Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Rossica
Czasopismo Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Rossica jest interdyscyplinarnym, międzynarodowym rocznikiem naukowym, afiliowanym przy Instytucie Studiów Wschodnioeuropejskich na Wydziale Filologicznym Uniwersytetu Łódzkiego (Polska). Kontynuuje tradycje dwóch czasopism Uniwersytetu Łódzkiego: Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Rossica (wydawanego od 1999 r.) i Acta Universitatis Lodziensis. Folia Linguistica Rossica (ukazującego się w latach 2003–2024).
Грамматические категории времени и наклонения глагола как проблема обучения переводу с русского на болгарский язык
В настоящей статье рассмотрены ошибки, связанные с грамматическими категориями времени и наклонения глагола в переводах с русского на болгарский язык. Материалом исследования являются студенческие переводы, полученные в процессе обучения художественному переводу, а также конкурсные переводы студентов-русистов из болгарских и зарубежных вузов. Предмет исследования – уровень соответствия категории времени и наклонения глагола в оригинальных текстах и их переводах. Цель настоящей статьи – выявить наиболее распространенные ошибки, связанные с грамматическими категориями времени и наклонения глагола при переводе с русского на болгарский язык. Методом исследования служит дескриптивный метод на основе сопоставительного анализа перевода с оригиналом – анализ формы и содержания текста перевода в сопоставлении с формой и содержанием текста оригинала. В результате проведенного анализа было установлено, что основные ошибки, связанные со временем глагола, состоят в употреблении аориста вместо имперфекта и плюсквамперфекта, а в отношении наклонения – это выбор пересказывательного (несвидетельского) наклонения вместо изъявительного, причем последнее мотивировано формальным сходством русских глаголов в прошедшем времени и болгарских глаголов в пересказывательном наклонении.
Prawa autorskie (c) 2025 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
Sprawozdanie z konferencji naukowej. VI Sosnowieckie Forum Językoznawcze
Niniejszy tekst dokumentuje przebieg cyklicznie organizowanej konferencji: Sosnowieckiego Forum Językoznawczego. Prelegenci, w tym również studenci i doktoranci, mogli podzielić się rezultatami autorskich badań językoznawczych. Konferencja realizuje ideę naukowego obiegu myśli, dzięki któremu lingwiści mogą nawiązywać współpracę i konfrontować własną działalność naukową z innymi koncepcjami badawczymi. W sprawozdaniu pokrótce zostały opisane wystąpienia wszystkich prelegentów, z uwzględnieniem poruszanej w nich problematyki. Większość wygłaszanych referatów obejmowała analizy porównawcze elementów różnych języków, część z nich koncentrowała się na teorii i praktyce przekładu. Obrady odbywały się w sekcjach. Oprócz wystąpień prelegentów w każdej z sekcji miały miejsce dyskusje między autorami wystąpień a publicznością.
Semantyka słowotwórcza substantywnych derywatów odliczebnikowych (na przykładzie pierwszej dziesiątki w języku rosyjskim)
W pracy omawiane są formacje typu двойка, тройка, десятка, двойня, тройня, четверня, пятерня i t.p. wraz z innymi sufiksami. Jako materiał badawczy posłużyły zarówno współczesne, jak i przestarzałe jednostki językowe oraz regionalizmy, zarejestrowane w słowniku W. Dala. Celem analizy jest wyłonienie działającego w wybranej grupie nominacyjnego oraz semantycznego mechanizmu wraz z odniesieniem do wewnętrznego potencjału językowego. Analiza obejmuje trzy etapy. W pierwszym z nich pod uwagę brane są zaobserwowane formacje słowotwórcze, poczynając od wyrazu единицa, na wyrazie десятка kończąc (model strukturalny Rиц(а) / Rк(а)). W drugim omawiane są formacje typu двойня, тройня, четверня, пятерня (Rн’(а)), w trzecim, podsumowującym, wszystkie pozostałe, uszeregowane w grupy według wspólnego sufiksu. Autor wyciąga wnioski na temat tego, co łączy i różni wspomniane grupy, oraz czym ta lub inna nominacyjna i semantyczna relacja może być uwarunkowana. Określane są także możliwości dalszej, szerszej i bardziej pogłębionej analizy.
