Rola dworu ziemiańskiego w kształtowaniu i utrwalaniu polskości w latach 1864–1914 w zaborze rosyjskim i na ziemiach zabranych. Przegląd stanu badań
DOI:
https://doi.org/10.18778/2080-8313.27.08Słowa kluczowe:
dwór szlachecki, kultura, ziemiaństwo, XIX w., Królestwo Polskie, ziemie zabraneAbstrakt
Niniejszy artykuł stanowi próbę syntetycznego omówienia stanu badań nad problemem roli, jaką dwór ziemiański oraz jego mieszkańcy odegrali w kształtowaniu i umacnianiu polskości oraz kultury polskiej na terytorium zaboru rosyjskiego w latach 1864–1914. Problematyka artykułu nie porusza stricte politycznych inicjatyw ziemiaństwa, przedstawia natomiast przegląd propolskiej działalności kulturalnej, społecznej i gospodarczej ziemiaństwa z Królestwa Polskiego oraz ziem zabranych. Próbuje również odpowiedzieć na pytanie, w jakim stopniu działalność ziemiaństwa polskiego miała wpływ na wstrzymanie lub ograniczenie procesów rusyfikacyjnych na ziemiach polskich w okresie od upadku powstania styczniowego do wybuchu I wojny światowej.
Bibliografia
Archiwum Akt Nowych w Warszawie, Archiwum Ignacego Jana Paderewskiego, sygn. 2/100/0/1.4/65: Korespondencja oraz wycinki prasowe dotyczące wydawnictw bibliograficznych; “Le Page Musicale”, 1938, Nr 58; L.25; 2 podteczki, 1921–1939.
Lwowska Narodowa Biblioteka im. W. Stefanyka NAN Ukrainy we Lwowie, fond 103, teka 773: Archiwum krasiczyńskie. Akta majątkowe Anny z Zamoyskich Sapieżyny (1813–1858).
Lwowska Narodowa Biblioteka im. W. Stefanyka NAN Ukrainy we Lwowie, fond 103, teka 583 cz. 1: Archiwum krasiczyńskie. Papiery Leona i Adama Sapiehów. Korespondencja Leona Sapiehy. Lit. Sapieżyna-Sta. Listy Anny z Zamoyskich Sapieżyny do Leona Sapiehy od 5 maja 1825 r. do 18 marca 1858 r.
Dzieje Maluszyna i jego dziedziców z opowiadania i z pamięci zebrane przez Helenę (z Morstinów) Ostrowską, oprac. A. Zakrzewski, Warszawa 2009.
Fudakowski K., Między endecją a sanacją, Wspomnienia ziemianina, oprac. Sz. Rudnicki, J. Broszkowska, Warszawa 2013.
Jałowiecki M., Na skraju Imperium i inne wspomnienia, wyb. M. Jałowiecki, Warszawa 2000.
Kirkor-Kiedroniowa z Grabskich Z., Wspomnienia, oprac. A. Szklarska-Lohmannowa, Kraków 1986.
Pruszyńska A., Między Bohem a Słuczą, oprac. M. Pruszyński, Wrocław–Warszawa–Kraków 1991.
Pruszyński K., Na czarnym szlaku, [w:] Kraj lat dziecinnych, red. K. Pruszyński, M. Grydzewski, Londyn 1942.
Skirmuntt K., Moje wspomnienia 1886–1945, oprac. E. Orlof, A. Pasternak, Rzeszów 1997.
Sytuacja polityczna Królestwa Polskiego w świetle tajnych raportów naczelników Warszawskiego Okręgu Żandarmerii z lat 1867–1872 i 1878, oprac. S. Wiech, W. Caban, Kielce 1999.
Żółtowska z Puttkamerów J., Inne czasy, inni ludzie, Londyn 1998.
Ukaz z dnia 10 (22) marca 1867 r., „Dziennik Praw Królestwa Polskiego”, t. 67, nr 222–226.
„Dodatek do nr 13 Gazety Warszawskiej”, nr 13, 6 (18) stycznia 1882.
„Gazeta Narodowa” 1879, nr 47.
„Gazeta Narodowa” 1880, nr 223.
„Kurjer Litewski” 1906, nr 214.
„Kurjer Warszawski”, nr 1, 1 stycznia 1917.
„Niepodległość” 1934, t. 9.
