Żydowski opór cywilny w wybranych miejscowościach Kraju Warty (przykłady Kutna, Włocławka, Żychlina i Krośniewic)

Kinga Czechowska

doi:10.18778/0208-6050.118.10

Autor

Kinga Czechowska Instytut Pileckiego w Warszawie / Pilecki Institute in Warsaw https://orcid.org/0000-0002-2620-6096

DOI:

https://doi.org/10.18778/0208-6050.118.10

Słowa kluczowe:

Holocaust, opór cywilny, getto, judenraty, uchodźcy żydowscy, American Jewish Joint Distribution Committee, Warthegau

Abstrakt

Pionierka badań nad historią społeczną getta warszawskiego Ruta Sakowska posługiwała się w swoich pracach pojęciem oporu cywilnego. Ponieważ Sakowska zaproponowała ujęcie holistyczne, może być ono szczególnie użyteczne także w badaniach nad mniejszymi, prowincjonalnymi społecznościami żydowskimi, w przypadku których dotychczasowy stan wiedzy nad Zagładą jest niewielki. W artykule jako przedmiot analizy wybrano cztery miasta i miasteczka w Kraju Warty: Kutno, Włocławek, Żychlin i Krośniewice. Z przeprowadzonych badań wynika, że podstawową formę oporu cywilnego stanowiła tam pomoc głodującym, a w większych skupiskach można również zaobserwować inne jego rodzaje, związane z życiem kulturalnym.

Pobrania

Brak dostępnych danych do wyświetlenia.

Biogram autora

Kinga Czechowska - Instytut Pileckiego w Warszawie / Pilecki Institute in Warsaw

Dr Kinga Czechowska – adiunkt w Ośrodku Badań nad Totalitaryzmami w Instytucie Pileckiego w Warszawie.

Zainteresowania naukowe: historia dyplomacji polskiej w XX w., historia Holokaustu, historia relacji polsko-żydowskich, edytorstwo źródeł.

Bibliografia

Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego [AŻIH]. American Jewish Joint Distribution Committee 1939–1942, sygn. 210/437; 210/443; 210/444; 210/760.
Google Scholar

Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego [AŻIH]. Relacje, sygn. 301/303.
Google Scholar

Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. I (Listy o Zagładzie), oprac. R. Sakowska, Warszawa 1997.
Google Scholar

Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, t. IX (Tereny wcielone do Rzeszy: Kraj Warty), oprac. M. Siek, Warszawa 2012.
Google Scholar

Bodek H., Jak tropione zwierzęta. Wspomnienia, Kraków 1993.
Google Scholar

Cypkewicz-Rosen P., Flight to Survival: Wloclawek, Warszawa, Czestochowa – Eretz Yisrael, 1939–1945: A Personal Narrative, League City 2006.
Google Scholar

Dzieci Holocaustu mówią…, t. I, oprac. W. Śliwowska, Warszawa 1993.
Google Scholar

Liszak M., The Last Chapter, [w:] Wloclawek and Kujawy memorial book, ed. I. M. Biderman, New York 1969, s. 141–150.
Google Scholar

Alberti M., „Nikczemna perfidia, niska, bezmierna chciwość oraz zimne, wyrachowane okrucieństwo” – ostateczne rozwiązanie kwestii żydowskiej w Kraju Warty, [w:] Zagłada Żydów na polskich terenach wcielonych do Rzeszy, red. A. Namysło, Warszawa 2008, s. 69–84.
Google Scholar

Baranowska A., Żydzi włocławscy i ich Zagłada, Toruń 2005.
Google Scholar

Bauer Y., American Jewry and the Holocaust: The American Jewish Joint Distribution Committee 1939–1945, Detroit 1981.
Google Scholar

Bauer Y., Forms of Jewish Resistance during the Holocaust, [w:] The Nazi Holocaust, vol. VII (Jewish Resistance to the Holocaust), ed. M. R. Marrus, London 1989, s. 34–48.
Google Scholar

Berendt G., Jesień płonących synagog – jedno z następstw agresji Niemiec na Polskę w 1939 roku, „Polish-Jewish Studies” 2022, t. III, s. 84–101.
Google Scholar

Böhler J., Prześladowanie ludności żydowskiej w okupowanej Polsce podczas trwania zarządu wojskowego (od 1 września do 25 października 1939 r.), [w:] Zagłada Żydów na polskich terenach wcielonych do Rzeszy, red. A. Namysło, Warszawa 2008, s. 46–58.
Google Scholar

Buzak R., Wojna obronna Polski 1939 r. i lata okupacji hitlerowskiej, [w:] Kutno. Dzieje miasta, red. R. Rosin, Warszawa–Łódź 1984, s. 239–272.
Google Scholar