Образы детства в творчестве Евгения Сои до и после 2022 года
В данной статье рассматривается эволюция образов детства в поэзии Евгения Сои (известного в социальных сетях как Yessoya) до и после 2022 года. Анализ основан как на опубликованных, так и на неопубликованных стихотворениях поэта, включая материалы из его социальных сетей и личного архива, и учитывает биографический контекст, поколенческий опыт миллениалов, а также социокультурные сдвиги, произошедшие после полномасштабного вторжения России в Украину. В раннем творчестве Сои детство предстает как идиллический и сакрализованный хронотоп, характеризующийся ностальгией, мотивом «вечного настоящего» и обращённостью к личной памяти и внутреннему миру. Однако после 2022 года этот образ претерпевает значительные изменения, приобретая черты травмы, экзистенциального разлома и стремления к восстановлению внутренней целостности. Особое внимание уделяется поэтике Сои как поколенческому голосу русскоязычных постсоветских миллениалов, оказавшихся перед необходимостью резкого перехода от затянувшегося подросткового состояния к взрослости, травмированной крахом утопических представлений о будущем. Таким образом, его поэзия становится свидетельством изменения лирической оптики под влиянием исторической катастрофы, а сам поэт предстает выразителем нового, поколенчески окрашенного взгляда на память, уязвимость и устойчивость. Методологически исследование опирается на теорию хронотопа Михаила Бахтина, а также учитывает работы Валери Сандерс, Генри Дженкинса и исследовательниц поэзии о детстве – Натальи Рябцевой и Надежды Тропкиной. Такой подход позволяет поместить творчество Сои как в контекст постсоветской русскоязычной литературы, так и в более широкий европейский литературный дискурс, в котором осмысляются сакральные и символические измерения детства.
Niedookreśloność w narracji Władimira Putina na temat konfliktu na Ukrainie
Artykuł poświęcony jest niedookreśloności znaczeń występującej w narracji Władimira Putina na temat konfliktu na Ukrainie. Materiał do analizy stanowiło wystąpienie prezydenta Federacji Rosyjskiej dotyczące rozpoczęcia tzw. specjalnej operacji wojskowej z 24 lutego 2022 r., które rozpatrywane jest jako realizacja współczesnej nowomowy. Celem artykułu jest identyfikacja i opisanie przejawów niedookreśloności, stanowiącej jedną z najważniejszych cech nowomowy rosyjskich władz. Wypowiedź Putina została przebadana metodą analizy zawartości, a przy charakterystyce wykorzystywanego w niej słownictwa z uwzględnieniem jego konotacji użyto metodę analizy leksykalno-semantycznej. Analiza funkcji pragmatycznych jednostek leksykalnych (sposobów użycia wyrazów) została przeprowadzona metodą jakościową. W ramach badania weryfikacji poddana została hipoteza, zgodnie z którą poprzez użycie sformułowań o rozproszonej semantyce Putin kreuje zideologizowany obraz rzeczywistości. Obecne w wystąpieniu rozproszenie znaczeń w znacznym stopniu warunkowane jest jednowartościowością nowomowy. Ze względu na podporządkowanie semantyki ocenie w wypowiedziach ważniejsze od znaczenia słów staje się narzucanie znaku wartości oraz określonej interpretacji rzeczywistości.
Rosyjskie konstrukcje wyrażające stan w konfrontacji z językiem polskim
Niniejszy artykuł poświęcony jest analizie konfrontatywnej konstrukcji wyrażających stan w języku rosyjskim i polskim. W związku z tym, że predykatywy ze znaczeniem stanu w gramatyce rosyjskiej zostały wyodrębnione jako odrębna część mowy, zakres użycia tych leksemów jest o wiele szerszy niż w języku polskim i zauważalna jest większa frekwencja ich tworzenia zarówno w literaturze pięknej, jak i w mowie potocznej. Dlatego też aktualny wydaje się problem opisu ekwiwalencji rosyjskich predykatów stanu w języku polskim. Problematycznymi przy przekładzie na język polski mogą być konstrukcje z takimi predykatami jak совестно, обидно, досадно, любопытно, смешно, славно, itp. Przeprowadzone badania pokazują, że język rosyjski odznacza się większą tendencją do syntetyzowania znaczeń stanowych i oceniających, podczas gdy w języku polskim można zaobserwować częstsze rozgraniczanie tych dwóch znaczeń i stosowanie odmiennych konstrukcji składniowych, wynikających ze specyfiki morfologicznej leksemów, pełniących funkcję predykatu. Przykłady do analizy zostały wyekscerpowane z rosyjskich utworów literackich na podstawie narodowego korpusu języka rosyjskiego oraz ich przekładu w równoległym korpusie języka polskiego.
Chronotop jako model twórczy artystycznej antropologii starzenia się w dramacie Dmitrija Lipskerowa "Елена и Штурман" i opowiadaniu "Незнакомец"
Artykuł jest próbą analizy struktury chronotopu w twórczości Dmitrija Lipskerowa. Chronotop jest postrzegany jako warstwa strukturalno-semantyczna, która nie tylko pełni funkcję porządkującą zdarzeniowość, lecz także zyskuje właściwości zamkniętego i płynnego kontinuum, w którym przeszłość i teraźniejszość stapiają się w całość, a subiektywna percepcja rzeczywistości staje się fragmentaryczna i ulotna. Tak skonstruowana czasoprzestrzenna kompozycja świata przedstawionego umożliwia postrzeganie starości jako procesu utraty fundamentu ontologicznego oraz dezintegracji tożsamości, w którym cielesność nabiera cech wyobcowania i symulakrum.