„Polityka”, nr 50, 11 grudnia 2010.
„Wieści Zlotowe. Dziennik Jubileuszowego Zlotu Harcerstwa Polskiego”, nr 1, 11 lipca 1935.
Aleksandrowicz J., Encyklopedya rolnicza wydawana staraniem i nakładem Muzeum Przemysłu i Rolnictwa w Warszawie, t. 1, Warszawa 1890.
Beauvois D., Walka o ziemię. Szlachta polska na Ukrainie prawobrzeżnej pomiędzy caratem a ludem ukraińskim 1863–1914, Sejny 1996.
Biały H., Rola i działalność Centralnego Towarzystwa Rolniczego w procesach modernizacyjnych wsi Królestwa Polskiego w latach 1907–1914, „Zeszyty Wiejskie” 2020, z. 26, s. 65–85. DOI: https://doi.org/10.18778/1506-6541.26.03
Bołdyrew A., Między tradycją a nowoczesnością. Polskie ziemianki o etosie życia rodzinnego w dobie zaborów, „Studia nad Rodziną” 2011, t. 15, nr 1–2 (28–29), s. 255–271.
Brodowska H., Spory serwitutowe chłopów z obszarnikami w Królestwie Polskim w drugiej połowie XIX wieku, „Kwartalnik Historyczny” 1956, R. 63, nr 4–5, s. 283–298.
Dajnowicz M., Orientacje polityczne ludności polskiej północno-wschodniej części Królestwa Polskiego na przełomie XIX i XX wieku, Białystok 2005.
Epsztein T., Edukacja dzieci i młodzieży w polskich rodzinach ziemiańskich na Wołyniu, Podolu i Ukrainie w II poł. XIX wieku, Warszawa 1998.
Epsztein T., Polska własność ziemska na Ukrainie w 1890 roku, Warszawa 2008.
Epsztein T., Wielka własność ziemska na ziemiach polskich podczas I wojny światowej (1914–1918), [w:] Metamorfozy Społeczne. Studia nad historią społeczną ziem polskich 1914–1918, t. 12, red. W. Mędrzecki, Warszawa 2018, s. 161–201.
Epsztein T., Własność ziemska na Ukrainie w 1860 r. w Statystyce Andrzeja Grabianki, Warszawa 2013.
Epsztein T., Z piórem i paletą. Zainteresowania intelektualne i artystyczne ziemiaństwa polskiego na Ukrainie w II poł. XIX w., Warszawa 2005.
Groniowski K., Wyniki reformy uwłaszczeniowej w Królestwie Polskim [w:] Powstanie styczniowe 1863. IX Powszechny Zjazd Historyków Polskich w Warszawie 13–15 września 1963 roku, red. S. Kieniewicz, Warszawa 1963, s. 97–128.
Jurkowski R., Majątek wygrany w karty – jak po powstaniu styczniowym litewskie Kałnoberże znalazły się w rekach rodziny Stołypinów, „Studia z dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, R. XLIX (2014), z. 2, s. 5–21. DOI: https://doi.org/10.12775/SDR.2014.2.01
Jurkowski R., Mińskie Towarzystwo Rolnicze wobec wybuchu Wielkiej Wojny w 1914 roku, [w:] Znakamityâ minčane XIX–XX ctst. Minsk i Minščyna u gadu Peršaj susvetnaj vojny: lûdzi i vojna: matèryâly VIII belaruska-pol’skaj navyk.-tèarètyč. kanf.: Minsk, 9–10 krasavika 2014 g., red. A. Valiki, Z. Vinnicki, R. Jurkowski, M. Mruz, A. Trafimcyk, Minsk 2015, s. 123–134.
Jurkowski R., Modernizacje techniczne w majątkach ziemiańskich w guberniach białoruskich w końcu XIX i na początku XX wieku, „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku” 2010, t. 7, s. 83–95. DOI: https://doi.org/10.18778/2080-8313.07.06
Jurkowski R., Najjaśniejszy Pan, cesarz, car – garść refleksji o lojalizmie polskich ziemian z Ziem Zabranych wobec dynastii Romanowów i państwa rosyjskiego na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Między irredentą a kolaboracją: ugoda, lojalizm i legalizm: „Dusza urzędnika” – zewnętrzna akceptacja i wewnętrzna niezgoda?, red. N. Kasparek, M. Klempert, Olsztyn 2015, s. 11–26. DOI: https://doi.org/10.11649/sm.2011.013
Jurkowski R., Rosjanie we dworach kresowych po powstaniu styczniowym. Matki-Polki a zaborca, [w:] „Portret kobiecy”: Polki w realiach epoki., T. 1, red. M. Korybut-Marciniak, M. Zbrzeźniak, Łódź 2014, s. 149–160.