Chalmers B., Jewish Women’s Sexual Behaviour and Sexualized Abuse during the Nazi Era, „The Canadian Journal of Human Sexuality” 2015, vol. XXIV, no. 2, s. 184–196. https://doi.org/10.3138/cjhs.242-A10
Google Scholar

Czechowska K., Getto otwarte – getto zamknięte? Kontakty z Polakami jako kategoria przy klasyfikacji wybranych gett w Kraju Warty, [w:] Żydowscy sąsiedzi, red. K. Morta, Ostrów Wielkopolski–Wrocław 2018, s. 159–174.
Google Scholar

Czechowska K., Społeczność żydowska Kutna i jej losy w okresie II wojny światowej, [w:] Zarys historii Żydów ziemi kutnowskiej, t. I, red. K. Koszada, E. Świętkowska, B. Gajewska, Kutno 2018, s. 177–235.
Google Scholar

Dąbrowska D., Zagłada skupisk żydowskich w „Kraju Warty” w okresie okupacji hitlerowskiej, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1955, t. XIII, s. 122–184.
Google Scholar

Epstein C., Wzorcowy nazista. Arthur Greiser i okupacja Kraju Warty, przekł. J. Włodarczyk, Wrocław 2010.
Google Scholar

Ferenc M., „Każdy pyta, co z nami będzie”. Mieszkańcy getta warszawskiego wobec wiadomości o wojnie i Zagładzie, Warszawa 2021.
Google Scholar

Kawski T., Gminy żydowskie pogranicza Wielkopolski, Mazowsza i Pomorza w latach 1918–1942, Toruń 2012.
Google Scholar

Kershaw I., Improvised Genocide? The Emergence of the ‘Final Solution’ in the ‘Warthegau’, „Transactions of the Royal Historical Society” 1992, vol. II, s. 51–78. https://doi.org/10.2307/3679099
Google Scholar

Leociak J., Ruta Sakowska (1922–2011), „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2011, nr 7, s. 19–20. https://doi.org/10.32927/zzsim.772
Google Scholar

Lesiakowski K., Z dziejów Zagłady w Kraju Warty. Losy ludności żydowskiej w Sieradzu 1939–1942, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2014, t. XXIII, nr 1, s. 247–266.
Google Scholar

Łuczak C., Pod niemieckim jarzmem (Kraj Warty 1939–1945), Poznań 1996.
Google Scholar

Michman D., Jewish Resistance during Holocaust and its Significance: Theoretical Observations, [w:] Holocaust Historiography. A Jewish Perspective. Conceptualizations, Terminology, Approaches and Fundamental Issues, London–Portland 2003, s. 217–250.
Google Scholar

Młynarczyk J. A., Wpływ inicjatyw oddolnych Arthura Greisera i Odilona Globocnika na decyzję o wymordowaniu Żydów, [w:] Zagłada Żydów na ziemiach wcielonych do Rzeszy, red. A. Namysło, Warszawa 2008, s. 14–33.
Google Scholar

Montague P., Chełmno. Pierwszy nazistowski obóz zagłady, przekł. T. S. Gałązka, Warszawa 2014.
Google Scholar

Namysło A., Wpływ kierownictwa Centrali Żydowskich Rad Starszych Wschodniego Górnego Śląska na postawy i zachowania Żydów wobec rzeczywistości okupacyjnej, [w:] Zagłada Żydów na ziemiach wcielonych do Rzeszy, red. A. Namysło, Warszawa 2008, s. 176–185.
Google Scholar

Person K., ‘Judenräte’ and the Jewish Communities of Eastern Europe, [w:] “Jewish Councils” in Nazi Europe, 1938–1945. A Pan-European Perspective, eds L. Vastenhout, J. Lanicek, Göttingen 2025, s. 267–275. https://doi.org/10.46500/83535410-013
Google Scholar

Popławski B., Getta ludności żydowskiej w Żychlinie w latach 1940–1942, „Notatki Płockie” 2024, nr 275, s. 65–80.
Google Scholar

Resnick S. K., You Saved Me, Too. What a Holocaust Survivor Taught Me about Living, Dying, Fighting, Loving and Swearing in Yiddish, Guilford 2013.
Google Scholar

Sakowska R., Dwa etapy. Hitlerowska polityka eksterminacji Żydów w oczach ofiar. Szkic historyczny i dokumenty, Wrocław 1986.
Google Scholar

Sakowska R., Ewolucja form oporu w getcie warszawskim, Warszawa 1983.
Google Scholar

Semelin J., Bez broni przeciw Hitlerowi. Opór cywilny w Europie w latach 1939–1945, przekł. H. Abramowicz, Lublin 2001.
Google Scholar

