Warmia i Mazury jako palimpsest, czyli o oswajaniu poniemieckiej przestrzeni po drugiej wojnie światowej
DOI:
https://doi.org/10.18778/2300-0562.07.07Słowa kluczowe:
Warmia, Mazury, architektura, przestrzeń kulturowa, zmiany krajobrazuAbstrakt
Palimpsest to przenośnia adekwatna zarówno do przestrzeni, tj. Warmii i Mazur, jak i do okresu – po drugiej wojnie światowej. Wtedy nastąpiło ponowne „zapisywanie” tego terytorium nowymi znakami, symbolami, nazwami, nową architekturą, pozbawioną elementów pruskich, nowymi tradycjami odwołującymi się wyłącznie do polskich fragmentów historii. Po ucieczce, a następnie wysiedleniu Niemców, nowi osadnicy próbowali oswoić obce im kulturowo przestrzenie: zajmowali ewangelickie świątynie, przeznaczając je na miejsca kultu katolickiego, burzyli niemieckie pomniki, zmieniali drogowskazy z niemieckimi nazwami, szykanowali mówiących po niemiecku Warmiaków i Mazurów. W artykule zostanie poruszona kwestia zniszczeń wojennych, rządowych nakazów likwidacji pozostałości niemieckich, sporów o układ architektoniczny miast, adaptowania zabytków na budynki dostosowane do potrzeb społecznych, oswajania zabytków kościelnych, zagospodarowywania poniemieckich pałaców i dworów.
Bibliografia
Bętkowski R., 2003, Olsztyn, jakiego nie znacie. Obraz miasta na dawnej pocztówce, Olsztyn.
Brwiliński Z., 1953, Prace konserwatorskie. Województwo olsztyńskie, „Ochrona Zabytków”, 6/1 (20), s. 64–67.
Domagała T., 1998, Miasta wschodniopruskie w okresie zimowej ofensywy Armii Czerwonej w 1945 roku, [w:] Lubocka-Hoffmann M. (red.), Odbudowa miast historycznych, Elbląg, s. 40–54.
Filipkowski T., 1980, Zagadnienia Prus Wschodnich w memoriałach przedłożonych Polskiemu Komitetowi Wyzwolenia Narodowego, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 1, s. 53–79.
Jasiński J., 2002, Zmiany w krajobrazie wsi warmińskiej w XIX wieku, [w:] Achremczyk S. (red.), Życie codzienne na dawnych ziemiach pruskich. Świadectwa przeszłości, Olsztyn, s. 157–171.
Jasiński J., 2006, Kwestia pojęcia Ziemie Odzyskane, [w:] Sakson A. (red.), Ziemie Odzyskane − Ziemie Zachodnie i Północne 1945–2005: 60 lat w granicach państwa polskiego, Poznań, s. 27–44.
Kaczorowski M., 1945, U progu prac nad odbudową, „Skarpa Warszawska”, 1, s. 2.
Kaczorowski M., 1946, Dlaczego Warszawa, „Skarpa Warszawska”, 27–28, s. 3.
Knercer W., 2000, Losy założeń pałacowo-parkowych i dworsko-parkowych na terenie województwa olsztyńskiego, [w:] Mazur Z. (red.), Wspólne dziedzictwo? Ze studiów nad stosunkiem do spuścizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, Poznań, s. 267–285.
Knercer W., 2002, Stosunek państwa i społeczeństwa polskiego do spuścizny kulturowej
Warmii i Mazur w pierwszych latach po II wojnie światowej w świetle ówczesnej prasy, „Studia Angerburgica”, 7, s. 122–126.
Korowaj T., 2005, Rastenburg/Kętrzyn. Przewodnik historyczny po mieście, Kętrzyn.
Lewandowska I., 2010, Oswajanie poniemieckiej przestrzeni nazewniczej na Warmii i Mazurach po II wojnie światowej, [w:] Nowosielska-Sobel J., Strauchold G., Kucharski W. (red.), Nazwa dokumentem przeszłości regionu, Wrocław, s. 35–64.