Jurkowski R., Sukcesy i porażki: ziemiaństwo polskie Ziem Zabranych w wyborach do Dumy Państwowej i Rady Państwa 1906–1913, Olsztyn 2009.
Jurkowski R., Towarzystwa Rolnicze z Guberni Białoruskich wobec rewolucji 1905–1907, [w:] Znakamityâ minčane XIX–XX ctst. Minsk i Minščyna u padzeâh revalûcyi 1905–1907 gg.: matèryâly Belaruska-pol’skaj navykovaj kanferencyi, Minsk, 10 verasnâ 2015 g., red. A. Valiki, R. Jurkowski, Minsk 2016, s. 45–54.
Jurkowski R., W krzywym zwierciadle – próba krytycznego spojrzenia na ziemian kresowych przez pryzmat ich wspomnień i pamiętników, „Przegląd Wschodnioeuropejski”, T. II, 2011, s. 15–34.
Jurkowski R., Ziemiaństwo polskie Kresów Północno-Wschodnich 1864–1904. Działalność społeczno-gospodarcza, Warszawa 2001.
Kaczkowski J., Donacje w Królestwie Polskim, Warszawa 1917.
Kaczkowski J., Konfiskaty na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim po powstaniach roku 1831 i 1863, Warszawa 1918.
Kamiński A., Andrzej Małkowski, Warszawa 1983.
Kieniewicz S., Historia Polski 1795–1918, Warszawa 1975.
Kieniewicz S., Powstanie Styczniowe, Warszawa 2009.
Kita J., Dwór po powstaniu. Zmierzch dominacji ziemiaństwa [w:] Powstanie styczniowe. Klęska i chwała, red. L. Będkowski, Warszawa 2013, s. 72–75.
Kita J., Wytwory wsi polskiej i innowacje z zakresu agrotechniki na warszawskich wystawach rolniczo-przemysłowych w drugiej połowie XIX wieku, [w:] Wieś polska na przestrzeni wieków, t. 1, Od utraty niepodległości do I wojny światowej, red. M. Kłusek, Warszawa 2024, s. 213–232.
Kita J., Ziemiaństwo polskie a modernizacja gospodarki rolnej do 1914 r. (zarys problematyki), „Zeszyty Wiejskie” 2016, z. 22, s. 435–443. DOI: https://doi.org/10.18778/1506-6541.22.33
Kmoch M. W., Rewolucja lat 1905–1907 na Północnym Mazowszu i jej następstwa, „Rocznik Przasnyski” 2020, t. 7, s. 165–223.
Koprukowniak A., Dobra ziemskie rządowe – prywatne Cichostów i Żminne w 1830–1915. Zatargi na tle serwitutowym w latach 1864–1914 [w:] Studia z dziejów ziemian 1795–1944, red. A. Koprukowniak, Lublin 2005, s. 145–178.
Koprukowniak A., Walka o polską szkołę ludową w guberni lubelskiej na przełomie XIX i XX wieku, „Rocznik Lubelski” 1972, t. 15, s. 95–110.
Kostrzewska E. M., Ruch organizacyjny ziemianek w Królestwie Polskim na początku XX wieku, Łódź 2007.
Kostrzewska E. M., Ziemianki Królestwa Polskiego i polityka (przełom XIX i XX wieku). Konteksty, uwikłania, wybory, „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej XIX i XX Wieku” 2015, t. 15, s. 39–54. DOI: https://doi.org/10.18778/2080-8313.15.03
Kostrzewska M., Rola ziemianek w rozbudzaniu aktywności kobiet wiejskich w Królestwie Polskim na przełomie XIX i XX wieku, [w:] Wieś a dwór na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. W. Caban, M. B. Markowski, Kielce 1999, s. 151–160.
Kozłowski J., Żandarmeria w Królestwie Polskim w latach 1867–1880, ”Przegląd Historyczny” 1998, t. 89, nr 1, s. 49–68.