Serwański E., Wielkopolska w cieniu swastyki, Warszawa 1970.
Google Scholar

Sinnreich H. J., Atrocity of Hunger. Starvation in the Warsaw, Łódź and Kraków Ghettos during World War II, Cambridge 2023. https://doi.org/10.1017/9781009105293
Google Scholar

Sitarek A., Rola niemieckiego Zarządu Getta w Łodzi w eksterminacji gett prowincjonalnych w Kraju Warty, [w:] Zagłada Żydów na polskiej prowincji, red. A. Sitarek, M. Trębacz, E. Wiatr, Łódź 2012, s. 295–310.
Google Scholar

Trunk I., Judenrat: the Jewish Councils in Eastern Europe under Nazi Occupation, New York 1972.
Google Scholar

Urynowicz M., Listy o Zagładzie. Kryptoinformacja, „Pamięć i Sprawiedliwość” 2002, nr 1, s. 121–131.
Google Scholar

White J. R., Dean M., Warthegau Region (Reichsgau Wartheland), [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, vol. II (Ghettos in German-Occupied Eastern Europe), part A, eds M. Dean, M. Hecker, Bloomington 2012, s. 33–39. https://doi.org/10.1353/document.2381
Google Scholar

Wróbel P., The „Judenrate” Controversy: Some Polish Aspects, „The Polish Review” 1997, vol. XLII, no. 2, s. 225–232.
Google Scholar

Zegenhagen E., Fishman S., Wloclawek, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, vol. II (Ghettos in German-Occupied Eastern Europe), part A, eds M. Dean, M. Hecker, Bloomington 2012, s. 118–120. https://doi.org/10.1353/document.2432
Google Scholar

Ziółkowska A., Krośniewice, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, vol. II (Ghettos in German-Occupied Eastern Europe), part A, eds M. Dean, M. Hecker, Bloomington 2012, s. 68–69. https://doi.org/10.1353/document.2400
Google Scholar

Ziółkowska A., Obozy pracy przymusowej dla Żydów w Wielkopolsce (1941–1943), Poznań 2005.
Google Scholar

Ben-Binah Y., Yitzhak Kelmer, [w:] Sefer Zychlin, Tel Aviv 1978, s. 304–305, https://www.jewishgen.org/yizkor/Zychlin/zyc289.html#Page304 (dostęp: 11 VIII 2025).
Google Scholar

Hoffman Ch., My Town Krosniewice, [w:] Kutno ve-ha-seviva, Tel Aviv 1968, s. 445–450, https://www.jewishgen.org/yizkor/kutno/kut445.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Google Scholar

Krosniewice, [w:] Pinkas hakehillot Polin, vol. I, eds D. Dabrowska, A. Wein, Jerusalem 1976, https://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol1_00246.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Google Scholar

Osowski P., In Kutno Ghetto, [w:] Kutno ve-ha-seviva, Tel Aviv 1968, s. 370, https://www.jewishgen.org/yizkor/kutno/kut370.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Google Scholar

Schwartzberg M., The Bitter End, [w:] Sefer Zychlin, Tel Aviv 1978, s. 337–340, https://www.jewishgen.org/yizkor/Zychlin/zyc309.html#Page337 (dostęp: 11 VIII 2025).
Google Scholar

Stuczyńska L., In Konstancja, Gabin, Plock, Strzegowo, [w:] Kutno ve-ha-seviva, Tel Aviv 1968, s. 367–370, https://www.jewishgen.org/yizkor/kutno/kut354.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Google Scholar

Trunk I., The Decline of Jewish Kutno, [w:] Kutno ve-ha-seviva, Tel Aviv 1968, s. 340–353, https://www.jewishgen.org/yizkor/kutno/kut340.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Google Scholar

Tzinamon-Bodek H., The Liquidation of Zychlin Ghetto, [w:] Sefer Zychlin, Tel Aviv 1978, s. 315–321, https://www.jewishgen.org/yizkor/Zychlin/zyc309.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Google Scholar

Weisbrot A., The Escape Before Death, [w:] Kutno ve-ha-seviva, Tel Aviv 1968, https://www.jewishgen.org/yizkor/kutno/kut354.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Google Scholar

Work by Chana Kowalska, [w:] Ben Uri Collection, https://www.benuricollection.org.uk/intermediate.php?artistid=51 (dostęp: 11 VIII 2025).
Google Scholar

Zamosc L., In the Zychlin Ghetto, [w:] Sefer Zychlin, Tel Aviv 1978, https://www.jewishgen.org/yizkor/Zychlin/zyc309.html (dostęp: 11 VIII 2025).
Google Scholar