Przemiany morfologiczne małego miasta na przykładzie Nowego Stawu
DOI:
https://doi.org/10.18778/2300-0562.06.04Słowa kluczowe:
morfologia miasta, dziedzictwo kulturowe, małe miasto, Nowy Staw, Żuławy WiślaneAbstrakt
W artykule dokonano próby określenia przemian przestrzennych małego miasta, jakim jest Nowy Staw na Żuławach Wiślanych. Wydzielono okresy w rozwoju morfologicznym i funkcjonalnym oraz zaprezentowano najważniejsze determinanty, które miały wpływ na jego fizjonomię i morfologię. Nowy Staw ma genezę średniowieczną i od wieków odgrywał istotną rolę gospodarczą w delcie Wisły. Przede wszystkim była to rola handlowa i obsługi lokalnego zaplecza rolniczego. Pełnione funkcje znalazły swoje odzwierciedlenie w infrastrukturze, fizjonomii i rozplanowaniu przestrzennym. O specyfice miasta świadczą m.in.: zachowany lokacyjny układ przestrzenny, gotycka fara i ewangelicki zbór, zabudowa mieszkalna z XIX i XX w., zabytkowe obiekty przemysłowe oraz wiejskie zagrody. Ta mozaika nawarstwień historycznych, widoczna w postaci współczesnego krajobrazu kulturowego, nie została całkowicie zniszczona w wyniku drugiej wojny światowej ani powojennego okresu inwestycji komunalnych. Stanowi cenne dziedzictwo przeszłości, ale również potencjał i wyróżnik kulturowy miasta. Przemiany funkcjonalne, fizjonomii i przestrzeni, obserwowane w Nowym Stawie w ostatnich kilkunastu latach, w znacznym stopniu odzwierciedlają charakterystyczne cechy funkcjonowania małych miast w Polsce okresu transformacji. Wszystko to, w połączeniu z ciekawymi dziejami politycznymi, powoduje, że Nowy Staw stanowi niezwykle interesujący przedmiot badawczy dla geografii osadnictwa i geografii historycznej.
Bibliografia
Affek A., 2012, Kalibracja map historycznych z zastosowaniem GIS, „Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego PTG”, 16, s. 48–62.
Betlejewska C., 2004, Rozmierzenie miast lokowanych przez Zakon Krzyżacki w XIV wieku, [w:] Czaja R., Nawrolska G., Rębkowski M., Tandecki J. (red.), Archeologia ethistoria urbana, Elbląg, s. 117–124.
Chmielewska M., 2012, Morfologiczne przekształcenia przestrzeni miejskiej Katowic, maszynopis pracy doktorskiej, Uniwersytet Śląski, Katowice.
Czernik Z., 2011, Odbudowa miast historycznej Warmii po II wojnie światowej, Olsztyn.
Dirschauer K., 1999, Nowy Staw w dawnym spojrzeniu. Oblicze i historia Nowego Stawu, Malbork.
Dobrowolska M., 1948, Dynamika krajobrazu kulturalnego, „Przegląd Geograficzny”, 21 (3–4), s. 151–205.
Dormann E., 1861, Geschichte des Kreises Marienburg, Marienburg.
Dziewoński K., 1971, Baza ekonomiczna i struktura funkcjonalna miast. Studium rozwoju pojęć metod i ich zastosowań, „Prace Geograficzne”, 87, Wrocław.
Golachowski S., Pudełko J., 1963, O analizie metrologiczno-geometrycznej planów osiedli średniowiecznych, „Kwartalnik Architektury Urbanistyki”, 8, s. 287–298.
Jagodziński M.F., 2004, Czy Elbląg był kontynuacją Truso? Jeszcze jeden głos w dyskusji, [w:] Czaja R., Nawrolska G., Rębkowski M., Tandecki J. (red.), Archeologia ethistoria urbana, Elbląg, s. 95–106.
Jażdżewska I., 2012, Zastosowanie Systemów Informacji Geograficznej (GIS) w geografii urbanistycznej, [w:] Liszewski S. (red.), Geografia urbanistyczna, Warszawa,s. 379–390.