Kuciel-Frydryszak J., Chłopki: opowieść o naszych babkach, Warszawa 2023.
Leszczyński A., Ludowa historia Polski. Historia wyzysku i oporu. Mitologia panowania, Warszawa 2020.
Leszczyński A., Obrońcy pańszczyzny, Krytyka Polityczna 2022.
Maj E., „Ziemianka” – organ prasowy Zjednoczonego Koła Ziemianek 1908–1919, [w:] Polityka i politycy w prasie XX i XXI wieku. Prasa organizacji politycznych, red. M. Dajnowicz, A. Miodowski, Białystok 2017, s. 15–29.
Mencel T., Między powstaniami 1831–1864, [w:] Dzieje Lubelszczyzny, red. T. Mencel, t. 1, Warszawa 1974.
Miąso J., Tajne nauczanie w Królestwie Polskim w świetle dokumentów władz rosyjskich, „Rozprawy z Dziejów Oświaty” 1990, t. 33, s. 47–85.
Nawrot-Borowska M., Organizacja, dobór przedmiotów i treści oraz metody nauczania domowego w Królestwie Polskim w świetle relacji pamiętnikarskich z XIX i początków XX wieku, [w:] Nauczanie domowe dzieci polskich od XVIII do XX wieku. Zbiór studiów, red. K. Jakubiak, A. Winiarz, Bydgoszcz 2004, s. 191–211.
Olejnik T., Towarzystwa Ochotniczych Straży Ogniowych w Królestwie Polskim, Warszawa 1996.
Piber A., Droga do sławy. Ignacy Paderewski w latach 1860–1902, Warszawa 1982.
Pobłocki K., Chamstwo, Wołowiec 2021.
Pobóg-Malinowski W., Najnowsza historia polityczna Polski. Okres 1864–1914, t. 1, Gdańsk 1991.
Przegaliński A., Dwór ziemiański na Lubelszczyźnie w epoce przemian gospodarczych i społecznych, Lublin 2016.
Przegaliński A., Społeczna działalność ziemiaństwa lubelskiego w latach 1864–1914, Lublin 2009.
Przegaliński A., Wokół dworu i parku. Studia z duchowej i materialnej kultury ziemiaństwa lubelskiego po powstaniu styczniowym, Lublin 2011.
Przegaliński A., Z dziejów wystaw rolniczych. Trzecia Wystawa Rolnicza (1860) i Wystawa Rolniczo-Przemysłowa (1901) w Lublinie, Lublin 2012.
Przegaliński A., Z rozważań nad reformą uwłaszczeniową w Królestwie Polskim. Próba analizy i opisu na przykładzie guberni lubelskiej [w:] Wolni i uwłaszczeni. Chłopi a przemiany społeczne, gospodarcze i polityczne w Europie Wschodniej w XIX i na początku XX wieku, red. D. Michaluk, Ciechanowiec 2017, s. 297–334.
Przegaliński A., Z rozważań nad społeczną i gospodarczą kondycją ziemiaństwa w Królestwie Polskim w okresie postyczniowego dziesięciolecia (1864–1874), ”Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Historyczne” 2024, z. 1, s. 167–189. DOI: https://doi.org/10.4467/20844069PH.24.012.20411
Rauszer M., Bękarty pańszczyzny. Historia buntów chłopskich, Warszawa 2020.
Rożek M., Etos dworu szlacheckiego, Kraków 2013.
Rzepniewska D., Kobieta w rodzinie ziemiańskiej w XIX wieku. Królestwo Polskie, [w;] Kobieta i społeczeństwo na ziemiach polskich w XIX wieku, red. A. Żarnowska, A. Szwarc, Warszawa 1995, s. 29–50.
Socha J., Działalność Sekcji Rolnej w dziedzinie hodowli koni 1890–1907, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 1993, t. 49, s. 185–197.
Szczerbińska B., Ziemiaństwo w guberni łomżyńskiej na przełomie XIX i XX wieku, Łomża 2007.
Szwarc A., Od Wielopolskiego do Stronnictwa Polityki Realnej. Zwolennicy ugody z Rosją, ich poglądy i próby działalności politycznej (1864–1905), Warszawa 1966.
