From Positive Deviance to Structural Deviance: Neurodiversity from the Perspective of Critical Sociology
DOI:
https://doi.org/10.18778/2300-1690.30.04Keywords:
sociology of deviance, structural deviance, neurodiversity, neurodivergence, positive deviance, social model of disability, neuroqueer theoryAbstract
This article presents a critical analysis of the evolution of the concept of deviance in the social sciences, advocating for a paradigm shift from a normocentric pathology model toward a framework of structural deviance. By reconstructing the classical approaches of É. Durkheim, F. Znaniecki (the concept of supernormality), and Polish sociology of deviance (J. Kwaśniewski, A. Siemaszko, A. Kojder), the author demonstrates the relational and generative potential of non-normative behavior. Drawing upon labeling theory, M. Foucault’s power-knowledge framework, and the social model of disability, the paper examines how disciplinary institutions (education, the labor market, the legal system) enforce behavioral homogenization and penalize cognitive differences. The proposed category of “structural deviance” offers a nuanced analytical tool, redefining the stigmatization of neurodivergent individuals not as an inherent pathology, but as an outcome of institutional rigidity and systemic misfit. The theoretical discussion is complemented by a methodological framework for relational empirical research in educational settings, grounded in participatory paradigms and universal design principles.
Downloads
References
Becker, H. S. (2009). Outsiderzy. Studia z socjologii dewiacji. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Bińczyk, E. (1999). O czym szepcze władza (w ujęciu Michela Foucaulta), Przegląd Artystyczno-Literacki, nr 9, 67–72.
Durkheim, E. (2000). Zasady metody socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Foucault, M. (1998). Nadzorować i karać. Narodziny więzienia. Warszawa: Wydawnictwo Aletheia.
Kojder, A. (2001). Godność i siła prawa. Szkice socjologiczno-prawne. Warszawa: Oficyna Wydawnicza Anthropos.
Kwaśniewski, J. (1976). Pozytywna dewiacja społeczna, Studia socjologiczne, nr 3(62), 215–233.
Lemert, E. (1951). Primary and secondary deviation. Crime. Critical concepts in sociology, 3, 603–607.
Merton, R.K. (2002). Teoria socjologiczna i struktura społeczna. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Podgórska-Jachnik, J. (2019). Główne dyskursy i modele niepełnosprawności w naukach społecznych oraz ich implikacje dla edukacji i polityki społecznej. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.
Pyszczek, G. (2012). Jerzego Kwaśniewskiego pochwała dewiacji pozytywnej, Normy, dewiacje i kontrola społeczna, tom XIII, 139–160.
Siemaszko, A. (1993). Granice społecznego przystosowania. O dewiacji społecznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.
Srinivasan, H. (2025). Neurodiversity 2.0 – Harnessing cross-disciplinary disability insights, Research in Autism, 127, 1–14.
Śliwerski, B. (2105). Kryzys szkoły czy kryzys w szkole? Eseje pedagogiczne. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.
Twardowski, A. (2018). Społeczny model niepełnosprawności – analiza krytyczna, Studia Edukacyjne, nr 48, 97–114.
Walker, N. (2013). Neuroqueer: An Introduction, https://neuroqueer.com/neuroqueer-an-introduction/ [dostęp: 05.02.2026].
Walker, N. (2021). Neuroqueer heresies: Notes on the neurodiversity paradigm, autistic empowerment, and postnormal possibilities. Fort Worth, TX: Autonomous Press.
Znaniecki, F. (1974). Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Downloads
Published
Issue
Section
License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-NoDerivatives 4.0 International License.