Освоенность слова и его акцентная характеристика
В статье рассматривается действие прагматического фактора при постановке ударения в современном русском языке. Прагматический фактор проявляется в отношении говорящего или определенной группы говорящих к словам родного языка. Вследствие действия данного фактора лексика делится на освоенную и неосвоенную. Освоенные слова имеют нетривиальную акцентную характеристику, то есть испытывают тенденцию к флексийному или подвижному ударению (акцентная парадигма В или С). Неосвоенные слова имеют постоянное ударение на корне или на основе (акцентная парадигма А). С целью выявления возможного влияния прагматического фактора в современном русском языке был проведен анализ высказываний русскоговорящих ютуберов. В ходе исследования были собраны англицизмы и производные от них имена прилагательные, которые поддаются воздействию прагматического фактора. Анализ примеров показывает, что действие данного фактора прослеживается в заимствованных словах, которые в результате процесса ассимиляции поддаются продуктивным языковым процессам и тенденциям.
Obraz i słowo. Wizualne i werbalno-wizualne metafory synestezyjne w wybranych reklamach internetowych
Współczesna reklama, jako dynamiczne i wielowymiarowe medium komunikacji, wykorzystuje różnorodne techniki oraz wyrafinowane metody perswazji, aby oddziaływać na zmysły odbiorcy i wywoływać pożądane reakcje. Jednym z ciekawszych środków artystycznych stosowanych w reklamie jest metafora synestezyjna. Te złożone konstrukcje językowe, odwołujące się do różnych modalności sensorycznych, oferują unikalną perspektywę na relacje między obrazem a tekstem w procesie komunikacji reklamowej. Niniejszy artykuł wprowadza klasyfikację metafor synestezyjnych wykorzystywanych w polskich i rosyjskich reklamach internetowych oraz analizuje na podstawie wybranych przykładów ich rolę w synergii obrazu i języka.
Целью настоящей публикации является изучение лингвистического пуризма, который был ярко отображен в десяти портретах Анны Ахматовой в первом сборнике стихов Вечер (1912). В нем она сфокусировалась на использовании разных методов в селекции и фильтрации слов в поисках своего чистого языка, который должен был продемонстрировать отличительные черты стиля, голоса, дыхания и дикции поэта в русской лирике в первой трети XX века. Лингвистический анализ пуристских портретов Ахматовой показал ее большой интерес ко многим аспектам человеческой активности и к работе лаконичных насекомых, этимология и лексическая семантика которых была собственно русской по своему происхождению и использовалась в сферах непринужденного, а также профессионального общения в петербургском Цехе Поэтов. Эстетическая пурификация разговорного словарного фонда и его синтаксических конструкций создала новое поэтическое пространство, в рамках которого уникальные законы и правила пуризма были применены к стандартным нормам русского языка. Лингвистическая проблематика и результаты исследования могут быть использованы в словарях русской поэзии XX века, а также в ряде других научных работ, посвященных вопросам выбора чистого слова в поэзии Ахматовой.
Językowy obraz procesów poznawczych we frazeologii polskiej (analiza kognitywno-metaforyczna)
Artykuł rekonstruuje językowy obraz procesów poznawczych w polszczyźnie na materiale pięćdziesięciu frazeologizmów. Przyjęto perspektywę kognitywno-metaforyczną oraz analizę semantyczno-pragmatyczną, co pozwala opisać dominujące schematy konceptualne: MYŚLENIE TO WYSIŁEK, MYŚLENIE TO PODRÓŻ, UMYSŁ TO POJEMNIK, ZROZUMIENIE TO ŚWIATŁO oraz MYŚLENIE TO WALKA. Analiza ujawnia, w jaki sposób frazeologizmy denotują czynności intelektualne (rozumowanie, pamięć, podejmowanie decyzji, tworzenie pomysłów), nadając im wymiar przestrzenny, materialny, dynamiczny i konfliktowy. Szczególną rolę przypisano somatyzmom – zwłaszcza metaforycznej realizacji głowy – jako centralnego materiału konceptualnego służącego zarówno magazynowaniu wiedzy, jak i wyrażaniu napięć emocjonalnych. Nowością opracowania jest próba typologizacji metafor konceptualnych związanych z procesami poznawczymi w polszczyźnie oraz rekonstrukcja ich aksjologicznego wymiaru. Wyniki wskazują na silne wartościowanie procesów poznawczych: sprawność intelektualna jest językowo aprobowana, a chaos poznawczy i zapominanie – deprecjonowane. Artykuł zawiera typologię metafor, indeks analizowanych jednostek oraz omówienie funkcji pragmatycznych frazeologizmów. Badanie ma charakter jakościowy; wybór jednostek oparto na kryteriach reprezentatywności w słownikach frazeologicznych.
