Językowy obraz procesów poznawczych we frazeologii polskiej (analiza kognitywno-metaforyczna)
DOI:
https://doi.org/10.18778/1427-9681.18.08Ключевые слова:
frazeologia polska, metafora konceptualna, procesy poznawcze, językowy obraz świata, somatyzmyАннотация
Artykuł rekonstruuje językowy obraz procesów poznawczych w polszczyźnie na materiale pięćdziesięciu frazeologizmów. Przyjęto perspektywę kognitywno-metaforyczną oraz analizę semantyczno-pragmatyczną, co pozwala opisać dominujące schematy konceptualne: MYŚLENIE TO WYSIŁEK, MYŚLENIE TO PODRÓŻ, UMYSŁ TO POJEMNIK, ZROZUMIENIE TO ŚWIATŁO oraz MYŚLENIE TO WALKA. Analiza ujawnia, w jaki sposób frazeologizmy denotują czynności intelektualne (rozumowanie, pamięć, podejmowanie decyzji, tworzenie pomysłów), nadając im wymiar przestrzenny, materialny, dynamiczny i konfliktowy. Szczególną rolę przypisano somatyzmom – zwłaszcza metaforycznej realizacji głowy – jako centralnego materiału konceptualnego służącego zarówno magazynowaniu wiedzy, jak i wyrażaniu napięć emocjonalnych. Nowością opracowania jest próba typologizacji metafor konceptualnych związanych z procesami poznawczymi w polszczyźnie oraz rekonstrukcja ich aksjologicznego wymiaru. Wyniki wskazują na silne wartościowanie procesów poznawczych: sprawność intelektualna jest językowo aprobowana, a chaos poznawczy i zapominanie – deprecjonowane. Artykuł zawiera typologię metafor, indeks analizowanych jednostek oraz omówienie funkcji pragmatycznych frazeologizmów. Badanie ma charakter jakościowy; wybór jednostek oparto na kryteriach reprezentatywności w słownikach frazeologicznych.
Скачивания
Библиографические ссылки
Alekseenko, Mikhail, Khordy, Miroslava (1999). Frazeosemanticheskaya gruppa s somatizmom golova/ głowa v sovremennykh russkom i pol’skom yazykakh. W: Słowotwórstwo, semantyka i składnia języków słowiańskich, red. M. Blicharski, H. Fontański, T. 1, (164–175). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego [Aлексеенко, Mихаил, Хорды, Мирослава (1999). Фразеосемантическая группа с соматизмом голова/ głowa в современных русском и польском языках. W: Słowotwórstwo, semantyka i składnia języków słowiańskich, red. M. Blicharski, H. Fontański, T. 1, (164–175). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego].
Google Scholar
Bartmiński, Jerzy, Tokarski, Ryszard (1986). Językowy obraz świata a spójność tekstu. W: Teoria tekstu. Zbiór studiów, red. T. Dobrzyńska (65–81). Wrocław: Zakład Narodowy Im. Ossolińskich.
Google Scholar
Będkowska-Kopczyk, Agnieszka, Nowakowska-Kempna, Iwona (2003). Głowa i serce we frazeologii polskiej i słoweńskiej. W: Języki i tradycje Słowian, red. E. Tokarz. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar
Burzyńska, Anna (2001). Kognitywna teoria metafory w nauczaniu języka polskiego jako obcego. W: Inne optyki. Nowe programy, nowe metody, nowe technologie w nauczaniu kultury polskiej i języka polskiego jako obcego, red. R. Cudak, J. Tambor (109–118). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar
Dubisz, Stanisław(2003). Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 1–6. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Google Scholar
Kalisz, Roman, Kubiński, Wojciech (2008). Dwadzieścia lat językoznawstwa kognitywnego w USA i w Polsce – próba bilansu. W: Językoznawstwo kognitywne. Wybór tekstów, red. W. Kubiński, R. Kalisz, E. Modrzejewska (7–27). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Google Scholar
Kardela, Henryk (2006). Metodologia językoznawstwa kognitywnego. W: Metodologie językoznawstwa. Podstawy teoretyczne, red. P. Stelmaszczyk (196–233). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Google Scholar
Kiklewicz, Aleksander (2019). Metafory konceptualne: fenomeny umysłu czy konstrukty kognitywistyczne. Cz. I, LingVaria, 2/28: 13–27.
Google Scholar
Kłosińska, Anna, Sobol, Elżbieta, Stankiewicz, Anna (oprac.). (2009). Wielki słownik frazeologiczny PWN z przysłowiami. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Google Scholar
Kraśnicka-Wilk, Izabela (2001). Kognitywne schematy wyobrażeniowe leżące u podstaw frazeologizmów z leksemem głowa, Język Polski, LXXXI/5: 339–343.
Google Scholar
Kubryakova, Elena C., Dem’yankov, Valerii Z., Pankrats, Yurii G., Luzina, Larita G. (1996). Kratkii slovar’ kognitivnykh terminov, pod obshch. red. E.S. Kubryakovoi. Moscow: Filol. f-t MGU im. M.V. Lomonosova [Кубрякова, Елена C., Демьянков, Валерий З., Панкрац, Юрий Г., Лузина, Ларита Г. (1996). Краткий словарь когнитивных терминов, под общ. ред. Е.С. Кубряковой. Москва: Филол. ф-т МГУ им. М.В. Ломоносова].