Lewandowska I., 2012, Trudne dziedzictwo ziemi. Warmia i Mazury 1945–1989, Olsztyn.
Liżewska I., 2000, Zabytki w naszych rękach. O ochronie dóbr kultury na Warmii i Mazurach w latach 1945–1989, [w:] Mazur Z. (red.), Wspólne dziedzictwo? Ze studiów nad stosunkiem do spuścizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, Poznań, s. 239–265.
Liżewska I., 2002, Oswajanie przestrzeni. O poewangelickich wnętrzach na Warmii i Mazurach, „Borussia”, 26, s. 225–232.
Lubocka-Hoffman M., 2004, Miasta historyczne zachodniej i północnej Polski. Zniszczenia i programy odbudowy, Elbląg–Bydgoszcz.
Łukowski W., 2002, Społeczne tworzenie ojczyzn. Studium tożsamości mieszkańców Mazur, Warszawa.
Majewski P., 2009, Ideologia i konserwacja. Architektura zabytkowa w Polsce w czasach stalinizmu, Warszawa.
Michalak R., 2002, Problem przejmowania kościołów ewangelickich przez Kościół rzymskokatolicki na Mazurach po drugiej wojnie światowej, „Borussia”, nr 26, s. 211–224.
Muszyński J., 1997, Z doświadczeń w służbie konserwatorskiej, [w:] Mazur Z. (red.), Wokół niemieckiego dziedzictwa kulturowego na Ziemiach Zachodnich i Północnych, Poznań, s. 231–256.
Pawłowska K., 1996, Idea swojskości w urbanistyce i architekturze miejskiej, Kraków.
Piechocki S., 2002, Olsztyn magiczny, Olsztyn.
Pietrzak-Pawłowska I., 1948, Otwarcie Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku, „Przegląd Zachodni”, 11, s. 553–555.
Rewski Z., 1949a, O odprusaczenie architektury ziem zachodnich, „Odra”, 7, 16 III, s. 2.
Rewski Z., 1949b, Odkrycia w zamku pasłęckim, „Ochrona Zabytków”, 3, s. 210.
Rewski Z., 1949c, Wojsko polskie zabezpieczyło przed zniszczeniem zamek w Giżycku, „Ochrona Zabytków”, 3, s. 210–211.
Rutkowska M., 2000, Elementy polityki wobec niemieckiej spuścizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich (1945–1950), [w:] Mazur Z. (red.), Wspólne dziedzictwo? Ze studiów nad stosunkiem do spuścizny kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, Poznań, s. 167–200.
Rzempołuch A., 2004, Architektura i urbanistyka Olsztyna 1353–1953. Od założenia miasta po odbudowę ze zniszczeń wojennych, Olsztyn.
Tomkiewicz R., 1998, Kulisy powstania Pomnika Wdzięczności dla Armii Radzieckiej, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 3, s. 395–416.
Ustawa z dnia 6 maja 1945 roku o majątkach opuszczonych i porzuconych, DzU 1945, nr 17, poz. 97.
Vetulani C., 1958, Konserwacja zabytków w województwie olsztyńskim (I 1953–30 XI 1955), „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 3, s. 288–301.
Zachwatowicz J., 1946, Program i zasady konserwacji zabytków, „Biuletyn Historii Sztuki i Kultury”, 1/2, s. 48–52.
Zachwatowicz J., 1981, Wybór prac, Warszawa.
Archiwum Państwowe w Olsztynie, zespół Muzeum Mazurskie (APO/MM), Sprawozdania, statystyka 1945–1953, sygn. 501/II/13, k. 85.
Archiwum Parafialne Sanktuarium Znalezienia Krzyża Świętego w Klebarku Wielkim, dokument z 1946 r.
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
