Grobownictwo wojenne i kłopoty z materialnymi konsekwencjami krwawych strat wojennych w centralnej Polsce w świetle dokumentów archiwalnych i danych archeologicznych
DOI:
https://doi.org/10.18778/0208-6050.118.07Słowa kluczowe:
grobownictwo wojenne, centralna Polska, Wielka Wojna, 1915, 1918, 1933, ponadnormatywnie liczne krwawe straty, hereditas damnosaAbstrakt
Tematem artykułu jest grobownictwo wojenne rozumiane jako systemy opieki nad grobami i cmentarzami wojennymi oraz konkretne, tak doraźne, jak i dalekosiężne problemy generowane przez materialne konsekwencje krwawych strat wojennych. Proponujemy wyróżnienie pięciu etapów grobownictwa wojennego na badanym przez nas obszarze, tj. na terenie centralnej Polski. Zwracamy przy tym szczególną uwagę na problematykę grobownictwa rosyjskiego, dotychczas rozpoznanego w stopniu mniejszym niż niemieckie i austriackie. Przedstawiamy argumenty za tezą, że grobownictwo wojenne jest ponadczasowym i złożonym problemem, szczególnie uciążliwym na tych obszarach, gdzie miejsca spoczynku poległych żołnierzy trwają w czasie ponadnormatywnie licznie. Dlatego proponujemy perspektywę postrzegania grobownictwa wojennego jako hereditas damnosa oraz jako ciągłości i wieloczasowych złożoności.
Pobrania
Bibliografia
Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Grodzisku Mazowieckim [APW OGM]. Akta Gminy Żyrardów–Wiskitki [AGŻW]. nr 1325 („O wojnie z Niemcami i Austrią i nastrojach ludności w związku z tą wojną”, 1914, jęz. rosyjski, j. polski).
Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Grodzisku Mazowieckim [APW OGM]. Akta Gminy Żyrardów–Wiskitki [AGŻW]. nr 1339 („Ziemia pod cmentarz”, 1915, jęz. rosyjski).
Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Grodzisku Mazowieckim [APW OGM]. Akta Gminy Żyrardów–Wiskitki [AGŻW]. nr 1347 („O polach bitewnych i o mogiłach na takowych”, 1915, jęz. rosyjski).
Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Grodzisku Mazowieckim [APW OGM]. Akta Gminy Żyrardów–Wiskitki [AGŻW]. nr 1376 („O rannych i tych, którzy zginęli na wojnie”, 1915, jęz. rosyjski).
Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Łowiczu [APW OŁ], Akta Gminy Bolimów [AGBol], nr 58 („Sprawa cmentarzy wojskowych”, 1922, jęz. polski).
Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Łowiczu [APW OŁ]. Akta Magistratu Miasta Łowicza [AMŁ], nr 32 („Sprawy cmentarza”, 1915–1916, jęz. niemiecki, jęz. polski).
Politisches Archiv des Auswärtigen Amts Berlin [PA AA], sygn. 48011 (Deutsche Gesandtschaft Warschau an das Auswärtige Amt, Berlin, 18. Mai 1934).
Politisches Archiv des Auswärtigen Amts Berlin [PA AA], sygn. 48012 (Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. an der Deutsche Botschaft Warschau, 5. Februar 1936).
Hulka-Laskowski P., Mój Żyrardów: z dziejów polskiego miasta i z życia pisarza [reprint wydania pierwszego z 1934 r.], Żyrardów 2001.
Tarczyński W., Nie wybiła godzina wybawienia z otchłani nieszczęść… Kronika dziejów Łowicza Władysława Tarczyńskiego, oprac. M. Wojtylak, Warszawa 2015. Wielka Wojna – codzienność niecodzienności. Biblioteka pamiętników z I wojny światowej z zasobów polskich archiwów państwowych, t. IV.
Ajdacki P., Szlakiem Wielkiej Wojny na Mazowszu. Cmentarze wojenne z lat 1914–1920. Tannenberg-Denkmal, Otwock 2014.
Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie, red. A. I. Zalewska, Warszawa–Lublin 2021.
Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019.
Biegała B., Józefiak S., Groby i cmentarze wojenne. Przepisy, ewidencja, finansowanie, Poznań 2024.
Cyngot D., Stan badań archeologicznych przed podjęciem realizacji projektu Archeologiczne Przywracanie Pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury, [w:] Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019, s. 143–154.
Dąbrowski M., Cmentarze wojenne z lat I wojny światowej w dawnym województwie lubelskim, Lublin 2004. Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Prace Wydziału Historyczno-Filologicznego, t. CVII.
Ihnatowicz I., Vademecum do badań nad historią XIX i XX wieku, t. I, Warszawa 1967.
Kaliński S., Od powołania do listy strat. Żołnierze armii niemieckiej i rosyjskiej w bitwie nad Rawką i Bzurą, [w:] Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejo-nie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019, s. 43–80.
Karczewska M., Cmentarze Wielkiej Wojny na terenie pola bitwy nad Rawką i Bzurą na podstawie materiałów niemieckiego Ministerstwa Spraw Zagranicznych oraz Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge e.V. z lat 1923–1939, [w:] Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019, s. 355–386.
Karczewska M., Cmentarze wojenne z czasów I wojny światowej w krajobrazie powiatu giżyckiego, [w:] Wielka Wojna na Mazurach 1914–1915, red. R. Kempa, Giżycko 2014, Studia z Dziejów Frontu Wschodniego I Wojny Światowej, s. 381–392.
