The Linguistic Image of Cognitive Processes in Polish Phraseology (a Cognitive-Metaphorical Perspective)
DOI:
https://doi.org/10.18778/1427-9681.18.08Keywords:
Polish phraseology, conceptual metaphor, cognitive processes, linguistic image of the world, somatismsAbstract
The article reconstructs the linguistic image of cognitive processes in Polish based on a sample of fifty phraseological units. It adopts a cognitive-metaphorical perspective combined with a semantic-pragmatic analysis, allowing for the description of dominant conceptual schemas: THINKING IS EFFORT, THINKING IS A JOURNEY, THE MIND IS A CONTAINER, UNDERSTANDING IS LIGHT, and THINKING IS WAR. The analysis reveals how phraseological units denote intellectual activities (reasoning, memory, decision-making, idea generation), attributing to them spatial, material, dynamic, and conflictual dimensions. Particular attention is given to somatic metaphors – especially metaphorical representations of the head – as central conceptual material for both knowledge storage and the expression of emotional tensions. The novelty of the study lies in the typology of conceptual metaphors related to cognitive processes in Polish and the reconstruction of their evaluative dimension. The results indicate strong evaluative patterns regarding cognitive processes: intellectual competence is linguistically endorsed, whereas cognitive chaos and forgetting are devalued. The article includes a typology of metaphors, an index of analyzed units, and a discussion of the pragmatic functions of the phraseological expressions. The study is qualitative in nature; the selection of units was based on their representativeness in phraseological dictionaries.
Downloads
References
Alekseenko, Mikhail, Khordy, Miroslava (1999). Frazeosemanticheskaya gruppa s somatizmom golova/ głowa v sovremennykh russkom i pol’skom yazykakh. W: Słowotwórstwo, semantyka i składnia języków słowiańskich, red. M. Blicharski, H. Fontański, T. 1, (164–175). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego [Aлексеенко, Mихаил, Хорды, Мирослава (1999). Фразеосемантическая группа с соматизмом голова/ głowa в современных русском и польском языках. W: Słowotwórstwo, semantyka i składnia języków słowiańskich, red. M. Blicharski, H. Fontański, T. 1, (164–175). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego].
Google Scholar
Bartmiński, Jerzy, Tokarski, Ryszard (1986). Językowy obraz świata a spójność tekstu. W: Teoria tekstu. Zbiór studiów, red. T. Dobrzyńska (65–81). Wrocław: Zakład Narodowy Im. Ossolińskich.
Google Scholar
Będkowska-Kopczyk, Agnieszka, Nowakowska-Kempna, Iwona (2003). Głowa i serce we frazeologii polskiej i słoweńskiej. W: Języki i tradycje Słowian, red. E. Tokarz. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar
Burzyńska, Anna (2001). Kognitywna teoria metafory w nauczaniu języka polskiego jako obcego. W: Inne optyki. Nowe programy, nowe metody, nowe technologie w nauczaniu kultury polskiej i języka polskiego jako obcego, red. R. Cudak, J. Tambor (109–118). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Google Scholar
Dubisz, Stanisław(2003). Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 1–6. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Google Scholar
Kalisz, Roman, Kubiński, Wojciech (2008). Dwadzieścia lat językoznawstwa kognitywnego w USA i w Polsce – próba bilansu. W: Językoznawstwo kognitywne. Wybór tekstów, red. W. Kubiński, R. Kalisz, E. Modrzejewska (7–27). Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego.
Google Scholar
Kardela, Henryk (2006). Metodologia językoznawstwa kognitywnego. W: Metodologie językoznawstwa. Podstawy teoretyczne, red. P. Stelmaszczyk (196–233). Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Google Scholar
Kiklewicz, Aleksander (2019). Metafory konceptualne: fenomeny umysłu czy konstrukty kognitywistyczne. Cz. I, LingVaria, 2/28: 13–27.
Google Scholar
Kłosińska, Anna, Sobol, Elżbieta, Stankiewicz, Anna (oprac.). (2009). Wielki słownik frazeologiczny PWN z przysłowiami. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Google Scholar
Kraśnicka-Wilk, Izabela (2001). Kognitywne schematy wyobrażeniowe leżące u podstaw frazeologizmów z leksemem głowa, Język Polski, LXXXI/5: 339–343.
Google Scholar
Kubryakova, Elena C., Dem’yankov, Valerii Z., Pankrats, Yurii G., Luzina, Larita G. (1996). Kratkii slovar’ kognitivnykh terminov, pod obshch. red. E.S. Kubryakovoi. Moscow: Filol. f-t MGU im. M.V. Lomonosova [Кубрякова, Елена C., Демьянков, Валерий З., Панкрац, Юрий Г., Лузина, Ларита Г. (1996). Краткий словарь когнитивных терминов, под общ. ред. Е.С. Кубряковой. Москва: Филол. ф-т МГУ им. М.В. Ломоносова].
