140.
Google Scholar

PETRUS 1997 – Jerzy T. Petrus, Żółkiew i jej kolegiata, Warszawa 1997.
Google Scholar

Pobrania

Opublikowane

2022-12-14

Jak cytować

Bania, Z. (2022). Inwestycje hetmanów w XVII wieku. Między interesem własnym a państwowym. TECHNE. Seria Nowa, 16 pp. https://doi.org/10.18778/2084-851X.13.03

Numer

Dział

Artykuły