Przemiany architektoniczne kościoła św. Wawrzyńca na warszawskiej Woli. Jauch, Knöbel, Idźkowski

Alina Barczyk

doi:10.18778/2084-851X.19.11

Autor

Alina Barczyk Uniwersytet Łódzki, Instytut Historii Sztuki Fundacja Sztuki Krajobrazu i Architektury https://orcid.org/0000-0002-6596-8915

DOI:

https://doi.org/10.18778/2084-851X.19.11

Słowa kluczowe:

Warszawa, Heinrich von Brühl, XVIII wiek, Bauamt (Saski Urząd Budowlany), Adam Idźkowski, architektura sakralna

Abstrakt

Jednym z najciekawszych zabytków warszawskiej Woli jest kościół św. Wawrzyńca. Geneza świątyni sięga XVII wieku, następnie z inicjatywy saskiego ministra Heinricha von Brühla architekci związani z mecenatem Augusta III Wettyna (m.in. Joachim Daniel Jauch i Johann Friedrich Knöbel) przygotowali szereg koncepcji architektonicznych. Proces projektowy zasługuje na szczególną uwagę przez wzgląd na wysoką klasę i różnorodność rozwiązań pojawiających się w kolejnych fazach prac. Artykuł analizuje zarówno barokową inwestycję, jak i późniejsze losy budowli, którą w XIX stuleciu przekształcono w cerkiew i przebudowano według projektów Adama Idźkowskiego. Po zniszczeniach z okresu II wojny światowej kościół poddano renowacji, której efektem jest forma łącząca elementy budownictwa saskiego i motywy historyzujące – pozostająca świadectwem złożonych dziejów wolskiej świątyni.

Bibliografia

AGAD, CWWKW, sygn. 41 – Archiwum Główne Akt Dawnych, Centralne Władze Wyznaniowe Królestwa Polskiego, W przedmiocie utworzenia komitetu kierującego budową cerkwi grecko-rosyjskiej w Woli pod Warszawą, 1838–1840, sygn. 41.

AGAD, CWWKW, sygn. 80 – Archiwum Główne Akt Dawnych, Centralne Władze Wyznaniowe Królestwa Polskiego, Protokół czynności Komitetu, 1838–1842, sygn. 80.

AGAD, CWWKW, sygn. 81 – Archiwum Główne Akt Dawnych, Centralne Władze Wyznaniowe Królestwa Polskiego, Akta obejmujące korespondencje ogólne, 1838–1842, sygn. 81.

AGAD, MK, sygn. 262 – Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Metryka Koronna, Protocollon privilegiorum, inscriptionum, cessionum, donationum variorumque actuum, 1746–1748, sygn. 262.

APW, z. 1625 – Archiwum Państwowe w Warszawie, Zbiór rycin, zespół 1625.

APW, ZK, sygn. 60 – Archiwum Państwowe w Warszawie, Zbiór Korotyńskich, Kościół w Ujazdowie; Kościół św. Wawrzyńca na Woli; Kościół w Wilanowie, sygn. 60.

IDŹKOWSKI 1832 – Adam Idźkowski, Kroie architektury obeymuiące rozmaite jey kształty uważane jako przedmiot piękności, Warszawa 1832.

IDŹKOWSKI 1843 – Adam Idźkowski, Plany budowli obejmujące rozmaite rodzaje domów, mieszkań wiejskich różnej wielkości, kościołów, gmachów publicznych, mostów, ogrodów, monumentów itp. szczegółów w rozmaitych stylach architektury, Warszawa 1843.

Kurier 1830 – „Kurier Warszawski” 1830, nr 300 (8 listopada).

Kurier 1930 – „Kurier Warszawski” 1930, nr 234 (27 sierpnia, wyd. wieczorne).

BARCZYK 2023 – Alina Barczyk, Warszawskie Leszno. Architektoniczne dzieje jurydyki w XVIII wieku, Łódź–Warszawa 2023.

BARCZYK 2025 – Alina Barczyk, Wokół stolicy Rzeczypospolitej – brühlowskie ogrody, „Studia do Dziejów Architektury i Urbanistyki w Polsce” 2025, t. 8, s. 4–45.