Muslims on the Volga in the Viking Age. In the Footsteps of Ibn Fadlan, eds. J. Shepard, L. Treadwell, I.B. Tauris, London–New York–Oxford–New Delhi–Sydney 2023, pp. 404
This monograph attempts to address the latest research into relations between Muslims and other Eastern European nations, as conducted in both the West and Russia. This book is an excellent example of a well-prepared collective publication, in which the individual contributions complement each other to form a unified whole. This is not a common practice in the era of collective publications, such as those under the Brill label, where the thematic, geographical or chronological scope is often too broad. Thanks to the editors, however, the monograph includes the findings of researchers from influential Western centres, as well as Russian archaeologists and historians. Their contribution is significant, not least because they regularly conduct research on the sites of events depicted in Ibn Fadlan’s account, and it would be difficult to write on this topic without considering their perspective.
Zofia A. Brzozowska, Mirosław J. Leszka, Nowogród Wielki. Historyczno-kulturowy przewodnik po średniowiecznej republice, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2019, ss. 266
Książka Nowogród Wielki. Historyczno-kulturowy przewodnik po średniowiecznej republice autorstwa Zofii A. Brzozowskiej i Mirosława J. Leszki (1963–2024) jest efektem projektu naukowego realizowanego w latach 2017–2019. Składa się z przedmowy, dziesięciu rozdziałów, wykazów władców, biskupów i arcybiskupów nowogrodzkich oraz obszernej bibliografii. Autorzy ukazują historię i strukturę republiki nowogrodzkiej, koncentrując się na zabytkach jej stolicy – Nowogrodu Wielkiego, w układzie geograficznym. Dzięki znajomości źródeł, zwłaszcza Latopisu nowogrodzkiego pierwszego, możliwe było odtworzenie także nieistniejących obecnie budowli. Badania terenowe pozwoliły skonfrontować przekazy źródłowe z rzeczywistością. Książka omawia zarówno budowle świeckie, jak i ponad czterdzieści cerkwi, co świadczy o bogactwie i znaczeniu miasta aż do jego podporządkowania Moskwie w 1478 r. i późniejszego zniszczenia przez opryczników Iwana IV w 1570 r. Szczegółowo opisano kreml (Dietiniec), Targ z dziewięcioma cerkwiami, Stronę Sofijską z dwunastoma cerkwiami oraz Stronę Targową z dziewięcioma. W rozdziale końcowym przedstawiono siedem obiektów z okolic miasta. Publikacja nie jest typowym przewodnikiem, lecz oferuje panoramiczny obraz średniowiecznej architektury Nowogrodu Wielkiego. Wzbogacona o mapy, plany i kolorowe zdjęcia, w większości wykonane przez Mirosława J. Leszkę, stanowi cenne uzupełnienie polskich badań nad historią Europy Wschodniej.
Bartosz Juszczak, Językowo-kulturowy obraz przestrzeni miejskiej. Polsko-czesko-rosyjskie diachroniczne studium konfrontatywne, Atut, Wrocław 2021, pp. 230
Artykuł recenzyjny dotyczy monografii Bartosza Juszczaka Językowo-kulturowy obraz przestrzeni miejskiej. Polsko-czesko-rosyjskie diachroniczne studium konfrontatywne (Wrocław: ATUT, 2021), stanowiącej pionierskie opracowanie w zakresie lingwistyki kulturowej i socjolingwistyki miejskiej. Autor zestawia trzy ośrodki: Warszawę, Brno i Moskwę, analizując procesy kształtowania się ich dialektów w kontekście przemian społecznych, politycznych i kulturowych XIX–XX w. W recenzji podkreślono interdyscyplinarność projektu, łączącego analizę językową, kulturową i pamięciową. Szczególnie ważne jest zastosowanie perspektywy diachronicznej oraz wykorzystanie źródeł leksykograficznych (Słownik gwary warszawskiej, Slovník nespisovné češtiny, Язык старой Москвы), które pozwalają ukazać język jako nośnik pamięci zbiorowej i tożsamości miejskiej. Oceniono konsekwencję metodologiczną pracy, inspirowanej koncepcją językowego obrazu świata i teoriami semiotyki przestrzeni. Recenzja wskazuje, że monografia Juszczaka wypełnia lukę w badaniach nad kulturą miejską Słowiańszczyzny, proponując oryginalne ujęcie relacji między językiem, przestrzenią i pamięcią kulturową.