Szwarc A., Postawy polityczne ziemiaństwa w Kaliskiem po powstaniu styczniowym [w:] Ziemiaństwo a ruchy niepodległościowe w Polsce XIX i XX wieku, red. W. Caban, M. B. Markowski, Kielce 1994.
Szwarc A., Spór o przywództwo czy o koncepcję ugody? Rywalizacja Ludwika Górskiego i Zygmunta Wielopolskiego w wyborach do władz Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego w Królestwie Polskim w 1890 r., „Przegląd Historyczny” 1984, z. 2, s. 259–277.
Szymański T., Ksiądz Kazimierz Lutosławski. Biografia kapłana, wychowawcy i polityka, Drozdowo 2017.
Ślusarek K., Sytuacja szlachty i chłopstwa na tle przemian struktury społeczeństwa polskiego w XIX wieku [w:] Problemy cywilizacyjnego rozwoju Białorusi, Polski, Rosji i Ukrainy od końca XVIII do XXI wieku, red. P. Franaszek, A. N. Nieczuchrin, Kraków 2007, s. 292–298.
Ślusarska R., Obciążenia podatkowe ziemian lubelskich po powstaniu styczniowym [w:] Studia z dziejów ziemian 1795–1944, red. A. Koprukowniak, Lublin 2005, s. 309–324.
Trzeciakowski L., Ziemie polskie pod panowaniem państw zaborczych (1815–1918), [w:] Dzieje Polski, red. J. Topolski, Warszawa 1975.
Ustrzycki M., Ziemianie polscy na Kresach w latach 1864–1914. Świat wartości i postaw, Kraków 2006.
Wachowicz B., Siedziby wielkich Polaków. Od Konopnickiej do Iwaszkiewicza, Warszawa 2013.
Wiech S., Inicjatywy społeczne ziemiaństwa Królestwa Polskiego w II połowie XIX w., „Echa Przeszłości” 2007, t. 8, s. 133–148.
Wiech S., Oddziaływanie ziemiaństwa na społeczność wiejską w Królestwie Polskim w 2. połowie XIX wieku w ocenie władz rosyjskich, [w:] Dwór a społeczności lokalne na ziemiach polskich w XIX i XX wieku, red. W. Caban, M. B. Markowski, M. Przeniosło, Kielce 2008.
Winiarz A., Wpływ kobiety – matki na życie polskiej rodziny ziemiańskiej doby niewoli narodowej, [w:] Partnerka, matka, opiekunka. Status kobiety w dziejach nowożytnych od XVI do XX wieku, red. K. Jakubiak, Bydgoszcz 2000.
Wnęk J., Problemy polskiego szkolnictwa zaboru pruskiego i rosyjskiego na kartach „Szkoły” 1868–1914, „Biuletyn Historii Wychowania” 2008, nr 24, s. 23–46. DOI: https://doi.org/10.14746/bhw.2008.24.3
Wójtewicz A., Kobiety w przestrzeni dziewiętnastowiecznego społeczeństwa. Rekapitulacja, „Litteraria Copernicana” 2017, t.. 22, nr 2, s. 103–118. DOI: https://doi.org/10.12775/LC.2017.040
Zdrada J., Powstanie styczniowe [w:] Węzły pamięci niepodległej Polski, red. Z. Najder, Warszawa–Kraków 2014, s. 603–608.
Kawalec K., Konserwatyści wobec Narodowej Demokracji, https://www.polskietradycje.pl/artykuly/widok/192 (dostęp: 1.12.2024).
Patron, https://amuz.edu.pl/o-uczelni/patron/ (dostęp: 25.10.2022). DOI: https://doi.org/10.51202/2366-8040-2022-39-010
Powstanie styczniowe (11.06.1860–23.05.1865), http://www.muzeumwp.pl/kalendarium/11/ (dostęp: 20.05.2022).
Rewolucja 1905. Podstawy, http://rewolucja1905.pl/podstawy/ (dostęp: 20.05.2022).
Szymańska A., Chłopi w powstaniach narodowych, https://rme.cbr.net.pl/index.php/archiwumrme/547-rolniczy-magazyn-elektronicynzmarzeckwiecie-nr-66/kultura-i-tradycje-ludowe4/738-chopiw-powstaniachnarodowych (dostęp: 3.04.2022).
Warszawa. 1875 Muzeum Rolnictwa i Przemysłu, http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=5695 (dostęp: 2.04.2022).
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