BARTNIKOWSKA-BIERNAT 2019 – Magdalena Bartnikowska-Biernat, „Teka florencka” Teofila Lenartowicza. Twórczość literacka i rzeźbiarska, mps, praca doktorska, Kraków 2019.

BERNATOWICZ 2001 – Tadeusz Bernatowicz, Ogrody do zabaw myśliwskich. Królewskie zwierzyńce czasów saskich wokół Warszawy, [w:] Królewskie ogrody w Polsce, red. Małgorzata Szafrańska, Warszawa 2001, s. 265–288.

BERNATOWICZ 2007 – Tadeusz Bernatowicz, Nowe spojrzenie na pałac Saski, „Spotkania z Zabytkami” 2007, z. 31, s. 14–16.

BERNATOWICZ 2008 – Tadeusz Bernatowicz, Ogrody i krajobraz komponowany Ujazdowa w czasach królewskich, [w:] Jazdów, red. Edward Rużyłło, Warszawa 2008, s. 81–97.

BIŃCZYK/ROSOŁOWSKI 2023 – Arkadiusz Bińczyk, Marcin Rosołowski, Siedem wieków Warszawy, Kalendarium historii miasta do końca XIX wieku, Warszawa 2023.

BOCHIŃSKI 2014 – Jacek Bochiński. Obraz Marcina Zaleskiego „Obchody uroczystości święta Jordanu w Warszawie” na tle sytuacji politycznej, religijnej i kulturalnej w Warszawie po upadku powstania listopadowego, „Almanach Muzealny” 2014, t. 8, s. 265–288.

BORZYWOJOWICZ 1917 – Ładzisław Borzywojowicz, Kościółek na Woli, „Kuryer Śląski” 1917, nr 174, s. 6–7.

BRODOWSKA 2018 – Monika Brodowska, Drogi do niepodległości. Przewodnik do Woli, Warszawa 2018.

BRODZKA-BESTRY 2016 – Maria Brodzka-Bestry, Prace warszawskiego architekta Alfonsa Kropiwnickiego (1803–1881) na Zamku Królewskim w Warszawie i w jego otoczeniu, „Kronika Zamkowa” 2008, nr 55/56, s. 113–145.

CHROŚCICKI 1974 – Juliusz A. Chrościcki, Pompa funebris. Z dziejów kultury staropolskiej, Warszawa 1974.

CHROŚCICKI/ROTTERMUND 1977 – Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund, Atlas architektury Warszawy, Warszawa 1977.

DZIĘGIELEWSKI 2000 – Jan Dzięgielewski, Instytucje ustrojowe Rzeczypospolitej Obojga Narodów a rozwój Woli, [w:] Historia Woli, red. Karol Mórawski, Warszawa 2000, s. 37–68.

FIJAŁKOWSKI 1998 – Wojciech Fijałkowski, Non omnes res perdite sunt: o ogrodach barokowej Warszawy, „Ochrona Zabytków” 1998, t. 51, nr 4 (203), s. 333–350.

GARCZEWSKA-SEMKA 2016 – Katarzyna Garczewska-Semka, Wilanowska kolekcja rysunków rodziny Potockich w Bibliotece Narodowej – organizacja, budowa technologiczna albumów i stan zachowania, „Toruńskie Studia Bibliologiczne” 2016, nr 1 (16), s. 57–75.

GETKA-KENIG 2018 – Mikołaj Getka-Kenig, Wystawy sztuk pięknych w Warszawie jako narzędzie polityki artystycznej władz Królestwa Polskiego w latach 1815–1830, „Folia Historiae Artium. Seria Nowa” 2018, t. 16, s. 63–78.

GETKA-KENIG 2019a – Mikołaj Getka-Kenig, „Przedmioty budownictwa” na warszawskich wystawach sztuk pięknych z lat 1819–1828 a problem modernizacji kultury architektonicznej w konstytucyjnym Królestwie Polskim, „Quart” 2019, nr 3, s. 22–41.