Навігатор з історії України. Русь. Над книжкою працювали Вадим Арістов і Галина Качур. Під керівництвом Ярослава Грицака, Видавничий дім “Портал”, Київ 2024, с. 144
Artykuł recenzyjny poświęcony został omówieniu jednego z dziesięciu tomów serii kijowskiego wydawnictwa „Portal” pt. Nawigator z historii Ukrainy, obejmującej krótkie wprowadzenia do poszczególnych epok w dziejach ziem ukraińskich od czasów najdawniejszych po czasy współczesne. Prezentowany tom jest czwartym z kolei i zawiera przedstawienie okresu znanego w dotychczasowej historiografii jako Ruś przedmongolska lub Ruś Kijowska. W książce opisane zostały wydarzenia z lat 839–1240. W obrębie poszczególnych rozdziałów zamieszczono nie tylko przegląd najważniejszych wydarzeń politycznych i militarnych, ale też nakreślenie zagadnień religijno-kościelnych, społecznych, gospodarczych, prawnych i kulturowych (z zakresu języka, piśmiennictwa, architektury i sztuki). Autorzy tomu opierają swój wywód na analizie bardzo zróżnicowanego materiału źródłowego, obok miejscowych przekazów uwzględniając teksty bizantyńskie, arabskie, zachodnioeuropejskie i skandynawskie, a także rezultaty wykopalisk archeologicznych. Pozwala to na weryfikację i odesłanie do sfery historiograficznych mitów wielu zadomowionych we wcześniejszych syntezach dziejów Rusi sądów. Publikacja w doskonały sposób porządkuje wiedzę na temat Rusi Kijowskiej, a tym samym stanowić może nieocenioną pomoc dla wszystkich osób (uczniów, studentów i pasjonatów historii), które pragną zapoznać się z tym aspektem dziejów średniowiecznej Europy.
Recepcja bizantyńskich gatunków poetyckich w liturgii prawosławnej na przykładzie Wielkiego Akatystu do Bogarodzicy
Artykuł omawia poszczególne elementy struktury Wielkiego Akatystu do Bogarodzicy, bizantyńskiego hymnu powstałego między VI a VIII w. i śpiewanego w liturgii wschodniej po dzień dzisiejszy. Jego aktualność paradoksalnie rodzi problem badawczy, jakim jest rozbieżność w nazewnictwie między literaturoznawstwem a naukami o liturgii. Terminologia związana z jego strukturą ulegała zmianom na przestrzeni dziejów, zwłaszcza w aspekcie liturgicznym, a w historii literatury używa się nazw genologicznych zgodnie z ich pierwotnym znaczeniem. Poszczególne terminy określające części składowe Akatystu funkcjonują poza nim; albo oznaczają modelowe elementy innych akatystów, albo jednostrofowe hymny liturgiczne, co zostało pokazane w artykule na kilku przykładach. W opracowaniu zastosowano metodę porównawczą – w zakresie analizy terminologicznej oraz treści wybranych strof. Nazwa kontakion w manuskryptach Akatystu jest określeniem jego gatunku, a z czasem zaczęła oznaczać pojedyncze strofy pozostałe z dłuższych hymnów, przeznaczone na ważniejsze święta w Kościele prawosławnym. Ikos zawęziło swoje znaczenie tylko do określonego typu zwrotek, a nie w ogóle strof kontakionu. Chajretyzmy, jakkolwiek najczęściej oznaczają serie pozdrowień ze słowem χαῖρε, w odpowiednich translacjach, głównie słowiańskich, stały się synonimem Wielkiego Akatystu oraz cechą dystynktywną innych akatystów, w których na wzór pozdrowień maryjnych istnieją inne rodzaje anaforycznych salutacji. W związku z ewolucją w zakresie nazewnictwa i potrzebą uporządkowania problemów genologicznych można mówić o recepcji gatunków bizantyńskich w dzisiejszej liturgii, ponieważ ich współczesne desygnaty nie odpowiadają dokładnie ich pierwotnym nazwom.
Prawa autorskie (c) 2026 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0
From Divine Light to Earthly Matter and from Sergey S. Averintsev to the Material Turn: the Development of Research on the Gold in Byzantine Art
Gold in Byzantine art has long been interpreted as a symbol of divine light and transcendence. This article re‑examines Sergei S. Averintsev’s seminal text Золото в системе символов ранневизантийской культуры (Gold in the Symbolic System of Early Byzantine Culture; 1973) in dialogue with recent scholarship on materiality in medieval art. While Averintsev’s reading of gold as an “absolute metaphor” for divine light emerged from symbolic hermeneutics, this study argues that his insights can be productively reinterpreted through the lens of the “material turn”, which foregrounds the agency of matter, multisensory perception, and the socio‑economic conditions of artistic production. Rather than opposing symbolic and material approaches, the article proposes their integration as a coherent methodological framework. It demonstrates that Averintsev anticipated key concerns of contemporary materiality studies by conceptualising gold not only as a theological sign, but also as a substance that acts – reflecting light, shaping ritual experience, and mediating divine presence. Particular attention is given to his distinction between light (φῶς) and radiance (αἴγλη), which allows for a more precise understanding of gold’s dynamic, performative, and affective roles in Byzantine visual culture. By merging symbolic and material perspectives, the article advances a nuanced interpretation of gold in Byzantine art as both a medium of theological meaning and a material embedded within networks of production, power, and ritual. Matter and meaning thus emerge not as opposing categories, but as mutually constitutive dimensions of Byzantine artistic practice.