Google Scholar
Lakoff, Dzhordzh, Dzhonson, Mark (2008). Metafory, kotorymi my zhivem, per. s angl. A.N. Baranov, A.V. Morozova. Moscow: Izd-vo LKI [Лакофф, Джордж, Джонсон, Марк. (2008). Метафоры, которыми мы живем, пер. с англ. А.Н. Баранов, А.В. Морозова. Москва: Изд-во ЛКИ].
Google Scholar
Małecki, Łukasz (2013). Kognitywny model konceptu strach w języku ukraińskim, Studia Ukrainica Posnaniensia, 1: 131–138.
Google Scholar
Milashevskaya, Irina V. (2011). Kontseptual’naya metafora GOLOVA – VMESTILISHCHE, Vestnik Nizhegorodskogo universiteta im. N.I. Lobachevskogo, 6/1: 360–363 [Милашевская, Ирина В. (2011). Концептуальная метафора ГОЛОВА – ВМЕСТИЛИЩЕ, Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского, 6/1: 360–363].
Google Scholar
Milashevskaya, Irina. V. (2013). Leksiko-frazeologicheskaya ob’’ktivatsiya kontsepta ‘golova’ v povesti Sergeya Gandlevskogo «Trepanatsiya cherepa», Vestnik Nizhegorodskogo universiteta im. N.I. Lobachevskogo, 6/2: 157–160 [Милашевская, Ирина. В. (2013). Лексико-фразеологическая объективация концепта ‘голова’ в повести Сергея Гандлевского «Трепанация черепа», Вестник Нижегородского университета им. Н.И. Лобачевского, 6/2: 157–160].
Google Scholar
Milashevskaya, Irina. V. (2014). Kognitivnye priznaki kontsepta «golova» v povesti Sergeya Gandlevskogo «Trepanatsiya cherepa», Opera Slavica, XXIV/2: 16–22 [Милашевская, Ирина. В. (2014). Когнитивные признаки концепта «голова» в повести Сергея Гандлевского «Трепанация черепа», Opera Slavica, XXIV/2: 16–22].
Google Scholar
Müldner-Nieckowski, P. (2003). Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego. Warszawa: Świat Książki.
Google Scholar
Muszyński, Zbysław (1993). O podmiotowym, społecznym i formalnym wymiarze języka, czyli o trzech aspektach znaczenia komunikacyjnego. W: O definicjach i definiowaniu, red. J. Bartmiński, R. Tokarski (181–193). Lublin: Wydawnictwo UMCS.
Google Scholar
Piasecka, Agata (2017). Otrazhenie kontsepta golova v russkoi yazykovoi kartine mira (na materiale frazeologii), Sistema і struktura skhіdnoslov’yans’kikh mov, 12: 146–165 [Piasecka, Agata (2017). Oтражение концептa голова в русской языковой картине мира (на материалe фразеологии), Система і структура східнослов’янських мов, 12: 146–165].
Google Scholar
Piasecka, Agata (2023). Procesy myślowe człowieka odzwierciedlone w polskich i rosyjskich frazeologizmach animalistycznych z zoonimami oznaczającymi wybrane zwierzęta hodowlane (rozważania z antropocentryzmem w tle), Językoznawstwo, 2/19: 41–56.
Google Scholar
Rybarkiewicz, Dorota (2015). Rozumowanie metaforyczne, czyli „metaforą po oczach”, Acta Universitatis Lodziensis, Folia Iuridica, 75: 207–225.
Google Scholar
Skorupka, Stanisław (1987). Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. 1–2. Warszawa: Wiedza Powszechna.
Google Scholar
Spagińska-Pruszak, Agnieszka (2005). Intelekt we frazeologii polskiej, rosyjskiej i chorwackiej. Łask: LEKSEM.
Google Scholar
Sulikowska, Anna (2018). Niedookreśloność znaczeniowa idiomów z perspektywy semantyki kognitywnej i jej implikacje dla frazeografii, Applied Linguistics Papers, 25/3: 61–77.
Google Scholar
Szczepankowska, Irena (2013). Człowiek, język, wizja świata w poezji Wisławy Szymborskiej. Studia semantyczne. Białystok: Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku.
Google Scholar
Tabakowska, Elżbieta (1995). Gramatyka i obrazowanie. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego. Kraków: Polska Akademia Nauk.
Google Scholar
Vorob’eva, Lina B. (2014). Ustoichivye vyrazheniya s komponentom golova v russkom i litovskom yazykakh, Vestnik Pskovskogo gosudarstvennogo universiteta. Seriya: Sotsial’no-gumanitarnye nauki, 4: 116–119 [Воробьева, Лина. Б. (2014). Устойчивые выражения с компонентом голова в русском и литовском языках, Вестник Псковского государственного университета. Серия: Социально-гуманитарные науки, 4: 116–119].
Google Scholar
Zgółkowa, H. (1994–2005). Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, t. 1–50. Poznań: Wydawnictwo Kurpisz.
Google Scholar
Downloads
Published
How to Cite
Issue
Section
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.