Karczewska M., Stan rozpoznania i opieki oraz zagrożenia cmentarzy I wojny światowej w Polsce północno-wschodniej, [w:] Cmentarze wojenne I wojny po stuleciu. Stan badań i ochrony, red. M. Karczewska, Białystok 2018, Seria Archeologia Pamięci, t. V, s. 7–34.
Karczewska M., Sto lat będą trwać bez opieki niczyjej. Cmentarze wojenne z czasów I wojny światowej w Białymstoku i powiecie białostockim, Białystok 2017.
Karczewska M., Czaplicki J., Cmentarze I wojny światowej w Myszyńcu i okolicach, „Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego” 2019, t. XXXIII, s. 53–75.
Kaszuba D., Sadzikowski M., Wojskowe znaki tożsamości w fotografii i źródłach z epoki, Skarżysko Kamienna 2012.
Oettingen U., Cmentarze I wojny światowej w województwie kieleckim, Warszawa–Kraków 1988.
Schubert J., Organizacja grobownictwa wojennego w Monarchii Austro-Węgierskiej 9. Wydział Grobów Wojennych (9. Kriegsgräber-Abteilung) przy Ministerstwie Wojny – powstanie i działalność w latach 1915–1918, „Czasopismo Techniczne. Architektura” 2009, z. 3-A, s. 169–200.
Schubert J., Służby grobownicze armii austro-węgierskiej, niemieckiej i rosyjskiej w czasie I wojny światowej (1915–1918), „Czasopismo Techniczne. Architektura” 2011, z. 5-A, s. 201–224.
Showalter D. E., Tannenberg 1914. Zderzenie imperiów, Warszawa 2005.
Snyder T., Skrwawione ziemie. Europa między Hitlerem a Stalinem, przekł. B. Pietrzyk, Warszawa 2011.
Szlanta P., Tannenberg 1914, Warszawa 2023, Historyczne Bitwy.
Truszkowski B. K., Z prac nad prawnym uregulowaniem ochrony i opieki nad grobami wojennymi w II Rzeczypospolitej, „Czasopismo Prawno-Historyczne” 2020, t. LXXII, z. 2, s. 237–261. https://doi.org/10.14746/cph.2020.2.12
Wąsowicz H., Kalendarz gregoriański, [w:] Encyklopedia katolicka, t. VIII (Język–Kino), Lublin 2000, s. 362–363.
Zalewska A. I., Miejsca spoczynku poległych żołnierzy w tym (nie)obecne mogiły zbiorowe i tzw. „wyekshumowane cmentarze wojenne” jako miejsca znaczące dla kultury i jako wyzwania społeczne, [w:] Archeologia frontu wschodniego Wielkiej Wojny jako wyzwanie, red. A. I. Zalewska, Warszawa–Lublin 2021, s. 89–106.
Zalewska A. I., The ‘Gas-scape’ on the Eastern Front, Poland (1914–2014): Exploring the Material and Digital Landscapes and Remembering Those ‘Twice-Killed’, [w:] Conflict Landscapes and Archaeology from Above, eds B. Stichelbaut, D. Cowley, London 2016, s. 147–165.
Zalewska A. I., Cyngot D., Problem masowej śmierci i (nie)obecności miejsc spoczynku żołnierzy poległych w rejonie Rawki i Bzury w latach 1914–1915, [w:] Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019, s. 317–324.
Zalewska A. I., Cyngot D., Problem zanikania pamięci o miejscach spoczynku żołnierzy poległych w walkach nad Rawką i Bzurą w latach 1914–1915, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Archaeologica” 2017, z. 32, s. 119–156.
Zalewska A. I., Cyngot D., Czarnecki J., Kiarszys G., Miejsca spoczynku poległych w toku Wielkiej Wojny nad Rawką i Bzurą – ich zaistnienie, trwanie i zanik… oraz poznanie i ochrona, [w:] Cmentarze wojenne I wojny po stuleciu. Stan badań i ochrony, red. M. Karczewska, Białystok 2018, Seria Archeologia Pamięci, t. V, s. 71–102.
Zalewska A. I., Czarnecki J., Zastój na całej linii. Historia przejścia od wojny manewrowej do pozycyjnej na przyczółku bolimowskim (1914/1915), [w:] Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019, s. 27–42.
Zalewska A. I., Kiarszys G., Absent Presence of Great War Cemeteries in the Municipality of Bolimow, Central Poland, [w:] Materiality of Troubled Pasts. Archaeologies of Conflicts and Wars, eds A. I. Zalewska, J. M. Scott, G. Kiarszys, Warszawa–Szczecin 2017, s. 55–82.
Zalewska A. I., Kiarszys G., Poszukiwanie cmentarzy wojennych w rejonie Rawki i Bzury poprzez korelowanie danych archiwalnych, kartograficznych, teledetekcyjnych i archeologicznych, [w:] Archeologiczne przywracanie pamięci o Wielkiej Wojnie w rejonie Rawki i Bzury (1914–1915), red. A. I. Zalewska, Warszawa 2019, s. 387–402.
https://www.archeomemory.pl/ (dostęp: 11 XI 2025).
Ustawa 1933 – Ustawa z dnia 28 marca 1933 r. o grobach i cmentarzach wojennych, Dziennik Ustaw 1933, nr 39, poz. 311, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19330390311 (dostęp: 3 XII 2025).
Ustawa 2003 – Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dziennik Ustaw 2003, nr 162, poz. 1568, https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU20031621568 (dostęp: 3 XII 2025).
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