Jedliński W., Klofczyński R., 2010, Dzieje Nowego Stawu, Nowy Staw.
Jerczyński M., Chaves L.F., Siemek Z., 1973, Studia nad strukturą funkcjonalną miast, Prace Geograficzne IG PAN, 97, Wrocław.
Kondracki J., 2011, Geografia regionalna Polski, Warszawa.
Koter M., 1974, Fizjonomia, morfologia i morfogeneza miasta. Przegląd rozwoju oraz próba uściślenia pojęć, „Zeszyty Naukowe UŁ, Nauki Matematyczno-Przyrodnicze”,seria II, 55, s. 3–16.
Koter M., 1976, Komentarz naukowy do cyklu prac na temat: Morfogeneza wielkiego miasta na przykładzie Łodzi (resume rozprawy habilitacyjnej), Łódź.
Koter M., 1979, Struktura morfogenetyczna wielkiego miasta na przykładzie Łodzi, „Acta Universitatis Lodzienis”, seria II, 21, s. 25–52.
Kulesza M., 2001, Morfogeneza miast na obszarze Polski Środkowej w okresie przedrozbiorowym. Dawne województwo łęczycki i sieradzkie, Łódź.
Kulesza M., 2011, Zagadnienia morfogenezy i rozplanowania miast średniowiecznych w Polsce, Łódź.
Lettau H., 1929, Neuteich Heimatbuch, Neuteich.
Lipińska B., 2011, Ochrona krajobrazu zabytkowego Żuław Wiślanych, Nowy Dwór Gdański–Gdańsk.
Liżewska I. (red.), 2015, Zabytek zadbany. Co to znaczy?, Warszawa: http://www.nid.pl/pl/Dla_wlascicieli_i_zarzadcow/Aktualnosci/2015/2015.05.28_li%C5%BCewska/ZABYTEK%20ZADBANY_low%20res.pdf)
Lubocka-Hoffmann M., 2004, Miasta historyczne zachodniej i północnej Polski. Zniszczenia i programy odbudowy, Elbląg–Bydgoszcz.
Masztalski R.P., 2005, Przeobrażenia struktury przestrzennej małych miast Dolnego Śląska po 1945 roku, Wrocław.
Miszewska B., 1971, Analiza morfologiczna Opola, „Studia Społeczno-Ekonomiczne”, 2, s. 180–217.
Miszewska B., 1979, Elementy struktury morfologicznej Wrocławia, „Acta Universitatis Wratislaviensis”, 438, s. 29–41.
Myga-Piątek U., 2001, Spór o pojęcie krajobrazu w geografii i dziedzinach pokrewnych, „Przegląd Geograficzny”, 73 (1–2), s. 163–176.
Myga-Piątek U., 2010, Przemiany krajobrazów kulturowych w świetle idei zrównoważonego rozwoju, „Problemy Ekorozwoju – Problems of Sustainable Development”, 5 (1),s. 95–108.
Piasek D., 2008, Zamek krzyżacki w Laskach – próba rekonstrukcji, [w:] Gola G., Opitz M. (red.), Rocznik Żuławski, Nowy Dwór Gdański. s. 76–79.
Plit J., Nita J. (red.), 2012, Źródła kartograficzne w badaniach krajobrazu kulturowego, Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego, t. 16, Sosnowiec.
Pudełko J., 1960, Zagadnienie wielkości i proporcji rynków w badaniach nad rozplanowaniem miast średniowiecznych, „Zeszyty Naukowe Politechniki Wrocławskiej”,36, s. 25–45.
Pudełko J., 1964, Próba pomiarowej metody badania planów niektórych miast średniowiecznych w oparciu o zagadnienie działki, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”,9, s. 3–27.
Richling A. (red.), 2006, Geografia fizyczna Polski, Warszawa.
Rozenkranz E., 1961, Lokacja Nowego Stawu, „Rocznik Gdański”, 19–20, s. 320–332.
Rozenkranz E., 1962, Początki i ustrój miast Pomorza Gdańskiego do schyłku XIV stulecia, Gdańsk.