Is There a Political History of Sarir? Some Observations Based on Muslim Sources. Part I: The Expeditions of Marwan Ibn Muhammad
Sarir, one of the smaller Caucasian states located in present-day Dagestan, is primarily known for its alleged Christianization, supposedly due to influences from Georgia or Albania. In this text, however, we will focus on the accounts of Arab historians. Based on these accounts, we can gain some understanding of the political role of Sarir in the emerging relations between Muslims and local political entities in Dagestan. I do not intend to discuss the numerous geographical works in which Arab authors mention Sarir. This topic has been discussed numerous times in existing literature, and the bibliography includes the main geographical works in which Sarir plays a significant role. Here, I will focus on specific references to the activities of Sarir’s rulers, in particular the political and military situations. Studying selected geographical references might lead one to believe that this state played a significant role in Dagestan. However, Muslim historians’ references to specific events in the history of Arab-Caucasian relations can significantly challenge such beliefs. This article is the first part of a planned discussion of the activities of Sarir’s rulers from the 8th to the 11th centuries, covering events from the first half of the 8th century.
Use of the Term JIHAD in Russian-Language Media
The article presents examples of the use of the religious term jihad in Russian-language media. The author deliberately cites only the most significant examples to illustrate the derivational potential of the lexeme jihad in Russian. Particular attention is paid to the accentuation of the interpretation of this term in scientific and media discourse. The interpretations of the lexeme jihad presented show that the Russian-language media space is dominated by established connotations associated with war, violence, and aggression. The semantics of the word jihad imply action, which is why the term is used in texts as an independent definition of action; when combined with a verb, this factor is reinforced. Russian-language lexicographic sources confirm this point of view, thus forming a single acceptable norm for interpreting the lexeme jihad in dictionary entries. A diametrically opposite interpretation of jihad is found in Islamic religious sources aimed at the Muslim population and anyone interested in Islamic culture. In order to identify acceptable lexical variants of the word jihad and establish possible boundaries of its use, the author of the article classifies examples in terms of thematic affiliation. As the analysis showed, Islamic vocabulary is used across media formats regardless of content genre. The only natural barrier to the free use of Islamic vocabulary in the media is regions with a predominantly Muslim population. In these territories, Islamic terminology is interpreted and used in the media in accordance with Islamic canonical norms.
Relacje ludzi z drzewami nagrobnymi we wschodniosłowiańskim i polskim folklorze słownym (wybrane przykłady). Perspektywa antropologii więcej-niż-ludzkiej
Artykuł jest próbą odczytania ludowego motywu relacji między ludźmi a drzewami w świetle postsekularnej i postkolonialnej antropologii społecznej Tima Ingolda. Autorka obejmuje uwagą zwłaszcza wschodniosłowiańskie nieantropocentryczne podejście do drzew nagrobnych, które rozumie się jako byty osobowe, sprawcze, mające zdolność transformacji ludzkiego życia nie tylko w symboliczny, lecz także w materialny sposób. Wykazują one wobec zmarłych „wskrzeszeniowy potencjał”, który odpowiada charakteryzującemu animistyczne rdzenne kultury rozumieniu ciągłości między ludźmi i nie-ludźmi, a także między istnieniem za życia oraz po śmierci.
Prawa autorskie (c) 2024 https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/
Социокультурная архаика былин в трудах писателя и историка Льва Прозорова
В исследовании севернорусских былин современная фольклористика настойчиво ищет новые пути и заново пересматривает многие устоявшиеся взгляды. Историк и писатель Лев Рудольфович Прозоров (1972–2020) оставил научное наследие, которое еще долго будет вы¬зывать споры и служить ориентиром для многих современных исследователей былинного эпоса. Для Прозорова характерно не только доскональное, комплексное знание материа¬ла, но и, что бывает значительно реже, понимание славянской этнорелигиозной традиции, культуры Киевской Руси и особенностей бытования севернорусских эпических сказаний. Он очертил контуры историзма былин, предложив исследовать его через изучение истории былин, их эволюции, трансформации народного мировоззрения и этнической религиоз¬ности. Проблеме изучения былин посвящены ряд его статей и книга Времена русских бога¬тырей (2006). Исследование опирается на данные первоисточников, в том числе летописей и хроник, касающиеся истории Руси и других славянских земель, большой вклад в изучение которой внес сам Прозоров. Исходя из нативистских позиций, исследователь также привлёк в качестве сравнительного материала данные кельтской, германской, индоарийской мифо¬логии, легенд и сказаний. Это позволило выявить в былинах рефлексы индоевропейских и древнеславянских образов и мотивов. Анализ лексических особенностей былинного эпоса помог обратить внимание на многочисленные отголоски архаического, ещё дохристианско¬го мировосприятия, отразившиеся в них. Отслеживая социокультурную архаику в былинах, Лев Прозоров обратил внимание на ряд важных моментов, в том числе многочисленные следы политеизма их создателей, описания древних потестарных институтов и социального устройства, средневековых воинских обычаев.