GETKA-KENIG 2019b – Mikołaj Getka-Kenig, Rozwój monumentalnej architektury Warszawy na przełomie XVIII i XIX wieku a modernizacja przestrzeni publicznej, „Wiek Oświecenia” 2019, t. 35, s. 11–44.

GETKA-KENIG 2022 – Mikołaj Getka-Kenig, Zagadnienia budownictwa cywilnego w pracach Rady Administracyjnej Królestwa Polskiego okresu konstytucyjnego (1815–1830), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 2022, t. 70, nr 1, 51–70.

GIEYSZTOR 1974 – Aleksander Gieysztor, Wielka Wola a Warszawa średniowieczna, [w:] Dzieje Woli, red. Józef Kazimierski, Warszawa 1974, s. 19–28.

GORZELAK/WIECZOREK 2024 – Magnolia Gorzelak, Anna Wieczorek, Plac Marszałka Józefa Piłsudskiego – trwały element w przestrzeni Warszawy. Geneza powstania, „Mazowsze. Studia Regionalne” 2024, nr 48, s. 113–133.

GRABSKI 1956 – Władysław Jan Grabski, Kościoły Warszawy w odbudowie, Warszawa 1956.

GUŚCIORA-TANANA 1973 – Barbara Guściora-Tanana, Aleksander Kokular (1793–1846), „Roczniki Humanistyczne” 1973, t. 21, nr 4, s. 41–55.

HENTSCHEL 1967 – Walter Hentschel, Die sächsische Baukunst des 18. Jahrhunderts in Polen, Berlin 1967.

HERZOG 2017 – Vera Herzog, Das Ujazdówer Bad (Łazienki) als Repräsentationsbau (von 1683 – bis 1733), „Almanach Warszawy” 2017, t. 11, s. 11–28.

HUSARSKI 1918 – Wacław Husarski, Jan Joachim Jauch, dyrektor budowli z czasów saskich, „Sprawozdania z posiedzeń Komisji Historii Sztuki” 1918, s. 54–59.

INGOLD 2007 – Felix Philipp Ingold, Russische Wege. Geschichte, Kultur, Weltbild, Paderborn 2007.

KIENIEWICZ 1974 – Stefan Kieniewicz, Z bohaterskiej przeszłości Woli (1815–1864), [w:] Dzieje Woli, red. Józef Kazimierski, Warszawa 1974, s. 93–108.

Kościoły 1982 – Kościoły Warszawy, red. Adam Grabowski, Warszawa 1982.

Kościół 2003 – Kościół parafialny p.w. Św. Wawrzyńca, oprac. Norbert Piwowarczyk, 2003, mps, Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie.

KOWALCZYK 2000 – Jerzy Kowalczyk, Działania dworu królewskiego Wettinów w wymianie kulturalnej i artystycznej polsko-saskiej, „Barok. Historia – Literatura – Sztuka” 2000, t. 7, nr 2, s. 171–192.

KOWALSKA 1962–1964 – Halina Kowalska, Idźkowski Adam (1798–1879), [w:] Polski słownik biograficzny, t. 10, red. Zygmunt Abrahamowicz, Kazimierz Lepszy, Wrocław 1962–1964, s. 143–144.

KRASNY 2003 – Piotr Krasny, Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596–1914, Kraków 2003.

KROGULEC 2010 – Teresa Krogulec, Stanisław Marzyński (1904–1992) – budowniczy kościołów, „Almanach Muzealny” 2010, t. 6, s. 221–230.

LAMEŃSKI 2015 – Lechosław Lameński, Rzeźbiarze polscy w XIX-wiecznym Rzymie, „Sztuka Europy Wschodniej” 2015, nr 3, s. 69–75.

LEBET-MINAKOWSKA 2021 – Anna Lebet-Minakowska, Z Polski do Odessy – z Odessy do Polski. Roman Chojnacki i Stanisław Chlebowski, [w:] Polacy w Odessie. Studia Inter-dyscyplinarne, red. Jarosław Ławski, Natalia Maliutina, Robert Szymula, Białystok– Odessa 2021, s. 203–224.