Rozenkranz E., Podoski K., Sobociński A., 1969, Nowy Staw, Gdańsk.
Schmid B., 1919, Bau- und Kunstdenkmäler der Provinz Westpreussen, III – Pomesanien, 14: Kreis Marienburg, Danzig.
Słodczyk J., 2003, Przestrzeń miasta i jej przeobrażenia, Opole.
Starski M., 2010, Dzieje rynku w Pucku, „Światowit”, 8, s. 149–176.
Suliborski A., 2001, Funkcje i struktura funkcjonalna miast. Studia empiryczno-teoretyczne. Komentarz do zbioru monotematycznych publikacji stanowiących rozprawę habilitacyjną, Łódź.
Suliborski A., 2010, Funkcjonalizm w polskiej geografii miast. Studia nad genezą i pojęciem funkcji, Łódź.
Szmytkie R., 2009, Zróżnicowanie funkcjonalne małych miast województwa dolnośląskiego, [w:] Marszał T. (red.), Struktura funkcjonalna małych miast, Łódź, s. 7–24.
Woś A., 1996, Zarys klimatu Polski, Poznań.
Wysocki J. (red.), 2009, Dziedzictwo kulturowe Warmii – Mazur – Powiśla. Stan zachowania, potencjały i problemy, Olsztyn.
Bertram H., Schwarz W., 1935, Die Eindeichung, Treckenlegung und Besiedlung das Weichsel delta seit dem Jahre 1300 in ihrer geopolitischen Bedeutung, Ottomar Steinbach, 1:200 000, Danzig 1935: http://rcin.org.pl/igipz/dlibra/docmetadata?id=28712&from=publication
Die jüdischen Mitbürger von Neuteich, Heimatbund der Neuteicher, Neuteich-Brief 12/2002.
Jaskulska M., 2016, Raport z konsultacji społecznych projektu uchwały Rady Miejskiej w Nowym Stawie w sprawie wyznaczenia obszarów zdegradowanych oraz obszaru rewitalizacji w mieście Nowy Staw, Gdańsk.
Lewandowska E., 1972, Studium historyczno-urbanistyczne Nowego Stawu, maszynopis PDN-H, PP Pracowni Konserwacji Zabytków Oddział w Gdańsku, obecnie w zbiorach archiwum PWKZ w Elblągu, Gdańsk.
Lokalny Program Rewitalizacji Nowego Stawu do roku 2020. Raport z delimitacji obszarów problemowych, 2015, AMT Partner. Doradca Samorządu i Biznesu, Nowy Staw.
Mapa ewidencji gruntów. Miasto Nowy Staw. Obręb 1, skala 1:2000, Kopia pierworysu, Identyfikator ewidencyjny materiału zasobu: 76/9/15/68, Powiatowy Oddział Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej w Malborku.
Materiały ikonograficzne Jacka Agejczyka, Nowy Staw.
Nowy Staw, plan miasta, Wydawnictwo Host Int., druga połowa lat 90. XX wieku.
Załącznik nr 1 do Uchwały Nr 334/2009 Rady Miejskiej Nowy Staw z dnia 31 sierpnia 2009 r., Studium Uwarunkowań i Kierunków Zagospodarowania Przestrzennego Miasta i Gminy Nowy Staw.
Załącznik nr 1 do Uchwały Nr 376/LIII/2014 Rady Miejskiej w Nowym Stawie z dnia 18 marca 2014 r., Strategia Rozwoju Miasta i Gminy Nowy Staw 2033.
http://malbork.naszemiasto.pl/artykul/nowostawskie-inwestycje,1183693,galop,t,id,tm.html
http://malbork.naszemiasto.pl/tag/wiatraki-nowy-staw.html
http://nowystaw.pl/cms/7657/zespol_sluzb_ratowniczych
http://nowystaw.pl/wiadomosci/1/wiadomosc/96995/zmodernizowany_stadion_miejski_oddany_do_uzytku
www.geoportal.gov.pl
Pobrania
Opublikowane
Numer
Dział
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Jak cytować