Встречи на Ком бульваре (Достоевский vs Чернышевский)
В статье рассматриваются некоторые аспекты полемики Достоевского с Чернышевским, отразившейся на страницах Преступления и наказания. Философская концепция Чернышевского, в наиболее законченном виде воплощенная в романе Что делать?, осенен­ная к тому же авторитетом автора, подвергшегося репрессиям, привлекала поколение, формировавшееся в эпоху радикальных перемен, своей простотой, логичностью и кажущейся неопровержимостью. Роман Достоевского стал «ретортой», в которой она была подвергнута всесторонней проверке на истинность. Эта установка во многом повлияла на художествен­ное своеобразие Преступления и наказания. Современный Достоевскому читатель не мог не заметить перекличек с романом Чернышевского на уровне сюжета и ключевых деталей, а также прямых отсылок к рассказам о новых людях.
Пушкин в рецепции Максима Горького (на материале драмы На дне)
Значительное влияние со стороны Пушкина на становление Горького как художника – факт неоспоримый. Тем не менее проблема рецепции М. Горьким пушкинского наследия исследована недостаточно. Вопрос о пушкинском следе в драме На дне не ставился вовсе, тогда как рассмотрение, казалось бы, хорошо изученного текста горьковской пьесы позво­ляет не только по-новому оценить ее своеобразие, но и раскрыть немаловажные смысловые нюансы. Предметом настоящей публикации, открывающей цикл статей, посвященный из­учению особенностей освоения Горьким творчества Пушкина на материале драмы На дне, является реплика Актера, который, цитируя балладу Пушкина Утопленник (1828), припи­сывает ее авторство Беранже. Попутно сделаны попытки уточнить некоторые аспекты изу­чения баллады Утопленник и стихотворения <Рефутация Гна Беранжера> (1827) Пушкина.
Леся Украинка и тема женского освобождения в ее творчестве
В данной статье рассматривается вклад Леси Украинки (1871–1913) в развитие феми­нистской мысли и влияние на ее творчество украинского общественного контекста начала ХХ века. Особое внимание уделяется теме женской эмансипации в произведениях Украинки, анализируемых через призму социальной теории А. Турена, рассматривающего феминизм как культурное движение, направленное на глубокую трансформацию общества, в том чис­ле через создание новых культурных кодов. Основная цель статьи – показать, как Украинка использовала литературу для продви­жения феминистских идей, таких как расширение прав женщин. Анализируются два произ­ведения: эссе Новые перспективы и старые тени, где писательница критикует западноевро­пейскую литературу за поверхностное изображение женщин, и поэтическая драма Лесная песня, которая бросает вызов традиционным гендерным ролям, используя персонажи Мав­ки и Лукаша. Украинка представляет женщин как активных субъектов, способных к незави­симости, тем самым оспаривая устоявшиеся патриархальные нормы. Авторы статьи подчеркивают важность литературного наследия Леси Украинки в раз­витии украинского феминизма, особенно в сочетании с национально-освободительным движением. Борьба за женскую автономию в Украине тесно переплеталась с движением за национальный суверенитет, что придало украинскому феминизму специфические черты, которые можно обнаружить при анализе творчества женщин.
Мифопоэтическое пространство балтийских городов в избранных рассказах Макса Фрая
В данной статье предпринимается попытка проанализировать мифопоэтическое про­странство столиц Балтийский государств в избранных рассказах русскоязычной писатель­ницы фэнтези Светланы Мартынчик (род. в Одессе в 1965 году, псевдоним – Макс Фрай), появившихся во времена глобальных потрясений для европейской культуры, то есть по­сле 2022 года. Литовская столица, особенно в сравнении с Ригой и Таллином, становится лиминальным пространством, в котором персонажам наиболее удобно переходить между миром чудес и повседневной реальностью. Яркая география города включает в себя реаль­ную топографию, насыщенную стереотипными коннотациями, а также устоявшиеся локусы, связанные с городскими практиками (двор, проспект, супермаркет), превращаясь в функциональное поле для конструирования авторских городских мифов и воспроизведения уже существующих ранее в культуре. Особое внимание уделяется группе скандинавских мифов в контексте пандемии коронавирусной инфекции, которую автор рассматривает как очеред­ной, и на этот раз окончательный, упадок Европы и всей цивилизации. Мифопоэтический Вильнюс, составляющий вместе с Ригой и Таллином единое северное культурное простран­ство, становится пространством эскапизма, приобретая черты Эдема и анти-Вавилона.