LILEYKO 1976 – Jerzy Lileyko, Zamek Królewski, Warszawa 1976.

LUFT 1980 – Andrzej Luft, Przewodnik po kościołach dawnych przedmieść Warszawy, Warszawa 1980.

MELBECHOWSKA-LUTY 1978 – Aleksandra Melbechowska-Luty, Konstanty Hegel – rzeźbiarz warszawski, „Biuletyn Historii Sztuki” 1978, t. 40, nr 30, s. 319–340.

MÓRAWSKI 2000a – Karol Mórawski, Wolskie nekropolie, [w:] Historia Woli, red. Karol Mórawski, Warszawa 2000, s. 154–158.

MÓRAWSKI 2000b – Karol Mórawski, Z dziejów rozwoju przestrzennego Woli w końcu XVIII i w XIX stuleciu, [w:] Historia Woli, red. Karol Mórawski, Warszawa 2000, s. 105–109.

MRÓZ 2008 – Janusz A. Mróz, „Chłopiec z łabędziem” z Ogrodu Różanego w Wilanowie, „Wiadomości Konserwatorskie” 2008, t. 23, s. 131–133.

NITKA 2013 – Maria Nitka, Rosyjscy i polscy malarze w Rzymie lat 20. XIX wieku – wspólne narodziny malarstwa akademickiego, „Sztuka Europy Wschodniej” 2013, s. 309–315.

OLSZEWSKI 1986 – Andrzej K. Olszewski, Architektura w latach 1830–1890, [w:] Sztuka Warszawy, red. Mariusz Karpowicz, Warszawa 1986, s. 291–321.

OMILANOWSKA 2020 – Małgorzata Omilanowska, Bezdomna rosyjska Melpomena. Dzieje projektu budowy teatru rosyjskiego w Warszawie, [w:] Między architekturą nowoczesną a tradycyjną […] między konstrukcją a formą. Prace naukowe dedykowane Profesorowi Krzysztofowi Stefańskiemu, red. Tadeusz Bernatowicz, Piotr Gryglewski, Daria Rutkowska-Siuda, Łódź 2020, s. 16–41.

OSIECKA-SAMSONOWICZ 2021 – Hanna Osiecka-Samsonowicz, Królewskie egzekwie w war-szawskim kościele kapucynów w XVIII wieku, „Biuletyn Historii Sztuki” 2021, t. 83, nr 3, s. 569–615.

PASZKIEWICZ 1991 – Piotr Paszkiewicz, Pod berłem Romanowów. Sztuka rosyjska w Warszawie 1815–1915, Warszawa 1991.

RUDOWSKA 1963 – Maria Rudowska, Przed konkursem na rozwiązanie placu Zwycięstwa w Warszawie, „Architektura” 1963, nr 12, s. 480.

RYLKE 2016 – Jan Rylke, Warszawska szkoła architektury krajobrazu, „Sztuka ogrodu. Sztuka krajobrazu” 2016, nr 1 (14), s. 11–46.

SKRODZKA 2017 – Agnieszka Skrodzka, Nagrobki osobistości z końca XVIII i 1. połowy XIX stulecia na Cmentarzu Ewangelicko-Augsburskim w Warszawie, „Rocznik Historii Sztuki” 2017, t. 42, s. 173–191.

SKRZYPIETZ 2019 – Aleksandra Skrzypietz, Publiczna i prywatna religijność królowej Marii Kazimiery, „Studia Historyczne” 2019, t. 62, nr 1, s. 25–40.

SOKOŁ/SOSNA 2003 – Kirył Sokoł, Aleksander Sosna, Prawosławne cerkwie w centralnej Polsce w latach 1815–1915, Moskwa 2003.

SOKOŁOWSKA 1974 – Alina Sokołowska, Z dziejów Woli (w świetle źródeł z połowy XVIII w.), [w:] Dzieje Woli, red. Józef Kazimierski, Warszawa 1974, s. 79–92.

SOŁTAN/ZAHORSKI 2017 – Andrzej Sołtan, Andrzej Zahorski, Do roku 1864, [w:] Marian M. Drozdowski, Andrzej Sołtan, Andrzej Zahorski, Historia Warszawy, Warszawa 2017, s. 7–214.