Google Scholar
Lakoff, Dzhordzh, Dzhonson, Mark (2008). Metafory, kotorymi my zhivem, per. s angl. A.N. Baranov, A.V. Morozova. Moscow: Izd-vo LKI [Лакофф, Джордж, Джонсон, Марк. (2008). Метафоры, которыми мы живем, пер. с англ. А.Н. Баранов, А.В. Морозова. Москва: Изд-во ЛКИ].
Google Scholar
Małecki, Łukasz (2013). Kognitywny model konceptu strach w języku ukraińskim, Studia Ukrainica Posnaniensia, 1: 131–138.
Google Scholar
Milashevskaya, Irina V. (2011). Kontseptual’naya metafora GOLOVA – VMESTILISHCHE, Vestnik Nizhegorodskogo universiteta im. N.I. Lobachevskogo, 6/1: 360–363 [Милашевская, Ирина В. (2011). Концептуальная метафора ГОЛОВА – ВМЕСТИЛИЩЕ, Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского, 6/1: 360–363].
Google Scholar
Milashevskaya, Irina. V. (2013). Leksiko-frazeologicheskaya ob’’ktivatsiya kontsepta ‘golova’ v povesti Sergeya Gandlevskogo «Trepanatsiya cherepa», Vestnik Nizhegorodskogo universiteta im. N.I. Lobachevskogo, 6/2: 157–160 [Милашевская, Ирина. В. (2013). Лексико-фразеологическая объективация концепта ‘голова’ в повести Сергея Гандлевского «Трепанация черепа», Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского, 6/2: 157–160].
Google Scholar
Milashevskaya, Irina. V. (2014). Kognitivnye priznaki kontsepta «golova» v povesti Sergeya Gandlevskogo «Trepanatsiya cherepa», Opera Slavica, XXIV/2: 16–22 [Милашевская, Ирина. В. (2014). Когнитивные признаки концепта «голова» в повести Сергея Гандлевского «Трепанация черепа», Opera Slavica, XXIV/2: 16–22].
Google Scholar
Müldner-Nieckowski, P. (2003). Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego. Warszawa: Świat Książki.
Google Scholar
Muszyński, Zbysław (1993). O podmiotowym, społecznym i formalnym wymiarze języka, czyli o trzech aspektach znaczenia komunikacyjnego. W: O definicjach i definiowaniu, red. J. Bartmiński, R. Tokarski (181–193). Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Google Scholar
Piasecka, Agata (2017). Otrazhenie kontsepta golova v russkoi yazykovoi kartine mira (na materiale frazeologii), Sistema і struktura skhіdnoslov’yans’kikh mov, 12: 146–165 [Piasecka, Agata (2017). Oтражение концептa голова в русской языковой картине мира (на материалe фразеологии), Система і структура східнослов’янських мов, 12: 146–165].
Google Scholar
Piasecka, Agata (2023). Procesy myślowe człowieka odzwierciedlone w polskich i rosyjskich frazeologizmach animalistycznych z zoonimami oznaczającymi wybrane zwierzęta hodowlane (rozważania z antropocentryzmem w tle), Językoznawstwo, 2/19: 41–56.
Google Scholar
Rybarkiewicz, Dorota (2015). Rozumowanie metaforyczne, czyli „metaforą po oczach”, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Iuridica, 75: 207–225.
Google Scholar
Skorupka, Stanisław (1987). Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. 1–2. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Google Scholar
Spagińska-Pruszak, Agnieszka (2005). Intelekt we frazeologii polskiej, rosyjskiej i chorwackiej. Łask: LEKSEM.
Google Scholar
Sulikowska, Anna (2018). Niedookreśloność znaczeniowa idiomów z perspektywy semantyki kognitywnej i jej implikacje dla frazeografii, Applied Linguistics Papers, 25/3: 61–77.
Google Scholar
Szczepankowska, Irena (2013). Człowiek, język, wizja świata w poezji Wisławy Szymborskiej. Studia semantyczne. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Google Scholar
Tabakowska, Elżbieta (1995). Gramatyka i obrazowanie. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego. Kraków: Polska Akademia Nauk.
Google Scholar
Vorob’eva, Lina B. (2014). Ustoichivye vyrazheniya s komponentom golova v russkom i litovskom yazykakh, Vestnik Pskovskogo gosudarstvennogo universiteta. Seriya: Sotsial’no-gumanitarnye nauki, 4: 116–119 [Воробьева, Лина. Б. (2014). Устойчивые выражения с компонентом голова в русском и литовском языках, Вестник Псковского государственного университета. Серия: Социально-гуманитарные науки, 4: 116–119].
Google Scholar
Zgółkowa, H. (1994–2005). Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 1–50. Poznań: Wydawnictwo Kurpisz.
Google Scholar
Загрузки
Опубликован
Как цитировать
Выпуск
Раздел
Лицензия
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution-NonCommercial-NoDerivatives» («Атрибуция — Некоммерческое использование — Без производных произведений») 4.0 Всемирная.