Rusycystyczne problemy przekładu CZE-KA-NIA-NA-SCHO-DACH Joanny Ślósarskiej
W artykule rozpatrzone zostały problemy przekładu na język rosyjski tomu CZE-KA-NIE-NA-SCHO-DACH autorstwa Joanny Ślósarskiej oraz tytułowego wiersza z tego zbioru. Materiał wyjściowy potraktowany został jako cykl, co wpływa zarówno na wybór dominanty translatorskiej, jak i na późniejsze decyzje dotyczące sposobów przekładu oraz chwytów zastosowanych przez tłumacza. Ponadto zwrócono uwagę na zagadnienie translacji tekstu polisemiotycznego, w danym wypadku łączącego tekst słowny i grafię. Wychodząc od analizy tomu i wyróżniając ogólne trudności translacji związane z wprowadzonymi do tekstów wierszy elementami, charakterystycznymi dla Ślósarskiej, autorka dochodzi do konkretnego wiersza i rozpatruje go we wskazanym kontekście całości cyklu. Analiza to prowadzi do konstatacji, że przekład wiersza wolnego nie sprawia tłumaczowi mniej trudności niż tłumaczenie wiersza opartego o system metryczny. Za największy problem translatorski wypada uznać różnice struktur językowych oraz odniesień intertekstualnych. Z drugiej strony zauważone zostały podobieństwa systemów literackich, co wspomaga translację.
„Najpiękniej i najstaranniej tłumaczona książka”. Problematyka przekładu nazw własnych na przykładzie polskiego tłumaczenia Obrazów Włoch Pawła Muratowa
Niniejszy artykuł dotyczy zbadanej w niewielkim stopniu tematyki przekładu eseju związane­go z historią sztuki. Materiałem analizy posłużyło polskie tłumaczenie Obrazów Włoch Pawła Mura­towa dokonane przez Pawła Hertza. Na początku przedstawiono kontekst wydania dzieła w Polsce. W dalszej części artykułu wymieniono podstawowe problemy translatorskie, związane z przekła­dem ekfrazy: tłumaczenie terminów sztuk pięknych, kalki i zapożyczenia z innych języków. Najbar­dziej skupiono się jednak na problemie przekładu nazw własnych, a zwłaszcza tytułów dzieł sztuki, określanych terminem „artionim”. Na podstawie wybranych przykładów sformułowano wniosek, że jest to ważny problem translatorski, wymagający od tłumacza znajomości literatury przedmiotu, gdyż poszczególne dzieła mogą mieć wiele różnych tytułów.
Gesty (emblematy) we wstępnej translatorskiej analizie tekstu literackiego
W artykule został poruszony temat interpretacji elementów komunikacji niewerbalnej w pro­cesie wstępnej translatorskiej analizy tekstu zorientowanej na przekład. Rozważania będą skoncen­trowane wokół powodów częstego pomijania danych elementów podczas analizy tekstów literac­kich przez początkujących badaczy. Autorka podejmuje próbę odnalezienia odpowiedzi na pytania związane z percepcją komponentów komunikacji niewerbalnej (powołując się na źródła z dziedziny antropologii, literatury i kultury), koncentrując się na odbiorze gestów, ich roli w kreowaniu postaci literackich jak również ścisłym powiązaniu z kulturą oryginału. W tekście została zwrócona uwaga na utrwalenie w literaturze pewnych norm zachowań społecznych w wybranym okresie historycz­nym, jak również wpływ autorskiej kreacji na charakterystyczne cechy komunikacji niewerbalnej poszczególnych bohaterów. W związku z czym zachowania z zakresu komunikacji pozasłownej zostały uznane za bogate źródło informacji w znaczący sposób pogłębiające nie tylko charaktery­stykę postaci, ale również wiedzę na temat realiów życia codziennego. Dla właściwej interpretacji niewerbalnych nośników informacji duży wpływ ma poświęcenie im należytej uwagi podczas ana­lizy tekstu literackiego (z uwzględnieniem wizualizacji) oraz podjęcie próby ustalenia pochodzenia i semantyki. Szczególna uwaga została poświęcona emblematom, które wyróżnia największe nacechowanie kulturowe wśród pozostałych typów gestów. Autorka prezentuje najważniejsze funkcje gestów w tekście oraz ich znaczenie dla interpretacji nakreślenia portretu społeczno-psychologicznego postaci.
Rytm i dialog. O pamięci literackiej i poezji Josifa Brodskiego