SROCZYŃSKA 1967–1968 – Krystyna Sroczyńska, Kokular Aleksander (1793–1846), [w:] Polski słownik biograficzny, red. Emanuel Rostworowski, Wrocław 1967–1968, t. 13, s. 282–284.

STEFAŃSKI 2005a – Krzysztof Stefański, Architektura historyzmu na ziemiach polskich, Łódź 2005.

STEFAŃSKI 2005b – Krzysztof Stefański, Architektura XIX wieku na ziemiach polskich, Warszawa 2005.

STĘPIŃSKI 1988 – Zygmunt Stępiński, Siedem placów Warszawy, Warszawa 1988.

SZULC 2016 – Paulina Szulc, Dekoracja rzeźbiarska fasady Teatru Wielkiego w Warszawie, „Rocznik Historii Sztuki” 2016, t. 41, s. 129–158.

SZWARC 2016 – Andrzej Szwarc, Warszawa bez uniwersytetu 1831–1857, [w:] Dzieje Uniwersytetu Warszawskiego 1816–1915, red. Tomasz Kizwalter, Warszawa 2016, s. 363–413.

TOŁŁOCZKO 2011 – Zdzisława Tołłoczko, Z kart dziejów historyzmu europejskiego na przykładzie architektury rezydencjonalno-reprezentacyjnej na Łotwie w XIX wieku, „Czasopismo Techniczne. Architektura” 2011, R. 108, z. 5-A, s. 225–270.

Varsaviana 1965 – Varsaviana w zbiorach drezdeńskich. Katalog planów i widoków Warszawy oraz rysunków architektonicznych budowli Warszawskich okresu saskiego, red. Monika Kretschmerowa, Warszawa 1965.

WIERZBICKA 2019 – Bożena Wierzbicka, Senat – architektura i sztuka. Wnętrza senackie na przestrzeni pięciu wieków, Warszawa 2019.

WIŚNIEWSKA 2000 – Jolanta Wiśniewska, Wola – ludność 1796–1861, [w:] Historia Woli, red. Karol Mórawski, Warszawa 2000, s. 71–78.

ZAHORSKI 1974 – Andrzej Zahorski, Wola w okresie 1746–1830, [w:] Dzieje Woli, red. Józef Kazimierski, Warszawa 1974, s. 61–78.

ZAHORSKI 1984 – Andrzej Zahorski, Rozwój przestrzenny Warszawy, [w:] Warszawa w latach 1526–1795, red. Maria Bogucka, Maria Kwiatkowska, Warszawa 1984, s. 296–331.

ZIÓŁKOWSKA 2015 – Emilia Ziółkowska, Podróże naukowe polskich architektów do Europy Zachodniej w XIX wieku, „Sztuka Europy Wschodniej” 2015, nr 3, s. 175–192.

ZIÓŁKOWSKA 2018 – Emilia Ziółkowska, Prawosławne cerkwie projektu Konstantina Thona w Królestwie Polskim, [w:] Polscy i rosyjscy architekci w XIX i XX wieku, red. Irina Gavrash i in., Warszawa–Toruń 2018, s. 29–60.

ŻEROSŁAWSKI 2000a – Krzysztof Żerosławski, Region wolski w nowych warunkach. Struktura gospodarcza, urbanistyka, osadnictwo, komunikacja, infrastruktura, budownictwo, [w:] Historia Woli, red. Karol Mórawski, Warszawa 2000, s. 201–216.

ŻEROSŁAWSKI 2000b – Krzysztof Żerosławski, Wola w 20-leciu międzywojennym, [w:] Historia Woli, red. Karol Mórawski, Warszawa 2000, s. 140–153.

ŻYWICKI 2010 – Jerzy Żywicki, Urzędnicy: architekci, budowniczowie, inżynierowie cywilni… Ludzie architektury i budownictwa w województwie lubelskim oraz guberni lubelskiej w Królestwie Polskim w latach 1815–1915, Lublin 2010.